Śląsk: nie tyle zgermanizowany, ile stworzony przez niemieckość

Henryk Czwarty, w tysiąc trzysta bez dziesięciu, umarł ten wspaniały, w chlubnych latach, książę Śląska, Krakowa i Sandomierza, w noc św. Jana

Nie tyle zgermanizowany, ile stworzony przez germanizację.

O powstaniu Śląska jako niemieckojęzycznego regionu Europy Środkowej.

Śląsk jako problem. Czy regiony istnieją od zawsze?

Spoglądając na mapę historycznego Śląska, łatwo ulec złudzeniu, że przedstawia ona byt niemal naturalny: wyraźnie odgraniczoną krainę rozciągającą się wzdłuż górnej i środkowej Odry, obejmującą Wrocław, Legnicę, Zieloną Górę, Opole, Racibórz, Cieszyn i Opawę, a w wielu późniejszych ujęciach również Kłodzko. Zmieniają się państwa, dynastie i granice polityczne, ale Śląsk — jak mogłoby się wydawać — pozostaje ten sam. Najpierw funkcjonuje w obrębie władztw piastowskich, później Korony Czeskiej, monarchii Habsburgów, Prus i państwa niemieckiego, a po 1945 roku znajduje się przede wszystkim w granicach Polski i Czechosłowacji. Pod powierzchnią kolejnych zmian miałby jednak niezmiennie trwać jako jedna i ta sama historyczna całość.

Taki obraz jest przejrzysty, atrakcyjny i w znacznej mierze złudny. Mapa historyczna najczęściej nie ukazuje procesu powstawania regionu, lecz jego późny rezultat. Granice ukształtowane w ciągu stuleci zostają cofnięte w przeszłość i przedstawione tak, jakby od samego początku wyznaczały obszar jednej krainy. W ten sposób rezultat historii staje się pozornie jej punktem wyjścia. To, co zostało stopniowo połączone, zaczyna wyglądać jak pierwotna całość, która później jedynie zmieniała władców.

W przypadku Śląska nie jest to problem drugorzędny, lecz jeden z podstawowych błędów utrudniających zrozumienie jego dziejów. Przyjęcie późnośredniowiecznego, nowożytnego albo pruskiego zasięgu regionu i przeniesienie go na wiek X czy XI oznacza projektowanie na odległą przeszłość rezultatów znacznie późniejszych procesów. Powstaje wówczas obraz Śląska jako gotowej wspólnoty terytorialnej, politycznej i społecznej, istniejącej jeszcze zanim ukształtowały się jej instytucje, granice oraz ponadlokalne więzi..

Nie oznacza to oczywiście, że we wczesnym średniowieczu nie istniała nazwa Śląska, nie było związanych z nią ziem ani żadnych czynników integrujących mieszkańców dorzecza Odry. Oznacza natomiast, że trzeba rozdzielić kilka zjawisk, które w popularnej narracji zlewają się w jedną całość. Czym innym jest istnienie nazwy „Śląsk”, czym innym zasięg terytorium, do którego w danym czasie ją odnoszono, czym innym funkcjonowanie wspólnych instytucji, a jeszcze czym innym istnienie społeczności uznającej się za Ślązaków. Nazwa nie tworzy automatycznie regionu. Region nie musi oznaczać jednej wspólnoty. Wspólnota książąt, stanów lub miejskich elit nie jest natomiast tym samym co jednolita tożsamość wszystkich mieszkańców.

Śląsk mógł więc istnieć jako określenie geograficzne albo polityczne, zanim wykształciła się szersza śląska świadomość regionalna. Mógł zostać objęty wspólnymi instytucjami, a mimo to pozostawać zbiorem odmiennych władztw i społeczności lokalnych. Mógł posiadać jedną nazwę na mapie, chociaż mieszkańcy jego poszczególnych części żyli w odmiennych światach prawnych, językowych i kulturowych. Samo pojawienie się słowa „Śląsk” w źródle nie dowodzi zatem istnienia ponadczasowej wspólnoty śląskiej. Nazwy zmieniają znaczenie, rozszerzają swój zasięg, zawężają się i bywają przenoszone na nowe terytoria. Trwałość nazwy nie musi oznaczać trwałości opisywanego przez nią społeczeństwa.

