Święty Wacław na zachodnim przedsionku portalowym wrocławskiej katedry

Wśród rzeźb świętych postaci otaczających portalowy przedsionek katedry we Wrocławiu znajduje się postać rycerza identyfikowanego jako święty Wacław. Korona zamiast czapki książęcej, berło w miejsce włóczni i lew, a nie orzeł na tarczy sugerują, że jest to prawdopodobnie kryptoportret króla Karola IV. Rzeźba datowana jest na szóste dziesięciolecie XIV wieku.

• 
• 
• 

  Rzeźba z XIV w. w narożniku przedsionka katedry

• 
• 
  Bolko II Mały (zm. 1368); nagrobek w Krzeszowie
• 
  Bolesław III Rozrzutny (1291-1352); nagrobek w Lubiążu

Manifestacja władzy i sakralny uniwersalizm w ikonografii Karola IV Luksemburskiego

Karol IV Luksemburski, cesarz rzymski, król Niemców, Czech, Italii, Burgundii i Arelatu, margrabia Moraw, książę Śląska i Łużyc, margrabia Brandenburgii, hrabia Tyrolu, opiekun Świętego Kościoła Rzymskiego i wiary chrześcijańskiej, pan Werony i Padwy, zapisał się w historii jako jeden z najbardziej świadomych politycznie monarchów dojrzałego średniowiecza. W bezprecedensowy sposób uczynił on ze sztuki oraz oficjalnego piśmiennictwa – w tym z własnej autobiografii Vita Karoli Quarti – niezwykle skuteczne instrumenty legitymizacji i reprezentacji imperialnego majestatu. Doskonale rozumiał, że odpowiednio wykreowany obraz władcy oraz przeszłości posiada potężną siłę budowania i utrwalania ładu społeczno-politycznego. Taka zorganizowana polityka wizualna miała nie tylko wpływać na bieżące wydarzenia, ale też zabezpieczać przyszłość dynastii i gwarantować płynną sukcesję jego potomkom.

Wśród średniowiecznych władców Karol IV wyróżniał się wręcz rewolucyjną częstotliwością posługiwania się obrazem w celach propagandowych. O skali tego zjawiska świadczy fakt, że za jego życia powstało około 60 wizerunków monarchy. Ponad połowa z nich wiąże się bezpośrednio z Pragą i została zamówiona przez samego cesarza lub najwyższych dostojników jego dworu, co nadawało im charakter ściśle państwowy i oficjalny.

W oficjalnym programie wizualnym epoki luksemburskiej wizerunek władcy zyskał głęboko mistyczny, sakralny charakter. Przedstawienia te kreowały cesarza na ziemskie odbicie Stwórcy, Chrystusowego wasala, posiadającego bliskie związki z mieszkańcami nieba, a także istotę, w której żyłach płynie boska krew. Ikonografia ta w wysublimowany sposób adaptowała wcześniejsze koncepcje tradycyjne, stylizując Karola IV na kapłana przypominającego biblijnego Melchizedeka, monarchę politycznie równego papieżowi, adwokata wiary, nowego Konstantyna czy Karola Wielkiego, a na gruncie lokalnym – przede wszystkim na drugiego św. Wacława.

Kluczowym i niezwykle charakterystycznym elementem tej strategii było powszechne wykorzystanie kryptoportretów. Znaczna część z kilkudziesięciu zachowanych przedstawień nie ukazywała cesarza wprost, w tradycyjnej formule autonomicznego portretu. Zamiast tego jego zindywidualizowane, charakterystyczne rysy twarzy nadawano postaciom biblijnym, świętym, legendarnym władcom z przeszłości lub bezpośrednim uczestnikom wydarzeń zbawczych.

W tej mistycznej galerii szczególne miejsce zajmowała relacja z kultem św. Wacława, głównego patrona Czech, do którego cesarz nieustannie odwoływał się jako do swojego bezpośredniego protoplasty. Karol IV portretował samego siebie i świętego męczennika właściwie wymiennie, doprowadzając do sytuacji, w której obie te figury ideowe niemal całkowicie stopiły się ze sobą w sferze wizualnej. Granica między doczesnym obliczem panującego monarchy a uświęconym wizerunkiem patrona królestwa ulegała celowemu zatarciu, co czyniło z Karola żywe ucieleśnienie czeskiej świętości państwowej. Podobnie cesarz wtapiał swój wizerunek w postacie mędrców składających hołd Dzieciątku czy królów asystujących przy fundamentalnych scenach chrześcijańskich, takich jak Koronacja Maryi. Poprzez te zabiegi artystyczne ziemska, fizyczna tożsamość władcy stawała się w oczach poddanych integralną, nierozerwalną częścią wiecznego, boskiego porządku.

