Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie

Krzyż na cmentarzu kościelnym w Przeczowie

Krzyż z cmentarza morowego w Mikowicach (Lampersdorf) na cmentarzu kościelnym w Przeczowie (Prietzen).

Krzyż

Piaskowcowy krzyż stoi na cmentarzu kościelnym przy kościele pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, na prawo od głównej, południowej, bramy (51°03'16.1"N 17°32'57.0"E).. Wmurowany jest w betonową podstawę o wymiarach 85×29 cm, do której przymocowany jest dodatkowo metalowymi obejmami. Ma wysokość 178 cm, szerokość ramion 105 cm, jest gruby na 16 cm.

Na przedniej ścianie płaskorzeźba Chrystusa na krzyżu o wymiarach 87×80×9 cm, nad nim titulus. U dołu pod krucyfiksem znajduje się płaskorzeźba, której szczegóły są trudne do odczytania ze względu na zwietrzenie kamienia. Istnieją dwie główne hipotezy dotyczące tego, co przedstawia ten element:

1. Czaszka i skrzyżowane kości: Na podstawie niektórych rysów można domniemywać, że płaskorzeźba przedstawia czaszkę umieszczoną na skrzyżowanych kościach. Jest to motyw często spotykany na cmentarzach, Symbol ten, znany jako "memento mori", przypomina o nieuchronności śmierci, zachęca do refleksji nad życiem i przygotowania na życie po śmierci. W kontekście cmentarza morowego taki symbol miałby szczególne znaczenie, podkreślając ulotność życia i powszechność śmierci.
2. Serce: Alternatywna interpretacja sugeruje, że płaskorzeźba przedstawia serce. Ze względu na erozję kamienia kształt może przypominać serce, które w kontekście religijnym symbolizuje miłość, współczucie i ofiarę. Może to być odniesienie do Najświętszego Serca Jezusa, które jest symbolem boskiej miłości i miłosierdzia. Serce na płaskorzeźbie mogłoby również być otoczone cierniami, co wzmacniałoby jego symbolikę jako serca Jezusa, nawiązując do Jego cierpienia i ofiary dla ludzkości.
   

Ze względu na stopień zwietrzenia kamienia dokładne odczytanie i jednoznaczne zidentyfikowanie płaskorzeźby jest trudne.

Na tylnej ścianie znajduje się 26-wierszowa inskrypcja zajmująca cały trzon krzyża, a na ramionach są herby rodzin Dompnig (lewe) i Rothkirch prawe. Widoczny jest ślad po przełamaniu na wysokości połączenia dołu ramion z trzonem.

Według inskrypcji krzyż ufundował na cmentarzu morowym, na którym pochowano w 1600 r., najpewniej w zbiorowych grobach, 216 ofiar zarazy, mieszkańców Mikowic (Lampersdorf) właściciel tej wsi Konrad Domnik von Nippern. Zmarłych w czasie zarazy chowano szybko, najlepiej w dniu śmierci, na zorganizowanych ad hoc cmentarzach położonych z dala od zabudowań. Ofiary tej zarazy chowano w Mikowicach w lesie, ok 500 metrów na zachód od zabudowań wsi. Miejsca takie uważane były przez lokalne społeczności za „miejsca nieczyste”, których się nie odwiedza.

W sprawozdaniu Prowincjalnego Konserwatora Zabytków Sztuki Prowincji Dolny Śląsk za lata 1919-1924 znajduje się zapis dotyczący renowacji: "Bardzo godny uwagi kamienny krzyż został oczyszczony i uporządkowany przez rzeźbiarza Hennecke z inicjatywy właściciela ziemskiego barona von Stosch" (Burgemeister, Bericht ..., s. 28).

Mieszkańcy okolicznych miejscowości opowiadali legendę. Jej wersja zanotowana w drugim dziesięcioleciu XX w. brzmi: obok zbiorowego grobu ludzi, których zabiła zaraza, znajdowała się metalowa trumna ze złotymi i srebrnymi przedmiotami. Osoby przechodzące tamtędy nocą widziały nieraz tańczące ogniki. Trumna osuwa się co rok o 7 łokci głębiej i jest już tak głęboko, że nie ma nadziei na wydostanie jej spod ziemi (Fräger, Sage ..., s. 50).