Śląsk, którego jeszcze nie było

W odniesieniu do X–XII wieku — a więc okresu poprzedzającego utrwalenie się późniejszego, szerokiego znaczenia nazwy „Śląsk” — bezpieczniej jest niekiedy mówić o ziemiach dorzecza Odry niż automatycznie o całym późniejszym Śląsku. Takie określenie nie przesądza z góry, że wszystkie znajdujące się tam terytoria były już częściami jednego regionu. Pozwala natomiast śledzić, kiedy i w jakich warunkach zaczęto obejmować je wspólną nazwą, wspólnymi instytucjami oraz wspólnym wyobrażeniem przestrzennym.

W średniowieczu zakres nazwy „Śląsk” nie był stały. Zmieniały się zarówno granice obszaru nią obejmowanego, jak i formy organizacji politycznej ziem nad Odrą: od wcześniejszych struktur plemiennych i piastowskiego władztwa terytorialnego, przez podziały dzielnicowe, aż po powstanie licznych księstw. Rozwój diecezji wrocławskiej, przekształcenia dynastyczne oraz stopniowe kształtowanie wspólnych instytucji sprawiały, że Śląsk długo nie tworzył jednolitej całości politycznej. Także późnośredniowieczni autorzy nie zawsze ujmowali wszystkie ziemie zaliczane później do Śląska jako części jednego, wyraźnie określonego regionu.

Nie należy więc z góry zakładać, że ziemie górnej Odry były od początku po prostu południowo-wschodnią częścią tej samej krainy co Wrocław, Legnica i Głogów. Trzeba dopiero ustalić, kiedy ziemie opolska, raciborska i cieszyńska zaczęły być konsekwentnie obejmowane nazwą Śląska, kto się nią posługiwał oraz jakie procesy sprawiły, że rozróżnienie na Śląsk Dolny i Górny zostało z czasem przyjęte jako oczywiste. Do zagadnienia tego trzeba będzie powrócić osobno. Zmiany znaczenia samej nazwy „Śląsk” nie są bowiem kwestią terminologiczną o drugorzędnym znaczeniu, lecz jednym z najważniejszych procesów kształtujących późniejszy zasięg regionu. Zanim powstał Górny Śląsk jako rozpoznawalna przestrzeń polityczna i historyczna, musiały ukształtować się więzi łączące ziemie opolską, raciborską i cieszyńską z obszarami środkowej Odry.

Jeszcze wyraźniej problem ten widać na obrzeżach późniejszego regionu. Ziemie, które na jednej mapie występują jako części Śląska, na innej mogą należeć do Czech, Moraw, Małopolski albo funkcjonować jako odrębne terytoria. Nie jest to wyłącznie skutek niedokładności kartografów. To rezultat rzeczywistej zmienności granic politycznych, prawnych i kulturowych. Nie odkrywamy zatem gotowego Śląska ukrytego pod kolejnymi warstwami historii. Obserwujemy jego powstawanie.

Granice, które przesuwały się w obie strony

O zmienności zasięgu Śląska najlepiej świadczą losy ziem położonych na jego późniejszych obrzeżach.

Obszar dzisiejszych Katowic, będących obecnie jednym z najważniejszych symboli śląskości, był wcześniej związany z dzielnicą krakowską i znalazł się w obrębie władztwa raciborskiego wskutek konkretnego przesunięcia dynastycznego. Oświęcim i Zator należały przez kilka stuleci do tego samego kręgu dynastycznego i politycznego co księstwa później określane jako górnośląskie, lecz zostały związane z Koroną właśnie w okresie, w którym zasięg pojęcia Górnego Śląska dopiero się ustalał.

Opawszczyzna wyrosła z tradycji morawskiej i przez długi czas nie była uważana za zwyczajne księstwo śląskie. Jej późniejsza integracja ze Śląskiem była wynikiem wielowiekowych związków dynastycznych, ustrojowych, gospodarczych i kulturowych. Ziemia kłodzka przez większą część swoich dziejów pozostawała natomiast związana z Czechami, a do śląskiej przestrzeni administracyjnej została trwale włączona dopiero przez państwo pruskie.

