Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej

Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej

Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.

Zobacz też Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej

Nawa południowa

Południowa kaplica boczna

Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego.

Widok ogólny

Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową

Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch.

Epitafium Heinricha Rybischa

Pomnik nagrobny Henryka Rybischa (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.

Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg

Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583); piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.

Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera

Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń Chóru Królewskiego po pracach związanych z budową organów (1750-1761).

Epitafium Kathariny Rybisch

Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).

W nawie południowej

Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.

Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim

Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)
Herb księstwa wrocławskiego
Herb królestwa Czech
Herb cesarski Karola IV

W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia).

Epitafium Kaspara Heselera i jego żony

Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel, a między nimi scena "wywyższenie węża"
Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu
Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja

Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)

Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest Kasparowi Heselerowi von Waldau (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie Elisabeth von Domelau (1514 - Wrocław 3 I 1589). Heselerowie to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny Domelau. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.

Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:
W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen

Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i tarcza pogrzebowa. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: Heseler i Domelau. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: "Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany".

Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera

Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)

Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w kaplicy rodziny Pfinzing.

Tarcza pogrzebowa (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – tarcza herbowa) to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.

Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau

Tarcza herbowa; Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)

Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".

Tarcza z herbem rodziny Eben

Tarcza herbowa rodziny von Eben und Brunnen

Herb rodziny von Eben und Brunnen znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb Miltnerów von Miltenberg. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.

Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin von Eben und Brunnen — nad nawą południową — oraz von Luchsen (Luck von Boguslawitz) — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) oraz Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych.

Kaplice w nawie południowej

Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza.

Kaplica rodziny Sauermann (I)

Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do rodziny Sauermann (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561.

Epitafium Konrada Sauermanna

Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.

Więcej

Kaplica rodziny Heugel (II)

Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).

Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim

Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)
Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej; ilustracja w Illustrirte Zeitung (Nr 756, 26 Dezember 1857)

Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi:
Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). Jego własne wspaniałe epitafium znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu 29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r.

Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.

Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel

Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von Heugel (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von Kromayer (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).

Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego

Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.

Więcej

Kaplica rodziny Pfinzing (III)

Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)

Fragment nagrobka Sebalda Hubera

Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera

Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny Sauermann. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Kaplica rodziny Dumlose (IV)

Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez Dytwina Dumlose zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose (fot., fot.) Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom ^[1] gildii kupców (kumpanie).

Ściana wschodnia

Kaplica Dumlosych
Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.
Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512.
Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka Schilligna młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.
Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny Berlin pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu Krappe (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.
Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny Krappe pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w Izbie Seniora Rady w Ratuszu oraz na epitafium Krappów z ok. 1517 r.
Mosiężny herb Klose z płyty nagrobnej; XVII w?
Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem Krappe; pierwotnie w kaplicy Krappów.
Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.
Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to kaplica Sauermannów, pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.
Tarcza z herbem Krappe. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Tarcza z herbem Schaf z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).
Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.

Posadzka

Trzy płyty nagrobne w kaplicy Dumlosych, należące do członków rodziny
NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.
Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.
Anna z domu Hemmerdey, pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy Schebitz

Ściana zachodnia

Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.
Tarcza herbowa, herb Haunold II. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.
Epitafium Melchiora Schlechta (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.
Tarcza herbowa Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).
Drewniane epitafium Ananiasza Webera (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.
Epitafium Johanna Frimela (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.

Kruchta południowa (V)

Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez Bonaventurę Röslera.

Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r.

Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką
Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy

Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r. Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał Bonaventura Rösler nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.

Tablica z prośbą o jałmużnę

Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny
Część napisu w języku polskim - dolna sekcja
Skarbona

Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit Bonaventura Rösler wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r., inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty czy inskrypcji na epitafium Andreasa Hertwiga.

Epitafium Georga Jeschke

Epitafium Georga Jeschke
Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke

Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).

Kaplica rodziny Uthmann (VIII)

Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r.

Ściana wschodnia

Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r.

Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.
Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.

Ściana południowa

Herb Schilling, mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.
Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.
Inskrypcja z epitafium Hansa Uthmana (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von Banke. Mąż Anny Hirsch von Kaltenbrunn, która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie kaplicy Rehdigerów.
Mosiężna płyta z nagrobka z herbem Neumann. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może Hertwig). Patrz epitafium i inne herby. .

Ściana zachodnia i posadzka

Epitafium Johanna Christopha Neumanna (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.
Płyta nagrobna N.N. Kirsten (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).
Herb Kirsten z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.

Hala wieży (IX)

Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła
Ściana zachodnia; Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku i Epitafium Johanna Friedricha Hadamera
Ściana wschodnia

Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku

Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.
Inskrypcja z monogramem Bonaventury Röslera (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie.
Na pomniku jest widocznych dziesięć znaków kamieniarskich dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.
Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r.

Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).

Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu / Cudowny jest na wysokościach Pan / Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął / Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała, / anielskie ręce ciężar złożyły. / Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11. i niżej" Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu / wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami / i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami / w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem. Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" (Luchs, Die Denkmäler..., 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, Życie..., 2016, s. 76). Bonaventura Rösler zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców.
Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.

Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem Bonaventury Röslera, cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. w południowej kruchcie, na epitafium Andreasa Hertwiga, w wejściu do północnej kruchty.

Epitafium Johanna Friedricha Hadamera

Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu Seyfert (zm. 1676)
Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu Goldbeck. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.

Epitafium Kittelów

Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650
Herby na epitafium rodziny Kittel (Kittel, Scholz? - pierwsza żona i Haunold - druga żona).

Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ( Kittlów, Scholzów? i Haunoldów). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych."
Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne von Haunold Sacherwitz (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu^[2]. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.

Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby

1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)
1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r.
2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).

Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713) na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.
Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.

Filary w nawie południowej

Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)

Filar 2.

Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy.
Epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny Rothe (zm. 1578) oraz Marii Pucher.

Filar 3.

Epitafium Baltazara Schnabla

Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon

Baltazar Schnabel (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu Schreiter i Zuzanna (Susanna) z domu Haunold), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.

Epitafium Andrzeja Dudycza

Epitafium Andrzeja Dudycza

Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.

Filar 4.

Od lewej: epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).
Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: Rehdiger, Schilling, Reichel). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.
Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.
Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).

Filar V

Od lewej: epitafium Sebalda Sauermanna (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559).
Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda Sauermanna (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.
Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby Ashelm i Schilling). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.

Filar VII

Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz and Crain (1602–1667).
Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: Rindfleisch i matczyny Monau, niżej babki ojczystej Banke i babki macierzystej Ungeraten; niżej żon: I Magdaleny von Morenberg, II Magdaleny von Artzat i III Justyny Lindner ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb Pucher (ten najniżej).
Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna tutaj.

Filar VIII

8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa Hertwiga z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668)
Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.
W 1560 r. radca cesarski Andreas Hertwig zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa Bonaventury Röslera (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. Huber, wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie Bonerze zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece fary magdaleńskiej.
Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.

Nawa północna

Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim

W nawie północnej

Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)

von Luchsen

Tarcza z herbem rodziny Luck (von Luchsen) von Boguslawitz znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb Miltnerów von Miltenberg. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też Tarcza z herbem rodziny Eben oraz Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych.

Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) księstwa wrocławskiego.

Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak von Eben und Brunnen, von Artzat, von Gutthäter czy von Haunold, które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.

Wejście do północnej kruchty

Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa Bonaventury Röslera. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej tablicy w kruchcie południowej dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej.

Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii

Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna

Johann Gottlieb Neumann
Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium
Herb na epitafium

Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na ścianie południowej kaplicy Uthmannów wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.

Kaplice w nawie północnej

Kruchta północno-zachodnia (X)

Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.

Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia
Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej
Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.

1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej.
2.
Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium
3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)

1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.

Epitafium Friedricha Scheffera

Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.
Herb Scheffer na epitafium

Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.

Kaplica rodziny Smedchin (Xa)

Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina

W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym księstwa wrocławskiego czyli uzyskał prestiżowy tytuł Königlicher Mann.

Kaplica rodziny Rehdiger (XII)

XII kaplica na planie (fot. 1 na dole strony), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli.

Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa Uthmana (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na południowej ścianie w kaplicy Uthmannów. Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).
Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.

Filary w nawie północnej

Filar 2. N

Epitafium Johanna Crato von Krafftheim

Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)
Herb Johanna Crato von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.
Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika.
Herb Marii Scharff von Werth

Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej rodziny Krafftów. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von Heugel. Na samej górze herb Crato otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony Scharff.

Nawa główna

Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek katastrofy budowlanej z 29 X, dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).

Prospekt organowy i emopry

Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych
Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim

Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym

Riemer von Riemberg

Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.

Riembergowie byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.

Chór Królewski

Chór Królewski w farze elżbietańskiej
Monogram króla i pruski orzeł

Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.

Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.

Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.

Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych

Miltner von Miltenberg
Miltner von Miltenberg

Herb Miltner von Miltenberg widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był Georg Miltner von Miltenberg. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też Tarcza z herbem rodziny Eben oraz Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen).

Miltnerowie osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej.

Sam Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.

Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą Zange (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth Hadamer (1663) – epitafium jej rodziców znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.

Sklepienie pod Chórem Królewskim

Sklepienie
Gmerk rodziny Popplau
Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia

Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa Jodoka Tauchena w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem Hörnigiem – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.

Hans (Johannes) Popplau (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu.

Z małżeństwa z Hedwig z domu Ungeraten pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490), zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.

Epitafium Hansa Bokwitza

Tablica heraldyczna Hannsa Bockwitza (zm. 1510); fragment epitafium

Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa Bockwitza (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna.

Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z Sebaldem Sauermannem był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza księstwem wrocławskim. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem Uthmann und Schmolz. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.

Ten artykuł jest w fazie tworzenia

Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety

1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.

Literatura