Kapliczka Foyta

Wrocław

Kapliczka ok. 1850 r.

Kapliczka Foyta, błędnie określana jako kapliczka Dompniga (Dompnigsäule).

Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.

Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”. W nowszych opracowaniach, jak Atlas Architektury Wrocławia, zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej” . Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty księstwa wrocławskiego Heinza Dompniga.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta.

Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.

Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji

Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania

Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w Izbie Seniora Rady Miejskiej zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485). Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego.

Program ikonograficzny

Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą kapliczka w Świętej Katarzynie oraz kapliczka z wrocławskiego Ołbina, przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi). Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

Historia lokalizacji (1491–XXI w.)

W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490, ogłoszonej jako tom XIV serii Scriptores rerum Silesiacarum, w pozycji nr 582 zatytułowanej Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe przytoczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347, znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – Breslauische Chronica Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, w części położonej za głównym ołtarzem. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – która w rzeczywistości odbyła się 5 lipca 1490 r. – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną przy prezbiterium kościoła.

Informację tę uzupełnia przekaz Nicolausa Pola (1564–1632), autora Die Jahrbücher der Stadt Breslau, kroniki trochę wcześniejszej od Assiga, pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX wieku. Pol podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii. Również w tym przekazie występuje błędna data dzienna egzekucji.

Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, usytuowany naprzeciwko budynku plebanii. Adolf Weiß dodaje, że jego pierwotna lokalizacja znajdowała się przy murze cmentarnym.

Zestawienie tych przekazów pozwala ustalić pierwotną lokalizację kapliczki. Skoro – według Assiga – Dompnig został pochowany w części cmentarza położonej za głównym ołtarzem kościoła, a według Pola grób znajdował się w miejscu, gdzie stała kamienna kolumna naprzeciw plebanii, oznacza to, że kapliczka była pierwotnie usytuowana na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, w pobliżu prezbiterium, naprzeciw budynku plebanii.

Cezurą w dziejach obiektu była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jego lokalizacji. Pochówków zaprzestano prawdopodobnie w 1776 r. lub wkrótce potem, w związku z pruskimi przepisami sanitarnymi ograniczającymi grzebanie zmarłych w obrębie zwartej zabudowy miejskiej. We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”.

---

Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres funkcjonowaniu śródmiejskich cmentarzy przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska. Zakaz pochówków na terenie miasta doprowadził także do rychłej likwidacji większości tego typu nekropolii.

w 1823 roku, Kapliczkę przesunięto wówczas z terenu cmentarnego bezpośrednio pod mur domu parafialnego (plebanii), ustawiając ją na narożniku u zbiegu dzisiejszych ulic św. Marii Magdaleny i Łaciarskiej. Ten etap dokumentują przekazy ikonograficzne z pierwszej połowy i połowy XIX wieku (m.in. rysunki Heinricha Mützla), na których kapliczka widoczna jest już jako element ściśle zintegrowany z bryłą budynku.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen). Luchs stary budynek nazywa Seniorwohnung, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.

Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii

Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym

Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem.

Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany.

W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.

Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.

Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda

W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga. Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:

„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, Heinz Dompnig…, 1886, s. 39).

Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…: „Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).

Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.

Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.

Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”.

Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166

U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.

Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej

Zerwanie ciągłości i powrót legendy

Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.

To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.

Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii

Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną.

Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.

Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego).

Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.

Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.

Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.

Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.

Wnioski

Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.

KF brudnopis

Autor: Michał Zalewski

Galeria

1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny

• 

  1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny

• 

  2. Głowica kapliczki; przód

• 

  3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie

• 

  4. Głowica kapliczki; św. Barbara

• 

  5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna

2. Rysunki uczniów Carla Bacha

Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.

• 

  1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza

• 

  2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice

• 

  3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka

• 

  4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny

• 

  5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu

• 

  6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)

Kapliczka w XIX i XX wieku

• 

  11. Kapliczka; I poł. XIX w.

• 

  1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń

• 

  10. Kapliczka; I poł. XIX w.

• 

  1905

• 

  15. Kapliczka ok. 1906 r.

• 

  16. Kapliczka ok. 1906 r.

• 

  18. Kapliczka; lata 30. XX w.

• 

  19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947

• 

  20. Kapliczka ok. 1955 r.

• 

  21. Kapliczka ok. 1960 r.

• 

  22. Kapliczka ok. 1961 r.

• 

  24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964

• 

  25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984

• 

  26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969

Pozostałe

• 

  4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490

• 

  3. Heinz Dompnig

• 

  17. Kapliczka Dompniga, ulotka

• 

  27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu

• 

  28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".

• 

  Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.

• 

  Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert

Bibliografia

• Antkowiak Zygmunt. Pomniki Wrocławia. Wrocław 1985.
• Burak Marek, Okólska Halina. Cmentarze dawnego Wrocławia. Wrocław 2007.
• Chądzyński Wojciech. Wrocław jakiego nie znacie. Wrocław 2005.
• Conrads Norbert. Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740. Wrocław 2006.
• Dobrzyniecki Arkadiusz. „Dawna przydrożna kapliczka Dompniga”. W: Atlas architektury Wrocławia, t. II. Wrocław 1998.
• „Dompnigowie”. W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław 2006.
• Fros Henryk SJ, Sowa Franciszek. Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny. Kraków 1976.
• Gilewska-Dubis Janina. Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza. Wrocław 2000.
• Kelbel Günter. Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten. Bd. 1, Beiträge zur Geschichte der schlesischen Stadt Namslau. Berlin 1966.
• Kundmann Johann Christian. Silesii in nvmmis, Oder Berühmte Schlesier in Müntzen. Breslau–Leipzig 1738.
• Lorenz Klemens. Bilder aus der Geschichte Breslaus. Teil 2. Breslau 1936.
• Luchs Hermann. Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte. W: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau 1864.
• Lutsch Hans. Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau. Breslau 1886.
• Markgraf Hernman. Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen. Breslau: 1896.
• Markgraf Hermann. Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann. Breslau 1886.
• Markgraf Hermann. Breslau und Umgebung. Zürich 1889.
• Menzel Karl Adolf. Topographische Chronik von Breslau. Viertes Quartal. Breslau 1806.
• Nickel Walter. Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus. Breslau 1938.
• Pol Nicolaus. Die Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.
• Oszczanowski Piotr. Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny. Warszawa 2009.
• Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490, hrsg. B. Kronthal, H. Wendt, Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV, Breslau 1894.
• Starzyński Marcin. Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej. „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
• Stenzel Gustav Adolf. Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.
• Weiß F. G. Adolf. Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit. Breslau 1888.
• Wojcieszak, Magdalena. „Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu”. W: Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.
• Zalewski Michał. Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
• Zalewski Michał. Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
• Zalewski Michał. Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem. Silesiacum.pl, 2023 <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.

Publikacja - 2008 r.

Aktualizacja - 2012 r.