Przykłady te nie zostają tutaj przywołane po to, aby już na początku rozstrzygnąć ich regionalną przynależność w każdej epoce. Przeciwnie: pokazują, że pytanie o to, czy określona ziemia „była Śląskiem”, często zostało postawione zbyt prosto. Właściwsze jest pytanie, kiedy, przez kogo i na jakiej podstawie zaczęła być ona uznawana za śląską. Te same mechanizmy działają również współcześnie. Granice administracyjne, nazwy województw, urzędów i instytucji kultury stopniowo przekształcają społeczne wyobrażenie o krainach historycznych. Dlatego Zielona Góra, Nowa Sól czy Żagań — miasta należące przez stulecia do historycznego Śląska — są dziś znacznie rzadziej z nim kojarzone niż Kłodzko, którego wcześniejsza tradycja regionalna była czeska. Nie oznacza to, że współczesna administracja może w jednej chwili dowolnie tworzyć nowe regiony. Pokazuje jednak, że długotrwała obecność w określonych strukturach politycznych i administracyjnych zmienia kierunki identyfikacji, pamięć historyczną oraz wyobrażenie granic.

Dkładniej dzieje Katowic, Oświęcimia, Zatora, Opawszczyzny i Kłodzka zostaną omówione w dalszych częściach artykułu. Każdy z tych przypadków pokazuje bowiem inny mechanizm rozszerzania, kurczenia albo przekształcania Śląska. Już teraz można jednak wyciągnąć podstawowy wniosek: nie istnieje jedna granica Śląska, którą można uznać za naturalną, pierwotną i obowiązującą we wszystkich epokach.

Region jako proces, nie skamielina

Region nie jest wyłącznie fragmentem powierzchni ziemi otoczonym granicą. Góry, rzeki i lasy mogą wpływać na rozwój więzi, lecz same nie tworzą wspólnoty. Ludzie zamieszkujący to samo dorzecze nie muszą uważać się za członków jednego społeczeństwa. Mogą podlegać innym prawom, należeć do odmiennych organizmów politycznych, ciążyć ku różnym ośrodkom handlowym, posługiwać się innymi językami i zachowywać osobne pamięci zbiorowe.

Region powstaje wtedy, gdy między określonym terytorium a jego mieszkańcami zaczynają utrwalać się więzi wykraczające poza najbliższą okolicę. Mogą to być więzi polityczne, administracyjne, gospodarcze, religijne, językowe albo kulturowe. Ich zasięg nie jest jednak stały. Może się rozszerzać, kurczyć, zanikać i odradzać w nowej formie. Dlatego Śląsk należy rozumieć jako proces historyczny, a nie jako geograficzną skamielinę. Jego granic nie wyznaczyła raz na zawsze przyroda. Kształtowało je zmieniające się oddziaływanie władców, diecezji wrocławskiej, miast, dróg handlowych, rynków, systemów prawnych, języków, wspólnych instytucji stanowych i tworzonych z czasem tradycji.

Poszczególne elementy regionalnej spójności nie powstawały jednocześnie. Inaczej przebiegały granice diecezji, inaczej zasięg władzy politycznej, jeszcze inaczej strefa oddziaływania Wrocławia, prawa miejskiego, języka elit albo późniejszej administracji śląskiej. Śląsk mógł być w danym okresie pewną przestrzenią kościelną, lecz jeszcze nie jednolitym regionem gospodarczym. Mógł stanowić zespół powiązanych władztw, ale nie wspólnotę polityczną wszystkich mieszkańców. Mógł być niemieckojęzyczną przestrzenią miejską, pozostając jednocześnie wielojęzycznym obszarem społecznym.

Powstanie wspólnej administracji również nie oznaczało automatycznie wykształcenia jednolitego społeczeństwa. Wspólne instytucje mogły wzmacniać poczucie odrębności regionu wobec sąsiadów, nie likwidując zarazem lokalnych, językowych i stanowych podziałów. Terytorialna całość Śląska mogła więc zostać ukształtowana wcześniej niż jedna śląska wspólnota — o ile wspólnota taka kiedykolwiek objęła wszystkich mieszkańców regionu w porównywalnym stopniu.