W połowie lat 80. XX w. (prawdopodobnie w 1985) ktoś jednak postanowił spróbować dotrzeć do ukrytego skarbu. Krzyż został podkopany i wywrócony, a upadając, pękł na dwie części. Ówcześni mieszkańcy Mikowic uważali, że zrobili to robotnicy leśni pracujący przy wyrębie, w nadziei, że pod krzyżem jest zakopany skarb. Niezależnie, kto to był, nie musiał znać opowieści wcześniejszych wysiedlonych mieszkańców, i prawdopodobnie jej nie znał. Jedną z najpopularniejszych legend powstałych na ziemiach poniemieckich wśród przybyłych tu po 1945 r. mieszkańców była ta o ukrywaniu przez Niemców cennych rzeczy, których nie mogli lub które bali się ze sobą zabrać w przesiedleńczą wędrówkę. Jednymi z najczęstszych miejsc, w których miano ukrywać te skarby, były krzyże i kapliczki. Można się zastanawiać, czy pomysł takiej "bezpiecznej" i trudnej do odszukania kryjówki rodził się z przypisywania naiwności nacji wysiedlonej przez nowych osadników, czy bardziej świadczył o ich naiwności. A może po prostu wszyscy i zawsze mają skłonność do tworzenia najbezpieczniejszych skrytek w łóżku pod materacem, na półce w szafie pod zmianą pościeli, na ścianie za obrazem, pod krzyżem.

Około 2001 r. został przeniesiony na obecne miejsce (Wojtócki, Zboniów, Kamienne krzyże ..., s. 573).

Inskrypcja

Inskrypcja ma 26 wierszy, a jej treść jest już bardzo trudna do odczytania.
Dziesięć pierwszych wierszy to cytat z Apokalipsy św. Jana.

Propozycja odcyfrowania

Es kommt die Stun- / de, in welcher alle / die in Gräbern /sind, werden hö / ren die Stimme / des Menschen- / sohnes und / alle hervor- / gehen Joh / 5:28-29

czyli

Es kommt die Stunde, in welcher alle, die in Gräbern sind, werden hören die Stimme des Menschensohnes und alle hervorgehen. Joh. 5:28-29

w tłumaczeniu:

Nadchodzi godzina, w której wszyscy, którzy są w grobach, usłyszą głos Syna Człowieczego i powstaną. Jan 5:28-29.

Kolejne 16 wierszy omawia powód fundacji i wskazuje fundatora.

Anno 1600 im / Landtsterben sindt / von Lampersdorff / 216 Personen ge- / storben, welehe al- / hier begraben sind / ist von dem Edlen, / Ehrnuesten Wol- / benambten herrn / Conrad Domnig / von Nippern, Erb- / herren zum Lam- / persdorff, dieser / Stein zum Gedech-/ niis auffgericht / worden is

Czyli

Anno 1600 im Landtsterben sindt von Lampersdorff 216 Personen gestorben, welehe alhier begraben sind ist von dem Edlen, Ehrnuesten Wolbenambten herrn Conrad Domnig von Nippern, Erbherren zum Lampersdorff, dieser Stein zum Gedechniis auffgericht worden is

w tłumaczeniu:

W roku 1600, podczas zarazy w Lampersdorff (Mikowicach), zmarło 216 osób, które zostały tutaj pogrzebane. Przez szlachetnego i czcigodnego, szacownego pana Conrada Domniga von Nippern (Mrozów), dziedzica na Lampersdorff, ten pomnik został wzniesiony ku pamięci.

• 

  Rysunek krzyża w Mikowicach w 1923 r.; Hellmich Max, Steinerne ...

• 

  Mikowice, fot. lata 20. XX w.

• 

Literatura

• Burgemeister Ludwig, Bericht des Provinzial-Konservators der Kunstdenkmaler der Provinz Niederschlesien 1919–1924, Breslau 1925, s. 21, 38.
• Fräger Paul, Sagen aus Stadt und Kreis Brieg, Brieg 1922, s. 50.
• Hellmich Max, Über Steinkreuze und Sagen, „Niederschlesien”, Jg 2, 1922 (Heft 7), s. 227.
• Hellmich Max, Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstische, Liegnitz 1923, s. 10, 19, 28, t. 4.
• Hellmich Max, Schlesische Totschlagssühnen, „Schlesische Monatshefte”, Jg. 3, Nr. 10, 1926, s. 512.
• Hellmich Max, Steinkreuze im Kreise Frankenstein, „Unsere Heimat. Monatsblätter für Heimatkunde und Heimatkultur. Beilage zur Frankenstein-Münsterberger Zeitung”, Jg. 2, Nr. 5, Februar 1926, s. 70.
• Hellmich Max, Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes, „Mitteilungen der schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”, Bd. 31, 1931, s. 200.
• Hellmich Max, Wenn Steine reden…!, „Schlesische Monatshefte. Blätter für nationalsozialistische Kultur des deutschen Südostens”, Jg. 10, Nr. 6, Juni 1933, s. 188.
• Komarnicki Zbigniew, Krzyże pokutne, „Opolski Informator Konserwatorski”, 1991, s. 236, 238.
• Kuliński Kazimierz, Krzyże pokutne koło Namysłowa, PPP, z. 5, sierpień 1987, s. 9–11.
• Pusch Oskar. Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F). Dortmund 1986, s. 308, 309.
• Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 90, 91.
• Steller Walter, Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien, „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”, Bd. 34, 1934, s. 161, 173.
• Wojtucki Daniel, Zobniów Stanisław, Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej, Wrocław 2017, s. 115, 169, 572-573.