Wizerunki Karola IV stworzone za jego panowania stanowią unikalny pomost między dojrzałym gotykiem a nową wrażliwością u progu renesansu. Przejście od bezosobowej, idealnej maski średniowiecznego władcy w stronę realizmu i indywidualizacji pozwoliło połączyć mistyczny uniwersalizm z konkretną ludzką postacią. Te liczne przedstawienia, funkcjonujące w dużej mierze jako zakamuflowane kryptoportrety, stworzyły spójny i potężny system propagandowy. Utrwalił on pozycję cesarza nie tylko jako ziemskiego arbitra politycznego Europy, ale przede wszystkim jako uświęconego strażnika duchowego i doczesnego dobrobytu swoich poddanych.

Malowane portrety Karola IV

• 
  Tak zwana "scena relikwiarzowa" na południowej stronie Kościoła Najświętszej Marii Panny w Wieży Mariackiej na zamku Karlsztejn. Freski powstały ok. 1357 r. i przypisywane są Nicholasowi Wurmserowi. Uważane za jeden z pierwszych realistycznych portretów w malarstwie gotyckim. Od lewej: Karol Luksemburski przyjmuje od delfina Karola (późniejszy król Karol V Mądry) dwa ciernie z korony Chrystusa i krzyżyk z fragmentami Krzyża Świętego, podarowane mu przez króla Francji Jana II Dobrego. Wydarzenie miało rzeczywiście miejsce w Metz w 1356 r. W środku: Karol otrzymuje fragment gąbki, którą rzymski legionista zwilżał usta Chrystusowi. Darczyńca nie jest jednoznacznie zidentyfikowany. Możliwe, że to władca Mantui Ludwik I Gonzaga albo król Węgier Ludwik, zięć Karola. Z prawej: Scena ukazuje samego Karola z otrzymanymi relikwiami.
• 

  Portret Karola IV Luksemburskiego; fragment "sceny relikwiarzowej"

• 

  Portret Karola IV Luksemburskiego; fragment "sceny relikwiarzowej"

• 

  Karol IV i Anna Świdnicka; malowidło ścienne nad wejściem do kaplicy św. Katarzyny w zamku Karlsztejn (ok. 1357)

• 
  Karol IV, Sala Hanzy w ratuszu w Kolonii; fragment fresku ściennego powstałego w latach 1360-1370
• 
  Papież Innocenty VI i cesarz Karol IV w centrum fragmentu t fresku Droga Zbawienia w Kaplicy Hiszpańskiej kościoła Santa Maria Novella we Florencji; Andrea Bonaiuto od 1365 do 1367/1366
• 
  Fragment obrazu wotywnego arcybiskupa Jana Očka z Vlašimi, ok. 1370; Karol IV i Wacław IV adorują tronującą Maryję z Dzieciątkiem; Karola IV błogosławi św. Zygmunt I Burgundzki, a Wacława IV św. Wacław I.
• 

  Karol IV, fragment poprzedniego obrazu; ok. 1370, krąg Mistrza Teodoryka

Karol IV, św. Wacław - rzeźby

• 

  Święty Wacław, katedra św. Wita w Pradze; Peter Parler, między 1367-1373; drugi orzeł na dupfingu

• 

  Święty Wacław, ok. 1360; zamek w Lauf an der Pegnitz (Wenzelburg (też: Burg Lauf lub Laufer Kaiserburg, do 2023 Wenzelschloss))

• 

  Św. Wacław, ok. 1360; płaskorzeźba w sali herbowej w zamku w Lauf an der Pegnitz

• 

  Św. Wacław (Karol IV?), Kościół Mariacki w Norymberdze, 1352-1362

• 

  Karol IV z katedry św. Szczepana w Wiedniu, 1360-1365

• 

  Karol IV, 1370-1380; południowy portal Kościoła Mariackiego w Mühlhausen (Turyngia)

• 

  Karol IV, tryforium katedry św. Wita w Pradze; Peter Parler, 1375-1378

• 
  Św. Wacław, kościół farny w Sulzbach, ok. 1370; uważa się, że rzeźba przedstawia Karola IV pod postacią św. Wacława
• 
  Bodeumzeum w Berlinie, rzeźba opisana jako postać księcia ok. 1390, pochodzi z Norymbergi; według Bogdade 2018, s. 282-283 św. Wacław, ale cytuje też autorów twierdzących, że to Karol IV
• 

  Karol IV na Pięknej studni w Norymberdze, 1385-1396

• 
  Św. Wacław, Ratusz w Litzendorf koło Bambergu; rzeźba z ok. 1400 (raczej przed) pochodzi prawdopodobnie z jednej z wcześniejszych, przed aktualną barokową, świątyń pw. św. Wacława.

