Epitafium Szymona Jabłonowskiego w kościele w Andrzejewie
Barokowe epitafium z połowy w. XVII w kościele pw. św. Bartłomieja w Andrzejewie poświęcono pamięci Szymona Jabłonowskiego pisarza nurskiego, jego trzem małżonkom i synowi.
Katalog Zabytków Sztuki opisuje je następująco: "wczesnobarokowe po 1648, w obramieniu rzeźbionym z piaskowca tablica inskrypcyjna i kaboszon z brunatnego marmuru; w zwieńczeniu kartusz z herbami: Grzymała Jabłonowskich i Prus I oraz Trzaska i Rogala; w szczycie herb Grzymała;
Jabłonowscy herbu Grzymała to wyróżniający się zamożnością ród w morzu okolicznej szlachty zaściankowej mazowieckiej ziemi nurskiej i przyległych terenów ziemi bielskiej i drohickiej województwa podlaskiego. Urodzony prawdopodobnie około 1590 roku Szymon Jabłonowski (zm. po listopadzie 1648), piszący się z Jabłonowa (Jabłonowo pod Andrzejewem), był właścicielem Mianowa, leżącego 5 kilometrów na południe od rodowej siedziby. Solidna, średnioszlachecka — jak na północno-wschodnie Mazowsze — zamożność umożliwiała mu udział nie tylko w życiu publicznym, ale i politycznym.
Miał obycie prawne, gdyż karierę zaczynał jako regent nurski. Regent to funkcja, która nie była formalnie urzędem ziemskim, lecz stanowiskiem wymagającym wykonywania realnych obowiązków. Był to pomocnik pisarza ziemskiego, czyli osoby wchodzącej w skład sądu ziemskiego, odpowiedzialnej za prowadzenie ksiąg ziemskich, w których zapisywano tzw. akty wieczyste dotyczące spraw majątkowych szlachty. W praktyce czynności te wykonywał regent (stąd nazwa rejent na notariusza). W 1620 roku Szymon został deputatem (sędzią) do Trybunału Koronnego w Piotrkowie Trybunalskim. Deputat reprezentował całe województwo mazowieckie (obejmujące dziesięć ziem), dlatego wybierany był nie przez sejmik ziemski nurski, lecz przez ogólnowojewódzki sejmik deputacki, który zbierał się w Warszawie i co roku wyłaniał dwóch deputatów wskazanych przez poszczególne ziemie na zasadzie alternaty, ustalonej zgodnie z hierarchią ziem księstwa mazowieckiego. Ziemia nurska, razem z liwską, znajdowała się na końcu tej kolejności — po czerskiej i warszawskiej, wiskiej i wyszogrodzkiej, zakroczymskiej i ciechanowskiej, łomżyńskiej i różańskiej. Deputat musiał być według ordynacji z 1578 roku: osobą „godną, bogobojną, cnotliwą, prawa i zwyczajów sądowych onego kraju umiejętną, osiadłą (osiadłą, czyli powinien być posesjonatem w ziemi go wskazującej).” Deputatami zostawali głównie ludzie młodzi, bo nie mogły być nimi osoby sprawujące urzędy ziemskie, senatorskie czy centralne. Była to więc funkcja uważana za dobry wstęp do kariery społeczno-politycznej szlachcica. Wśród wymagań nie było formalnych kwalifikacji prawniczych ani wcześniejszej praktyki w sądzie, ale wystawienie przez nurzan kandydatury Jabłonowskiego miało niewątpliwe związek z jego regenckimi doświadczeniami. Nie wiadomo, jakie wykształcenie miał Szymon Jabłonowski, ale raczej nie prawnicze. Uznawany był jednak, również później, za zdolnego prawoznawcę.
W 1627 roku Jabłonowski zostaje posłem ziemi nurskiej na Sejm (sejmik ziemi nurskiej wybierał dwóch posłów). W tymże roku zostaje pisarzem ziemi nurskiej. Tu trzeba wyjaśnić, że hierarchia urzędów ziemskich w województwie mazowieckim miała swoje odrębności wynikające z historii księstwa mazowieckiego, które aż do 1526 r. było tylko lennem królestwa polskiego, zachowując swoje odrębne prawo i administrację, co wpłynęło też na ich kształt już podczas przynależności do Korony. Pisarz nie był w księstwie klasycznym dożywotnim honorowym urzędem ziemskim, lecz był częścią książęcej administracji i urząd ten nie wszedł w hierarchiczną strukturę awansów urzędów ziemskich, jak w innych województwach. Uwaga ta jest ważna w aspekcie fragmentu epitafium (patrz jego tekst niżej), brzmiącego: "Szymon Jabłonowski, pierwej stolnik, potem pisarz ziemi nurskiej". Według konstytucji sejmowej z 1611 roku ustalającej hierarchię urzędów ziemskich w Koronie o wiele bardziej honorowy był urząd stolnika (piąta pozycja) niż pisarza (dwunasta pozycja - czwarta od końca). Tymczasem Mazowszanie Jabłonowscy wyraźnie bardziej cenią sobie urząd pisarza. Z tego fragmentu epitafium dowiadujemy się też, że zmarły był wcześniej stolnikiem nurskim. Stało się to prawdopodobnie po deputowaniu w 1620 r. Regent, deputat do Trybunału Koronnego, pisarz ziemski - można domniemywać, że Szymon Jabłonowski stał się wśród szlachty ziemi nurskiej autorytetem prawnym i specjalistą w zakresie praw własności ziemskiej oraz osobą mającą tu największą zarówno teoretyczną jaki i praktyczną wiedzę o tych niezmiernie ważnych dla drobnej szlachty sprawach. Nie bez przyczyny z tych terenów pochodził sienkiewiczowski Rzędzian (z sąsiedniej i bliźniaczej strukturą społeczną - dominująca szlachta zaściankowa - ziemi łomżyńskiej), którego rodzina pokoleniami procesowała się z sąsiadami o miedzę. Również współcześnie w sądach tego regiony toczy się proporcjonalnie najwięcej w kraju spraw o sąsiedzkie granice.
