Kamienne zagadki kościoła w Sadlnie na Pomorzu Zachodnim

Sadlno: Szachownice i granitowa głowa

Kościół w Sadlnie należy do wczesnych wiejskich świątyń Pomorza Zachodniego. Z pierwotnej, XIII-wiecznej budowli zachowało się prezbiterium (chór), wzniesione z dokładnie obrobionych bloków granitu ułożonych w ponad dwudziestu równych warstwach. Taka technika budowlana była charakterystyczna dla pierwszych kościołów powstających w regionie w okresie intensywnej chrystianizacji. W kolejnych stuleciach świątynia była rozbudowywana. W XIV i XV wieku do prezbiterium dobudowano nawę z głazów narzutowych i cegły, natomiast w czasach baroku powstała drewniana wieża. W murach najstarszej części budowli zachowało się jednak kilka niezwykłych detali kamieniarskich, które już ponad sto lat temu zwróciły uwagę badaczy. Opisał je między innymi Hugo Lemcke w pracy poświęconej architekturze Pomorza z 1914 roku.

Najbardziej zagadkowe są dwa elementy: motywy szachownic wyryte w granicie oraz kamienny blok z płaskorzeźbą ludzkiej głowy.

Szachownice w narożniku kościoła

Na południowo-wschodnim narożniku prezbiterium, na dwóch sąsiadujących ze sobą kwadrach granitowych, wyryto geometryczne motywy przypominające szachownicę ułożoną z rombów. Znaki znajdują się na poziomie pierwszej i trzeciej warstwy kamieni powyżej cokołu (fot.). Motyw ten spotykany jest również na innych średniowiecznych kościołach Pomorza, Meklemburgii i Brandenburgii (m.in. w Moryniu, Czachowie, Baniach, Chojnie, Trzcińsku-Zdroju czy Gardnie), gdzie pojawia się często w narożnikach prezbiteriów oraz w najstarszych partiach murów. W literaturze niemieckiej motywy te określane są zwykle terminem Schachbrettzeichen („znaki szachownicowe”). Ich znaczenie pozostaje nadal niejednoznaczne i jest przedmiotem różnych interpretacji. Czasami zwraca się także uwagę, że ich rozmieszczenie pokrywa się z obszarem intensywnej kolonizacji i rozwoju sieci parafialnej w XIII wieku.

Znaki warsztatowe (kamieniarskie)

Jedna z najstarszych hipotez widzi w nich znaki pozostawiane przez warsztaty budowlane lub poszczególnych kamieniarzy. Interpretacja ta budzi jednak wątpliwości, ponieważ typowe gmerki były zazwyczaj prostymi symbolami lub monogramami i umieszczano je w mniej widocznych miejscach konstrukcji. Ponadto dobrze udokumentowane systemy znaków kamieniarskich pojawiają się częściej dopiero w późniejszym średniowieczu, zwłaszcza przy dużych budowach kamiennych i ceglanych.

Symbole fundacyjne lub heraldyczne

Według innej interpretacji motyw szachownicy mógł mieć związek z heraldyką rodów patronujących budowie kościoła lub z symboliką dynastii panujących w regionie. Wskazywano przy tym m.in. na podobieństwo do pól heraldycznych spotykanych w niektórych herbach średniowiecznych rodów. Hipoteza ta pozostaje jednak trudna do potwierdzenia, ponieważ znaki tego typu nie wykazują wyraźnej zgodności z konkretnymi herbami, a ich rozmieszczenie na murach kościołów nie ma charakteru systematycznego.

Znaki sakralne lub konsekracyjne

Niektórzy badacze dopuszczają możliwość, że motywy te miały znaczenie religijne i były związane z rytuałem konsekracji kościoła. W średniowieczu podczas poświęcenia świątyni biskup namaszczał wybrane miejsca na murach krzyżmem, a w niektórych kościołach oznaczano je trwałymi znakami. W tym kontekście sugerowano również, że motyw mógł wyróżniać szczególny kamień konstrukcyjny, interpretowany symbolicznie jako „kamień węgielny”. W przypadku szachownic z Sadlna brak jednak jednoznacznych dowodów potwierdzających taki związek, gdyż typowe znaki konsekracyjne przyjmowały zwykle formę krzyży, a nie motywów geometrycznych.