Inne wizerunki

• 
  Św. Wacław na witrażu w kaplicy św. Andrzeja, Zygmunta i Wacława w katedrze bamberskiej, 1414; heraldycznie reprezentowane są zarówno orzeł (na proporcu), jak i czeski lew (na tarczy).
• 

  Pieczęć Uniwersytetu Karola, ok. 1360; postacie się łączą, przenikają: Wacław i Karol w tym samym stroju, orzeł Wacława po stronie Karola, lew po stronie Wacława.

• 
  Fragment krzyża relikwiarzowego papieża Urbana V; detal z Coniunctio duorum orbis capitum (złączenie dwóch głów świata), z cytatem z Coluccio Salutati; Urban V przekazuje cesarzowi Karolowi IV cenną relikwię pańską; Awinion/Praga, 1372.
• 

  Logo Uniwersytetu Karola w Pradze (na bazie pieczęci z XIV w.)

• 
  Święty Wacław w Liber viaticum Jana ze Środy; wzorzec nowego typu przedstawienia tego świętego? (Bogade 2018, s. 274-275), przed 1364.

Różne obiekty

• 
  Ukoronowana czaszka św. Wacława niesiona przez arcybiskupa praskiego kardynała Miloslava Vlka w procesji 28 września 2006 r. (oczywiście nie jest to oryginalna korona św. Wacława)
• 
  Korona świętego Wacława z 1346 r., czeska relikwia narodowa; zamknięta jest w katedrze św. Wita na 7 zamków, a do każdego z nich kto inny ma klucz. Są to prezydent Republiki Czeskiej, przewodniczący Senatu Parlamentu Republiki Czeskiej, przewodniczący Izby Poselskiej Parlamentu Republiki Czeskiej, premier Republiki Czeskiej, burmistrz Pragi, arcybiskup praski i dziekan Kapituły Metropolitalnej przy św. Wicie w Pradze.

Literatura

• Bogade Marco, Der hl. Wenzel an der Goldenen Straße vom 14. bis 16. Jahrhundert. Ikonografie und Kunsthistoriografie, [in:] Wenzel. Protagonist der böhmischen Erinnerungskultur, München 2018. (c)
• Czechowicz Bogusław, Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547. Tom II Sie noster rex Jiřík czy occupator regni Bohemiae?. Rządy w Koronie Jerzego z Podiebradów, Wrocław 2017, s. 120.
• Czechowicz Bogusław, Stołeczne miasto Wrocław. Przewodnik po zapomnianej historii śląskiej metropolii, Wrocław: 2020, s. 17-29.
• Dvořák Martin, Ikonografie św. Wacława v českém středověku od počátku do husitských bouří, Olomouc 2009 (praca magisterska). (c)
• Grundmann Richard, Eine Holzstatue des hl. Georg im Germanischen Museum, Mitteilungen aus dem Germanischen Nationalmuseum, 1900. (c)
• Scales Len, Wenceslas Looks Out: Monarchy, Locality, and the Symbolism of Power in Fourteenth-Century Bavaria. Central European History , Volume 52 , Issue 2 , June 2019 , pp. 179-210. (c)
• Chotebor Petr, Die Kronkammer im Veitsdom auf dem Prager Burg, [in:] Wenzel. Protagonist der böhmischen Erinnerungskultur, München 2018. (c)
• Kaczmarek Romuald, Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu, Wrocław: 1999.
• Otavsky Karel, Die Wenzelskrone - ihre Forum und Funktionen, [in:] Wenzel. Protagonist der böhmischen Erinnerungskultur, München 2018. (c)
• Rosario Iva, Art and propaganda. Charles IV of Bohemia, 1346–1378, Woodbridge 2001 (n)
• Machovcová Blanka, Historie sakrálních prostor hradu Karlštejn, Plzeň 2013 (praca licencjacka). (c)
• Schwarz Michael Viktor, Wenzels Grab und Kapelle beim Prager Dom: eine medienkritische Lektüre, Institute of History of Art, Slovak Academy of Sciences, 2019, 52, s. 3-20. (c)
• Woziński Andrzej, W interesie dynastii. O niektórych politycznych aspektach XIV-wiecznej ikonografii Karola IV Luksemburskiego i jej genezie, [w:] Ojcowie i synowie. O tron, władzę, dziedzictwo, s. 157-185, Gdańsk 2018. (p)