Kapliczka Foyta

Wrocław

1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot

Kapliczka Foyta, błędnie określana jako kapliczka Dompniga (Dompnigsäule).

Późnogotycka kapliczka słupowa z datą 1491 i gmerkiem wyrytymi na jej trzonie oraz płaskorzeźbami Grupy Ukrzyżowania, Chrystusa Boleściwego i świętych Barbary oraz Katarzyny na ściankach głowicy (Galeria 1), znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których pochodzenie i przeznaczenie od wieków budzą wątpliwości badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń – „kapliczka przydrożna”, „jeden z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej” – które zamiast wyjaśniać, zaciemniają pierwotną funkcję zabytku. W rzeczywistości jest to pomnik cmentarny poświęcony zmarłemu w 1491 roku Matthiasowi Foytowi, w chwili śmierci starszemu ławy Wrocławia (niższej izby samorządu miejskiego). Zabytek ten został jednak powiązany ze straconym 5 lipca 1490 roku na Rynku starszym rady i starostą księstwa wrocławskiego Heinzem Dompnigiem.

W tym artykule prześledzimy historię kapliczki, a zwłaszcza proces mitologizacji jej funkcji. Przyjrzymy się, jak około połowy XIX wieku udało się dowieść jej faktycznego pochodzenia i jak wnioski te powoli przenikały do miejskiej świadomości, utrwalając się powszechnie w latach 30. XX wieku. Opiszemy również to, co stało się po 1945 roku – proces „remitologizacji”, który trwa do dziś. Obecnie kapliczka — zarówno w literaturze krajoznawczej, jak i naukowej — ponownie i jednoznacznie, choć błędnie, przypisywana jest Heinzowi Dompnigowi.

Potrzebne jest więc uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i wędrówek kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych legend. Przypadek ten ilustruje trudności wynikające z gwałtownego przerwania ciągłości świadomości kulturowej po II wojnie światowej. Zmiana terytorialna i wymiana ludności poskutkowały w tym przypadku regresem badawczym: w procesie przyswajania dziejów miasta przez nowych mieszkańców, z bogatej i wielowątkowej literatury przedmiotu przebił się wątek najatrakcyjniejszy narracyjnie. W efekcie udokumentowane wcześniej ustalenia zostały wyparte przez legendę, którą dobra znajomość badań poprzedników pozwoliłaby wykluczyć, a którą z czasem zaczęto traktować jak naukowy fakt.

Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji

Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania

Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w Izbie Seniora Rady Miejskiej zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485). Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego.

Program ikonograficzny

Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści, Chrystus Boleściwy). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą kapliczka w Świętej Katarzynie oraz kapliczka z wrocławskiego Ołbina, przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi). Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

Historia lokalizacji (1491–XXI w.)

Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).

Nicolaus Pol (1564–1632), autor Die Jahrbücher der Stadt Breslau, kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.

W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490, opublikowanej jako tom XIV serii Scriptores rerum Silesiacarum, pod pozycją nr 582 zatytułowaną Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347, znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – Breslauische Chronica Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.

Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.

Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym.

Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517). Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic Pfnorrgasse i Die höchste Gasse. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (Predigergasse), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z Predigergasse. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).

Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów.

W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.

We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny.

Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.

Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla uwidaczniają przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2) ale już bez rozebranego w 1823 roku muru cmentarnego, natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6). W wydanym w 1823 roku przewodniku pedagog i nauczyciel historii Friedrich August Nösselt opisuje przemianę praktycznie na bieżąco: "Wurstgasse (Kiełbaśnicza), na Starym Mieście, nazywano drugą przecznicę Albrechtsgasse (współcześnie Wita Stwosza) po prawej stronie; prowadziła ona za cmentarzem kościoła św. Marii Magdaleny (Magdalenenkirchhof) aż do Ohlauerstraße (Oławska). Odkąd w roku 1823 zburzono mur cmentarny, stała się znacznie bardziej przyjazna; przebiega z północy na południe. Od 1825 r. włączono ją do Altbüßerstraße (Łaciarska)."

Kapliczkę przesunięto o ok. 20 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych - Seniorwohnung (Senioratshauses , Die Wohnung des Subseniors ). Nie chodzi tu o plebanię (Dom Straubingera) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny, lecz inny budynek z wykuszem, powstały czy też mocno przebudowany w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu - fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "Domem Langera". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza, zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej.

Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala dość precyzyjnie uchwycić moment przeniesienia kapliczki oraz jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy sporządzone przez autorów prac, zwłaszcza daty ich powstania, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt przedstawił obiekt jeszcze przy murze cmentarnym, datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1) czyli rok, w którym mur rozebrano. Dwa rysunki Heinricha Mützla oznaczone datą 1824 (Galeria 2.2 i 2.3) ukazują moment zmiany lokalizacji: na pierwszym kamienny słup znajduje się jeszcze w dawnym miejscu, na drugim widoczna jest już kapliczka ustawiona pod wykuszem domu subseniora. Rok 1824 można więc uznać za najbardziej prawdopodobny czas przeniesienia obiektu. Potwierdzeniem przeobrażeń są kolejne prace Mützla z 1827 r. (Galeria 2.5 i 2.6), przedstawiające południowo-wschodnią stronę kościoła już bez śladów dawnego cmentarza. Kolumna nie jest na nich widoczna, ponieważ rysunki nie obejmują północnej elewacji domu subseniora, ozdobionej wykuszem. Przekształcony charakter całej okolicy ukazuje natomiast litografia z połowy XIX w. autorstwa (…) (fot. …), na której w lewym dolnym rogu widoczny jest kamienny słup zwieńczony kostką dekorowaną płaskorzeźbami.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen) poprzedniego lata i wyraża nadzieję, że po ukończeniu budowli wróci na swoje miejsce. Luchs stary budynek nazywa Senioratshauses, SeniorwohnungLuchs, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin budynku, przy którym stała, w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego. W miejscu domu parafialnego, przy którym stała, znajduje się budynek hotelowy.

Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii

Narodziny i utrwalenie mitu

Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji, która powiązała wyróżniające się miejsce na cmentarzu z najgłośniejszym pochówkiem związanym z tą nekropolią. Źródła odnoszące się do topografii miejsca i okoliczności pochówku stanowią zarazem podstawę dalszej analizy.

Nicolaus Pol (1564–1632) w swoich Rocznikach informuje, że po ścięciu ciało Heinza Dompniga pochowano przy biciu dzwonów we wszystkich kościołach na cmentarzu św. Marii Magdaleny, „tam, gdzie stoi kamienny słup naprzeciw plebanii”. Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618–1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci, opisując szczegółowo przebieg egzekucji w swoim rękopisie Breslauische Chronica, podaje, że ciało ściętego starosty złożono na tym samym cmentarzu „za głównym ołtarzem” (post summum altare).

Choć oba przekazy mają charakter rękopiśmienny (Jahrbücher Pola ukazały się drukiem dopiero w 1815 r.), odzwierciedlają one świadomość epoki i zarazem ją współkształtują. Pol, piszący niewiele ponad sto lat po opisywanych wydarzeniach, wiąże miejsce pochówku z istniejącym już elementem topografii cmentarza — kamiennym słupem. Może to jednak stanowić jedynie wskazówkę lokalizacyjną, a nie informację o fundacji czy funkcji tego obiektu.

Interpretację tę wzmacnia relacja Assiga, który — mimo szczegółowego zainteresowania okolicznościami egzekucji i związanymi z nią materialnymi śladami — nie wspomina o kamiennym słupie ani kapliczce. Przeciwnie, odnotowuje inne elementy pamięci miejsca, jak zachowaną przy pręgierzu kamienną platformę, uznawaną za znak miejsca egzekucji.Milczenie to sugeruje, że w połowie XVII wieku powiązanie kapliczki z osobą Dompniga albo w ogóle nie istniało, albo nie miało jeszcze charakteru powszechnego i dominującego w świadomości miejskiej.

Tych wątpliwości nie ma już przy odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johanna Christiana Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in nummis stwierdził on, że kapliczka (steinerne Säule) została wzniesiona „ku pamięci” (zum Andencken) straconego „Hauptmanna der Stadt Breßlau”. Świadczy to o tym, że w pierwszej połowie XVIII wieku przekonanie o fundacji kapliczki ku pamięci Heinza Dompniga było już w pełni ukształtowane i wyraźnie artykułowane w literaturze.

Piszący na początku XIX wieku Menzel, w swojej kronice opisującej topografię Wrocławia, tworzył więc w czasie, gdy taka interpretacja była już szeroko obecna. Jego relacja ma jednak charakter czysto topograficzny („został pochowany na cmentarzu kościoła św. Marii Magdaleny, tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”) i nie zawiera wyraźnego powiązania kolumny ze straconym starostą; nie można jednak wykluczyć, że związek ten był dla autora na tyle oczywisty, iż nie wymagał osobnego wyjaśnienia.