Funkcja ochronna (apotropaiczna)

Według innej interpretacji motyw szachownicy mógł pełnić funkcję ochronną (apotropaiczną). W średniowiecznej symbolice geometryczne znaki umieszczane na murach świątyń miały niekiedy odstraszać złe moce lub chronić budowlę przed nieszczęściem. Umieszczanie takich znaków w narożnikach lub w pobliżu wejść – miejsc uznawanych za szczególnie „wrażliwe” – mogło mieć znaczenie symbolicznej ochrony. W ikonografii średniowiecznej motyw pól szachownicy bywał także interpretowany jako metafora gry o ludzką duszę. Nawiązują do tego m.in. gotyckie freski z Morynia i Czachowa, przedstawiające diabły grające w szachy. Interpretacja ta pozostaje jednak hipotetyczna, gdyż brak bezpośrednich źródeł potwierdzających taką funkcję znaków na murach kościołów.

Interpretacja związana z krucjatami północnymi

Pojawiła się również interpretacja łącząca motyw szachownicy z ideologią chrystianizacji ziem słowiańskich w okresie tzw. krucjat północnych w XIII wieku. Geometryczny wzór bywa interpretowany jako symboliczna metafora walki dobra ze złem lub zwycięstwa chrześcijaństwa nad dawnymi wierzeniami. Hipoteza ta pozostaje jednak trudna do potwierdzenia, ponieważ brak źródeł, które jednoznacznie łączyłyby motyw szachownicy z działalnością zakonów rycerskich lub programem ideologicznym krucjat.

Inne interpretacje

W literaturze pojawiło się również kilka rzadziej spotykanych interpretacji motywu szachownicy. Niekiedy sugerowano, że znak mógł oznaczać miejsce związane z wykonywaniem lokalnej jurysdykcji, na przykład przestrzeń zgromadzeń lub sądów wiejskich przy kościele. Wysuwano także przypuszczenia, że motyw ten mógł mieć charakter czysto dekoracyjny. Hipotezy te nie znajdują jednak szerszego potwierdzenia w materiale porównawczym.

Głos tradycji ludowej

Tajemnicze znaki na murach kościoła od dawna pobudzały wyobraźnię mieszkańców. W lokalnej tradycji pojawiały się różne próby wyjaśnienia ich znaczenia, mające jednak charakter ludowych opowieści, a nie interpretacji historycznych. Według jednej z nich szachownica miała być pamiątką zakładu budowniczych z diabłem. Czart miał nocami niszczyć wznoszone mury, dlatego robotnicy wyzwali go na partię szachów. Stawką była możliwość dokończenia budowy kościoła. Zwycięstwo ludzi zostało – według tej opowieści – utrwalone w kamieniu. Inna legenda tłumaczy znak jako ślad gry prowadzonej między siłami dobra i zła o ludzką duszę, co miało symbolicznie przypominać wiernym o duchowej walce między Bogiem a diabłem.

Granitowy blok z rzeźbą głowy

Drugim niezwykłym detalem jest granitowy blok z płaskorzeźbą ludzkiej twarzy, znajdujący się przy południowej ścianie kościoła, w pobliżu bocznego wejścia.

Przez długi czas kamień ten pełnił funkcję stopnia w progu kruchty, co doprowadziło do znacznego starcia jego powierzchni. Dopiero w czasach współczesnych został wydobyty i ustawiony obok wejścia, dzięki czemu rzeźbę można obecnie obejrzeć w całości. Relief przedstawia twarz o długich włosach i uproszczonych rysach. Forma rzeźby jest surowa i trudna do jednoznacznego datowania. W lokalnej tradycji oraz w starszych opisach kamień bywa określany różnymi nazwami, m.in. jako „głowa mnicha”, „głowa żercy” lub po prostu „kamienna głowa”. Nazwy te odzwierciedlają różne próby wyjaśnienia pochodzenia przedstawienia, które pojawiały się zarówno w przekazach ludowych, jak i w literaturze regionalnej.

Przedstawienia ludzkich twarzy pojawiają się sporadycznie również w dekoracji średniowiecznych kościołów regionu, jednak zazwyczaj mają bardziej rozwiniętą formę rzeźbiarską, co utrudnia jednoznaczne porównanie z przykładem z Sadlna. W średniowiecznym budownictwie sakralnym stosunkowo często wykorzystywano również wtórnie starsze elementy kamienne, które wmurowywano w nowe partie murów. Znaczenie oraz pochodzenie tej rzeźby pozostaje niepewne. Z tego względu w literaturze pojawiło się kilka prób wyjaśnienia jej charakteru.

Relikt kultów przedchrześcijańskich

Jedna z hipotez wiąże rzeźbę z reliktem dawnych kultów słowiańskich. Już na początku XX wieku Hugo Lemcke wysunął przypuszczenie, że przedstawienie może być wtórnie wykorzystanym elementem sztuki przedchrześcijańskiej. Zwracał przy tym uwagę na surową formę reliefu oraz na fakt, że kamień przez długi czas znajdował się w progu kruchty i pełnił funkcję stopnia (Trittstufe).

