Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej

Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.

Kaplica rodziny Sauremann (I)

Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do rodziny Sauermann (Sauerman, Sawermann, Sawormann Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561.

Epitafium Konrada Sauermanna (1569)

Epitafium zm. w 1561 r. Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman), właściciela Jelcza i kilku innych majątków, jest umieszczone na południowej ścianie (prawa od wejścia) kaplicy. Pomimo dziesięciorga rodzeństwa odziedziczył on po ojcu, też Konradzie, znaczny majątek, który nie zawsze powstawał w do końca uczciwy sposób. Ojciec ten przybył do Wrocławia z Gefress za wujem Sebaldem i był założycielem II głównej linii Sauermannów. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1490 r. Zajmował się międzynarodowym handlem suknem, miał kram w Sukiennicach. Potem wszedł w interesy kredytowe. Udzielał m.in. pożyczek królowi Ludwikowi. Zajmował się też mennictwem i był związany ze świdnicką aferą psucia polskiej drobnej monety (półgroszków) poprzez bicie imitujących je tzw. Pölchen (Polaczków). Konrad syn prowadził szczęśliwe interesy w handlu i kredycie, pomnażając jeszcze majątek. Również on udzielał pożyczek władcy. M.in. za 18 000 talarów wziął w zastaw od cesarza Ferdynanda I Prudnik i 7 okolicznych wsi. Dwukrotnie żonaty. 1. W 1518 z Anną von Haunold ze starej patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej. 2. W 1548 r. z Kunegundą von Motschelnitz, córką Sebastiana, pana na Pełczynie koło Wołowa. Miał z pierwszego małżeństwa sześcioro dzieci (3 synów i 3 córki), a z drugiego syna Jana (Hansa) 1558-1602, który zrobił karierę na dworach habsburskich arcyksiążąt i został podniesiony przez cesarza Rudolfa II on oraz jego bracia, a także bracia stryjeczni, do godności dziedzicznego barona "von und zu der Jeltsch". Dzieci Konrada nie były już silnie związane z Wrocławiem. Najważniejszymi majątkami były Jelcz (grafowie von Saurma), Gniechowice koło Kątów Wrocławskich i Wawrzeńczyce w pow. wrocławskim. W kościele w tych ostatnich znajdują się epitafia synów Konrada Achacego (Achatz) 1536-1580 i wspomnianego już Jana. Ta gałąź rodziny Sauermannów istnieje do dziś, a jej współwłasnością jest zamek Plausdorf w Hesji.

• 

  Epitafium Konrada Saurmanna

• 

  Herby na epitafium Konrada Saurmanna; od lewej: Haunold, Saurmann, Motschelnitz

Piaskowiec, wys.: 284 cm, szer.: 128 cm. Według daty pod łukiem epitafium powstało w 1569 r. Poniżej inskrypcja:

SEMEN MVLIERIS CONCVL
CABIT CAPVT SERPENTIS

czyli: Nasienie niewiasty zetrze głowę węża [fragm. Rdz 3.15) wg Biblii Wujka: ona zetrze głowę twoję (węża).

Niżej dwaj geniusze podtrzymują herb Saurmannów. W wolnych rękach trzymają płonące pochodnie, a pod nimi u stup herby żon. Z lewej rodziny Haunold - pierwsza żona Anna, z prawej herb rodziny Motschelnitz, z której pochodziła druga żona Kunegunda (Kunigunde).

Niżej inskrypcja pomiędzy konsolami:

ANNO 1561 · IST GESTORBEN
DER · EDEL · EHRENVEST(E) · WOL
BENAMBT(E) HERR KUNRATH:
SAVRMAN(N) AVF DER IELTSCH
ALHIER WARTVND DER FRÖ
LICHEN: AVFERSTEHVNG

IN CHRISTO :

czyli: W roku 1561 zmarł szlachetny, czcigodny i wielce szanowany pan Konrad (Kunrath) Saurmann, pan na Jeltsch. Tutaj oczekuje radosnego zmartwychwstania w Chrystusie. Inskrypcje pisane rzymską majuskułą.

Niżej personifikacja wiary siedząca w elipsowatym polu.

Według Luchsa całość skomponowana w dobrym późnorenesansowym stylu. Według Mandziuka manieryzm.

(O epitafium: Luchs 1860, 41; Schlesiens 1870, I 25, II 55; Burgemeister 1933, 114; Mandziuk 1982, I 143; Gołaszewski 2016, 137)

Kaplica rodziny Dumlose (IV)

Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez Dytwina Dumlose zatwierdził papież. Rodzina Dumolse była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumoslych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Po 1415 r. rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła.

Płyta z nagrobka Jana Holczella

Plik:Holeczell Jan epitafium.jpg

Jana Holczella (Hans Holtzell)

(O zabytku: Luchs 1860, 63, 171-172, 229, 233; Schlesiens 1870, I 12, II 49; Burgemeister 1933, 117; Mandziuk 1982, I 143; Czechowicz 2003, 209; Gołaszewski 2016, 69; Łobodzińska 2018, 95, 124;)

Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety

• 

  Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.

• 

  Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.

Literatura

• Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2. Breslau: 1933. (cBW 5)
• Czechowicz Bogusław. Nagrobki późnogotyckie na Śląsku. Wrocław: 2003.
• Gołaszewski J., Górski A. Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku. Wrocław, 2016. (cBW 20)
• Luchs Hermann. Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche. Breslau: 1860 (cBW 17)
• Łobodzinska Patrycja. Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525. Poznań: 2018. (cBW 24)
• Mandziuk Józef. Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I. Wrocław: 1982.
• Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register. Breslau: 1870 (cBW 50a)
• Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register. Breslau: 1870 (cBW 50b)

___

• Kębłowski Janusz. Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)
• Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)

___

• Białostocki Jan. Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213.

__

• Kębłowski Janusz. Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560. Poznań 1967.
• Kębłowski Janusz. Nagrobki gotyckie na Śląsku. Poznań: 1969. (z)
• Kębłowski Janusz. Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.. Poznań: 1970. (z)
• Pusch Oskar. Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U). Dortmund: 1990.
• Schellenberg Alfred. Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1. Görlitz: 1938.