KF brudnopis

Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda

W drugiej połowie XIX wieku badania nad dziejami Wrocławia zaczęły nabierać bardziej krytycznego charakteru. Historycy – w tym Luchs – podejmowali próbę uporządkowania przekazu źródłowego, oddzielając późniejsze tradycje od faktów potwierdzonych dokumentami. W odniesieniu do postaci Heinricha Dompniga oraz przypisywanego mu pomnika pojawiały się ustalenia, które nie zawsze współgrały z utrwaloną wcześniej narracją. Część publikacji uwzględniała te wnioski, część jednak powtarzała wcześniejsze interpretacje bez głębszej weryfikacji.

Na tym tle szczególnie wymowna jest popularna ulotka z drugiej połowy XIX wieku (najpewniej po 1865 r.), reprodukująca widok pomnika przy kościele św. Marii Magdaleny i jednoznacznie identyfikująca go jako „Denkstein des … unschuldig enthaupteten … Landeshauptmann Heinrich Dompnig”. Już samo użycie określenia „unschuldig enthauptet” („niewinnie ścięty”) przesuwa przekaz z poziomu opisu historycznego na poziom interpretacji moralnej. Nie jest to język źródła, lecz język legendy.

Ulotka powołuje się przy tym na „Wandverzierung im Fürstensaale des Bresl. Rathauses” – dekorację ścienną w reprezentacyjnej sali ratusza. Oznacza to, że narracja o Dompnigu jako niewinnie straconym, sprawiedliwym urzędniku funkcjonowała nie tylko w druku popularnym, lecz była obecna w przestrzeni oficjalnej miasta. W sali, gdzie obradował magistrat i gdzie eksponowano galerię dawnych rajców i starostów, znajdował się również tekst przypisywany Dompnigowi – stylizowane „słowa z więzienia” podkreślające jego bezstronność, troskę o ubogich i odrzucenie korupcji. Był to wyraźny element programu symbolicznego.

Mamy więc do czynienia z wyraźną dwoistością przekazu. Z jednej strony – rozwijająca się historiografia, próbująca krytycznie analizować materiał źródłowy. Z drugiej – silnie zakorzeniona, a nawet instytucjonalnie utrwalona legenda, obecna w przestrzeni reprezentacyjnej ratusza i rozpowszechniana w formie druków popularyzatorskich.

Nie jest to zjawisko odosobnione. Druga połowa XIX wieku była czasem intensywnego poszukiwania „bohaterów miasta”, budowania lokalnej tożsamości poprzez rehabilitację postaci uznanych za ofiary dawnych niesprawiedliwości. W tym kontekście Dompnig – przedstawiany jako sprawiedliwy urzędnik, który padł ofiarą politycznych intryg – idealnie wpisywał się w potrzeby epoki. Legenda nie tylko przetrwała krytykę naukową, lecz zyskała nowe, reprezentacyjne umocowanie.

Ulotka stanowi zatem cenny dowód nie tyle dla rekonstrukcji wydarzeń z 1490 roku, ile dla zrozumienia mechanizmów pamięci historycznej w XIX stuleciu. Pokazuje moment, w którym nauka i legenda funkcjonowały równolegle – a przestrzeń publiczna miasta opowiadała historię inaczej niż część badaczy.