Umieszczenie takiego przedstawienia w progu mogło mieć znaczenie symboliczne. W okresie chrystianizacji zdarzało się bowiem, że elementy dawnych obiektów kultowych wmurowywano w świątynie chrześcijańskie w sposób mający podkreślać zwycięstwo nowej religii nad dawnymi wierzeniami. W takim ujęciu każdy wchodzący do kościoła symbolicznie deptał dawne wyobrażenie, co miało wymiar zarówno ideowy, jak i dydaktyczny.

W starszej tradycji pojawiały się także próby identyfikowania rzeźby z postacią chrześcijańskiego misjonarza, najczęściej biskupa Ottona z Bambergu. Pogląd ten budzi jednak poważne wątpliwości ikonograficzne. Przedstawiona postać ma wyraźnie zaznaczone długie włosy, podczas gdy duchowni katoliccy w XII i XIII wieku nosili tonsurę i krótko przystrzyżone włosy. W sztuce średniowiecznej ukazywanie biskupa w takiej formie byłoby więc bardzo nietypowe. Zwracano przy tym uwagę, że w kulturze słowiańskiej długie włosy bywały oznaką wolnego statusu oraz wysokiej pozycji społecznej, a w późniejszych przekazach etnograficznych przypisywano je również postaciom o charakterze kapłańskim. Z tego względu część badaczy uznawała, że przedstawienie może raczej nawiązywać do postaci o charakterze przedchrześcijańskim, na przykład do wyobrażenia kapłana lub bóstwa. Podobne poglądy pojawiały się w odniesieniu do innych zabytków regionu. W kościele w Altenkirchen na Rugii tzw. Svantevitstein („kamień kapłański”) wmurowano poziomo, co bywa interpretowane jako symboliczne obalenie dawnego bóstwa. Analogiczny motyw podporządkowania lub „uwięzienia” elementów o możliwym pogańskim pochodzeniu wskazywano również w fasadzie kościoła Mariackiego w Bergen na Rugii.

Hipoteza ta pozostaje jednak trudna do potwierdzenia, gdyż brak bezpośrednich źródeł świadczących o pogańskim pochodzeniu rzeźby z Sadlna.

Element dekoracji architektonicznej

Według innej interpretacji rzeźba może być fragmentem dekoracji architektonicznej. W architekturze średniowiecznej pojawiały się uproszczone przedstawienia twarzy – maski, groteski lub głowy – umieszczane w portalach i na murach świątyń. Podobne detale znane są także z kościołów Dolnego Śląska (patrz: Głowy_(maski)_na_dolnośląskich_kościołach), gdzie występują jednak głównie w późniejszych, gotyckich fazach budowli. Rzeźba z Sadlna mogła być fragmentem takiej dekoracji, wtórnie wykorzystanym w murze podczas późniejszej przebudowy kościoła. Nie można też wykluczyć, że umieszczenie kamienia w progu nastąpiło dopiero w jednej z późniejszych faz funkcjonowania świątyni.

Lokalna dekoracja kamieniarska

Nie można wykluczyć, że jest to dzieło lokalnego warsztatu kamieniarskiego, wykonane jako element dekoracyjny lub symboliczny, bez bezpośredniego związku z dawnymi kultami.

Wtórne wykorzystanie kamienia

Ponowne wykorzystywanie starszych elementów kamiennych w nowych budowlach było w średniowieczu zjawiskiem powszechnym. Czasami mogło mieć znaczenie symboliczne, lecz równie często wynikało z praktycznych względów – dostępności materiału budowlanego. Dlatego interpretacja kamienia z Sadlna jako świadomego „poniżenia pogańskiego bóstwa” pozostaje jedynie jedną z możliwych hipotez.

Głos tradycji ludowej

Surowa kamienna twarz przez wieki pobudzała wyobraźnię mieszkańców wsi, co doprowadziło do powstania licznych opowieści. Według jednej z legend przedstawia ona grzesznego mnicha, który za przewinienia podczas budowy kościoła został zamieniony w kamień i umieszczony w progu świątyni jako przestroga dla innych. Inna opowieść mówi o rzeźbiarzu, który potajemnie wyrzeźbił wizerunek dawnego bóstwa, a gdy odkryto jego czyn, zmuszono go do wmurowania rzeźby w próg kościoła. Według jeszcze innej legendy kamienna głowa wyrosła z ziemi w miejscu dawnej pogańskiej świątyni, a mieszkańcy wmurowali ją w mur kościoła, aby osłabić jej magiczną moc.

Galeria

Znaki kamieniarskie?
Kościół w Sadlnie; widok od południowego wschodu; narożnik z szachownicami
Południowo-wschodni narożnik; na poziomie 1. i 3. warstwy nad cokołem, umieszczone są symbole formie szachownicy ułożonej z rombów