Nie tyle germanizacja Śląska, ile tworzenie Śląska przez niemieckość

W tym miejscu dochodzimy do głównej hipotezy artykułu.

Zazwyczaj o historii Śląska opowiada się tak, jakby najpierw istniał gotowy, słowiański lub polski region, który następnie — od XIII wieku, a później pod rządami czeskimi, habsburskimi i pruskimi — ulegał stopniowej germanizacji. Niemieckość pojawia się w tej narracji jako czynnik wtórny i zewnętrzny: nowa warstwa kulturowa nałożona na starszy i właściwy Śląsk.

Być może jednak kolejność ta wymaga odwrócenia. Istniała oczywiście starsza nazwa Śląska, piastowskie władztwa, diecezja wrocławska oraz związki pomiędzy ziemiami dorzecza Odry. Nie tworzyły one jednak jeszcze rozległego makroregionu obejmującego w sposób oczywisty Wrocław, Głogów, Zieloną Górę, Opole, Racibórz, Cieszyn i Opawę.

Taki Śląsk powstawał stopniowo wraz z upowszechnianiem niemieckojęzycznych wzorców miejskich, prawnych, gospodarczych, dworskich i intelektualnych. Od XIII wieku napływ osadników z ziem Rzeszy, lokowanie miast i wsi na prawie niemieckim, rozwój samorządów miejskich, handel, górnictwo, niemieckojęzyczne mieszczaństwo oraz obecność przybyszów wśród rycerstwa, duchowieństwa i urzędników głęboko przekształcały ziemie nad Odrą.

Procesu tego nie można sprowadzać do prostej wymiany ludności ani utożsamiać z nowoczesną polityką narodowej germanizacji. Śląsk pozostawał wielojęzyczny, a na znacznej części ziem górnej Odry ludność słowiańskojęzyczna zachowała ciągłość. Wspólnoty niemieckojęzyczne, polskojęzyczne, czeskojęzyczne i posługujące się lokalnymi dialektami żyły obok siebie, współpracowały, rywalizowały oraz tworzyły odmienne układy społeczne.

Teza nie brzmi więc: wszyscy mieszkańcy Śląska stali się Niemcami. Brzmi ona inaczej: niemieckojęzyczny krąg miast, prawa, handlu, kultury i elit stał się podstawowym ponadlokalnym spoiwem, dzięki któremu różne ziemie mogły zostać połączone w jeden Śląsk. Mieszkańcy konkretnej wsi nie musieli mówić po niemiecku, aby należeć do władztwa, którego miasta, kancelarie i kultura polityczna funkcjonowały w niemieckojęzycznej przestrzeni. Ludność ziemi raciborskiej mogła zachować słowiańską mowę i lokalne zwyczaje, a jednocześnie jej kraj mógł zostać włączony do szerszego obrazu regionu tworzonego przez książąt, urzędników, duchownych, kronikarzy, kupców i rajców.

Region może być wielojęzyczny na poziomie całej ludności, a zarazem posiadać dominujący język instytucji, piśmiennictwa i samoprezentacji. Właśnie w takim znaczeniu należy badać niemieckość Śląska przed epoką nowoczesnych nacjonalizmów. Nie chodzi wyłącznie o pochodzenie etniczne mieszkańców. Pod pojęciem niemieckości kryje się tutaj szeroki, zmieniający się historycznie zespół zjawisk: napływ niemieckojęzycznej ludności, prawo niemieckie, samorząd miejski, sieci handlowe, język mieszczaństwa i kancelarii, związki z ziemiami Rzeszy, kultura dworska, szkolnictwo, literatura, reformacja, a później także niemieckojęzyczna historiografia regionalna.

Elementy te nie pojawiły się jednocześnie i nie wszędzie działały z jednakową siłą. Łączyło je jednak to, że przekraczały granice poszczególnych władztw. Mieszczanie, kupcy, duchowni, prawnicy, urzędnicy i ludzie pisma tworzyli sieci szersze niż lokalne wspólnoty. Dysponowali również narzędziami pozwalającymi nazywać przestrzeń, opisywać jej historię i przedstawiać ją jako całość. Śląskość nie musiała więc od początku powstawać równomiernie wśród całej ludności. Mogła być wytwarzana przede wszystkim przez warstwy posiadające pismo, urząd, kronikę, szkołę, mapę i prawo. To ich język i wyobrażenie regionu mogły z czasem zostać uznane za obraz całego Śląska.