Podpis Szymona Jabłonowskiego znajduje się na akcie elekcji Władysława IV Wazy Listopad (listopad 1632). Oznacza to nie tylko, że Jabłonowski brał udział w elekcji, ale że był w grupie delegatów, zgłaszających marszałkowi decyzję województwa co do wybranego kandydata. Cieszył się więc wśród braci szlacheckiej niemałą estymą. Również podczas kolejnej elekcji — Jana Kazimierza w 1648 roku — sprawował tę samą funkcję, a następnie znalazł się wśród osób, które podpisały pacta conventa tego króla. Co ciekawe w tej elekcji uczestniczył w kole województwa podlaskiego. Miał więc wówczas też posiadłości po sąsiedzku. Granica województwa mazowieckiego z podlaskim biegła blisko Andrzeja na wschód i południe od niego. Koniec listopada 1648 roku (wybór króla 20 listopada i pacta conventa 3 dni później) to ostatni znany przejaw działalności pisarza ziemi nurskiej.
Zgodnie z epitafium pierwszą żoną Szymona Jabłonowskiego była Dorota Ćwiklińska, kolejną Elżbieta Podoska i w końcu Katarzyna Wojsławska. Napis mówi też o zmarłym synu Jerzym, podstarościm grodzkim ostrowskim. Ostrów lub też nieraz pisane Ostrowia (dziś Ostrów Mazowiecka) był siedzibą jednego z powiatów ziemi nurskiej. Formalnie starostwo grodowe mieściło się w stolicy ziemi czyli Nurze. Jednak w tym czasie Ostrów (Ostrowia) był największym miastem ziemi i rywalizował z jej stolicą. Był tu dwór książęcy, potem królewski i siedziba niewielkiej królewszczyzny, czyli starostwa niegrodowego. W końcu miasto stało się też realną siedzibą starosty grodowego, chociaż formalnie był to starosta nurski. Funkcję zastępcy starosty można przyrównać do stanowiska regenta. Oczywiście inny był przedmiot działania. Regent pracował w samorządzie szlacheckim i jego sądownictwie. Podstarości, zgodnie z kompetencją starosty grodzkiego, zastępował go w sprawach administracji i sądownictwa karnego. Tym niemniej Jerzy rozpoczynał karierę jak ojciec, funkcjami związanymi z prawem. Rozpoczynał, bo z pewnością nie był to szczyt jego aspiracji. Raczej dobrze świadczy o Szymonie Jabłonowskim, że pokierował synem w taki sposób, żeby ten doświadczył prawdziwej pracy, bo urząd ten był często synekurą, którą tylko piastował jakiś wielmoża, a w pracy samodzielnie zastępował go podstarości. Nie wiadomo, której z żon Szymona Jerzy był synem. Można raczej wyłączyć ostatnią. Jerzy zmarł młodo, ale jednak w wieku dorosłym. Bardzo możliwe, że około 30. roku życia.
Na epitafium nie ma dat śmierci żadnej z osób. Powstało po śmierci wszystkich wymienianych w nim czterech osób. Tylko o Szymonie Jabłonowskim wiemy, że wycofał się z życia publicznego pod koniec 1648 roku. Stąd datowanie po 1648 roku. Fundatorami pomnika byli najpewniej potomkowie Szymona i Katarzyny Wojsławskiej (Wojsławówny). Byli to córka Anna oraz dwaj synowie: Tomasz, łowczy nurski i Andrzej, miecznik nurski. Ten drugi to prawdopodobnie Andrzej Jabłonowski, popisany pod elekcją Augusta II w 1697 roku. Z Urszulą Skiwską, sędzianką bielską, miał synów: Antoniego, Stanisława i Stefana. W tym pokoleniu część rodziny przeniosła się na Ruś, potem również w województwo sandomierskie. Potomkowie pojawiają się w XVIII wieku na urzędach ziemskich w województwach ruskich i w województwie sandomierskim.
D. O. M.
TV LEZY VRODZONY SIMON IABłONOVSKY PIERWEI
STOLNIK POTYM PISARZ ZIEMIE NVRSKIEY Z ZO
NAMI SVEMI DOROTHĄ CWIKLIŃSKĄ HELZBIETĄ
PODOSKĄ KATHARZYNĄ WOYSŁAWSKĄ Y Z SYNEM
IERZYM PODSTAROSCIEM GRODZKIEM OSTRO
WSKIEM CZŁOWKIEK PRZYSTOYNIE ŻYIĄCZY
KATHOLIK WIERNY DEPUTATEM NA TRYBUNA
ŁACH POSŁEM NA SEYMACH BYWAIĄCZY ZPOCHWA
ŁĄ PANIE BOZE BĄDZ MV MIŁOSCIW
IMUS AB HAC VITA MORIENDO NEC MORA SIC UCS
IBIT IS ET MORTIS TRISTEM GUSTABIT EXHAVST(VM)
IBVNT SIC OMNES ET QVI NASCENTVR AB ILLIS
Odchodzimy z tego życia przez śmierć, bez zwłoki,
tak i oni skosztowali gorzkiego wyczerpania śmierci,
tak odejdą wszyscy, którzy narodzą się z nich.
-
Epitafium
-
Herby Grzymała, Prus, Trzaska, Rogala; w szczycie Grzymała
-
Ołtarz główny
-
Archanioł Michał w zwieńczeniu ołtarza głownego