Podobnie jak w historii lokalizacji obiektu, ważną cezurą w dziejach mitu Dompnigsäule była ostateczna likwidacja cmentarza w latach 1823–1825. Piszący pod koniec XIX wieku Hermann Markgraf stwierdza wręcz, że przypuszczenie, iż kolumna związana jest z upamiętnieniem Heinza Dompniga, ukształtowało się dopiero w związku z likwidacją cmentarza, kiedy pojawiło się pytanie, co zrobić ze słupem.

Tu należy wspomnieć o charakterze cmentarzy przykościelnych. W XV wieku, a więc w czasie odpowiadającym dacie widniejącej na obiekcie (1491), pochówki na zewnątrz świątyni zasadniczo nie były oznaczane w sposób trwały i indywidualny. Większość zmarłych spoczywała w prostych grobach ziemnych, często wielokrotnie naruszanych i nakładanych warstwowo, a ich miejsca oznaczano co najwyżej nietrwałymi znakami, takimi jak drewniane krzyże. Trwałe formy upamiętnienia – kamienne epitafia czy nagrobki – zarezerwowane były przede wszystkim dla przestrzeni wnętrza kościoła lub bezpośrednio przy jego murach.

Choć Markgraf się myli, gdyż pogląd o związku kolumny z Dompnigiem funkcjonował już wcześniej, to jednak trafnie wskazuje, że czas likwidacji cmentarza był okresem wzmożonego zainteresowania wolnostojącą, kamienną kolumną, stanowiącą element wyraźnie nietypowy. Musiała być ona postrzegana jako obiekt szczególny, wyróżniający się spośród otoczenia i wymagający interpretacji. To właśnie ta wyjątkowość – bardziej niż jakakolwiek pierwotna funkcja – sprzyjała powstawaniu i utrwalaniu prób wyjaśnienia jej znaczenia, w tym także powiązania jej z postacią Heinza Dompniga i jego głośną, dobrze zapamiętaną egzekucją oraz pochówkiem na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny. W tym sensie moment likwidacji cmentarza sprzyjał ponownemu zainteresowaniu się tym obiektem, porządkowaniu opinii na jego temat oraz pobudzeniu badań nad jego historią.

Za podsumowanie ówczesnej jednoznacznie mocno ugruntowanej świadomości, że to pomnik Heinza Dompniga może posłużyć omawiany wcześniej cykl rysunków z lat 20. XIX w., zwłaszcza praca H. Hillebrandta, który uchwycił kolumnę w 1823 roku, w ostatnim czasie przed jej przeniesieniem (Galeria 2.1) tytułując swój obraz "Denksäule des Landeshauptmanns Heinrich Dompnig" (Kolumna pamiątkowa starosty krajowego Heinricha Dompniga). Dosłownie ujmuje to nauczyciel historii w gimnazjum Marii Magdaleny Frierich August Nösselt w wydanym w 1825 r. przewodniku po mieście i okolicy: "ciało (Dompniga) zostało przy biciu wszystkich dzwonów pochowane na cmentarzu kościoła św. Marii Magdaleny, a nad jego grobem wzniesiono kamienną kolumnę.

Nösselt pisze świeżo po likwidacji cmentarza i przeniesieniu kapliczki, ale wskazuje jednocześnie jej poprzednie miejsce, jednoznaczne według niego z grobem Dompniga poprzez odniesienie do aktualnej topografii miejsca. Lokalizuje więc grób względem ciągu kamiennych płyt prowadzących od cmentarza do plebanii jako położony sześć kroków na prawo od ostatniej płyty, a wiec dokładnie naprzeciw plebanii przy tuż przy obecnej barierze . Stan ten, również barierę, widzimy na dwóch rysunkach Heinricha Mützela (Galeria 2.5 i 2.6). Piszący pod koniec XIX w. wrocławscy historycy Hermann Markgraf i Adolf Weiß wspominają o kamieniu bez żadnej inskrypcji, który podobno w świadomości mieszkańców miasta na pocz. XX był miejscem pochowku (oznaczał grób, był płytą nagrobną?). Markgraf pisze: "Wielki kamień bez podania nazwiska uchodził jeszcze na początku stulecia, aż do likwidacji cmentarza w roku 1823, za jego płytę nagrobną. Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa, którą w rzeczonym roku przeniesiono z dawnego miejsca na narożnik plebanii, była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe. W nowszych opracowaniach, jak Atlas architektury Wrocławia, zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty księstwa wrocławskiego Heinza Dompniga.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta.