Granice głównej tezy

Stwierdzenie, że bez niemieckości nie byłoby Śląska, wymaga precyzji. Nie oznacza ono, że przed przybyciem niemieckich osadników nie istniała nazwa Śląska albo że niemieckojęzyczni przybysze stworzyli region z całkowitej pustki. Nie oznacza również, że piastowskie struktury polityczne, diecezja wrocławska, dolina Odry oraz wcześniejsze społeczności słowiańskie nie miały znaczenia. Były to podstawy, ale nie gotowy region w jego późniejszym, rozległym zasięgu.

Hipoteza artykułu brzmi zatem: bez niemieckojęzycznej transformacji prawnej, miejskiej, gospodarczej i kulturowej nie powstałby Śląsk jako makroregion znany z późnego średniowiecza i epoki nowożytnej.

Nie wystarczy odpowiedzieć, że nazwa Śląska jest starsza niż germanizacja. Trzeba ustalić, co nazwa ta oznaczała w kolejnych epokach i jakie ziemie obejmowała. Nie wystarczy wskazać, że na ziemiach górnej Odry przez stulecia mówiono językami słowiańskimi. Trzeba zbadać, w jakim języku funkcjonowały miasta, instytucje i elity łączące te ziemie z szerszym regionem. Nie wystarczy powiedzieć, że Opawszczyzna miała morawskie początki. Trzeba wyjaśnić, dlaczego mimo tych początków została ostatecznie włączona do zespołu księstw śląskich.

Najważniejszym sprawdzianem tej koncepcji będzie więc ustalenie, czy rozszerzanie się śląskiej nazwy i wspólnych struktur pozostawało w związku z rozszerzaniem się niemieckojęzycznej przestrzeni miejskiej, prawnej i elitarnej. Nie należy z góry zakładać, że związek ten był prosty ani że wszędzie działał jednakowo. Morawy również posiadały silne niemieckojęzyczne miasta. Na Górnym Śląsku trwała ludność słowiańskojęzyczna. Poszczególne grupy społeczne mogły przyjmować odmienne kierunki identyfikacji. Niemieckość nie była więc jedynym czynnikiem tworzącym region.

Hipoteza jest jednak mocniejsza: bez niej nie powstałaby ponadlokalna forma Śląska, która z czasem objęła ziemie o różnych wcześniejszych tradycjach. W takim ujęciu należy odwrócić tradycyjną formułę. Nie tyle istniał gotowy Śląsk, który następnie został zgermanizowany. To raczej germanizacja — rozumiana szeroko jako upowszechnianie niemieckojęzycznych form miasta, prawa, gospodarki, kultury i organizacji społecznej — była jednym z podstawowych procesów, dzięki którym różne ziemie zaczęły być postrzegane i opisywane jako części jednego Śląska.

Bez tego procesu nadal istniałyby ziemie nad Odrą, piastowskie władztwa, biskupstwo wrocławskie, ziemia opolsko-raciborska, Cieszyn i morawska Opawszczyzna. Nie powstałby jednak Śląsk w tej rozległej formie, którą późniejsze mapy zaczęły przedstawiać jako odwieczną. Śląsk nie był zatem geograficzną skamieliną trwającą niezmiennie pod kolejnymi państwami. Był historycznym wytworem. Jego terytorium, instytucje, kultura i tożsamość powstawały w różnym czasie, a ich zasięgi nigdy nie pokrywały się całkowicie.

Dalsza opowieść nie będzie więc historią gotowej krainy przechodzącej kolejno z rąk do rąk. Będzie historią ziem, które stopniowo stawały się Śląskiem, oraz procesów, które decydowały o tym, gdzie przebiegały jego granice. Dopiero na tej podstawie będzie można odpowiedzieć na najważniejsze pytanie artykułu: czy niemieckość była jedynie jednym z elementów dziejów Śląska, czy też stanowiła zasadniczy warunek jego powstania jako ponadlokalnego regionu historycznego.