Ten artykuł jest w fazie tworzenia

KF brudnopis

Autor: Michał Zalewski

Galeria

1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny

• 

  1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny

• 

  2. Głowica kapliczki; przód - Grupa Ukrzyżowania

• 

  3. Głowica kapliczki: tył - Chrystus Boleściwy

• 

  4. Głowica kapliczki; św. Barbara

• 

  5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna

2. Rysunki uczniów Carla Bacha

Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.

• 

  1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza

• 

  2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice

• 

  3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka

• 

  4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny

• 

  5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu

• 

  6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)

3. Kapliczka w XIX i XX wieku

• 

  Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot

• 

  1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń

• 

  10. Kapliczka; I poł. XIX w.

• 

  1905

• 

  15. Kapliczka ok. 1906 r.

• 

  16. Kapliczka ok. 1906 r.

• 

  18. Kapliczka; lata 30. XX w.

• 

  19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947

• 

  20. Kapliczka ok. 1955 r.

• 

  21. Kapliczka ok. 1960 r.

• 

  22. Kapliczka ok. 1961 r.

• 

  24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964

• 

  25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984

• 

  26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969

4. Pozostałe

• 

  4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490

• 

  3. Heinz Dompnig

• 

  17. Kapliczka Dompniga, ulotka

• 

  27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu

• 

  28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".

• 

  Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.

• 

  Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert

• 

  Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu

Bibliografia

• Antkowiak, Zygmunt. Pomniki Wrocławia. Wrocław 1985.
• Ariès, Philippe. Człowiek i śmierć. Warszawa 1992.
• Burak Marek, Okólska Halina. Cmentarze dawnego Wrocławia. Wrocław 2007.
• Chądzyński, Wojciech. Wrocław jakiego nie znacie. Wrocław 2005.
• Conrads, Norbert. Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740. Wrocław 2006.
• Czechowicz, Bogusław. Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje. [w:] Atlas architektury Wrocławia, t. II. Wrocław 1998.
• Czechowicz, Bogusław. Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza. Warszawa 2008.
• Czechowicz, Bogusław. Nagrobki późnogotyckie na Śląsku. Wrocław 2003.
• Dobrzyniecki, Arkadiusz. Dawna przydrożna kapliczka Dompniga. [w:] Atlas architektury Wrocławia, t. II. Wrocław 1998.
• Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny. Kraków 1976.
• Gilewska-Dubis, Janina. Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza. Wrocław 2000.
• Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. Dompnigowie. [w:] Encyklopedia Wrocławia. Wrocław 2006.
• Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów. Wrocław 2003.
• Kelbel, Günter. Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten. Bd. 1. Berlin 1966.
• Kaczmarek, Romuald. Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności. Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.
• Kundmann, Johann Christian. Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen. Breslau–Leipzig 1738.
• Lorenz, Klemens. Bilder aus der Geschichte Breslaus. Teil 2. Breslau 1936.
• Luchs, Hermann. Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde. Breslau 1858.
• Luchs, Hermann. Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde. Breslau 1884.
• Luchs, Hermann. Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau. Breslau 1860.
• Luchs, Hermann. Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte. [w:] Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau 1864.
• Luchs, Hermann (hrsg.). Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert. Breslau 1878.
• Lutsch Hans. Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau. Breslau 1886.
• Markgraf Hermann. Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen. Breslau 1896.
• Markgraf Hermann. Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann. Breslau 1886.
• Markgraf Hermann. Breslau und Umgebung. Zürich 1889.
• Menzel Karl Adolf. Topographische Chronik von Breslau. Viertes Quartal. Breslau 1806.
• Nickel, Walter. Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus. Breslau 1938.
• Nösselt, Friedrich August. Breslau und dessen Umgebungen: Beschreibung alles Wissenswürdigsten für Einheimische und Fremde. Mit einer Kartenbeilage. Breslau 1925.
• Pol, Nicolaus. Die Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.
• Oszczanowski, Piotr. Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny. Warszawa 2009.
• Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894.
• Starzyński, Marcin. Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej. [w:] Średniowiecze Polskie i Powszechne 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
• Stenzel, Gustav Adolf. Scriptores rerum silesiacarum. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.
• Weiß, F. G. Adolf. Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit. Breslau 1888.
• Wojcieszak Magdalena. Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu. [w:] Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.
• Zalewski, Michał. Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
• Zalewski, Michał. Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
• Zalewski, Michał. Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.
• Zalewski, Michał. Oswald Straubinger. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.

Publikacja - 2008 r.

Aktualizacja - 2012 r.