Kościół św. Barbary we Wrocławiu

Epitafia, nagrobki płyty pamiątkowe z cmentarza i kościoła św. Barbary (aktualnie sobór Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy – katedra Polskiego Autokefalicznego Kościóła Prawosławnego) we Wrocławiu. Ujęte są obiekty ma których widać herby lub gmerki. Inne tylko w wypadku subiektywnego zainteresowania. Historia kościoła w ostatniej sekcji.

Elewacja wschodnia

• 

  Elewacja wschodnia kościoła; na pięć epitafiów gmerki są na trzecim i czwartym od lewej

• 
• 

Epitafium cechu sukienników

• 

  Płyta pamiątkowa cechu sukienników i jej dokładna kopia (1713);

• 
  Gmerki w lewym rzędzie: Georg Wutge, Johann Schumann, David Hermann
• 
  Gmerki w prawym rzędzie: Johann Huber, [nieczytelny], Johann Strauß

Płyta pamiątkowa (epitafium) cechu sukienników z 1713 r. oraz jej dokładna kopia. Obie płyty, wmurowane obecnie w ścianę kancelarii prawosławnego arcybiskupa wrocławskiego i szczecińskiego (róg ul. Wszystkich Świętych i ul. Świętego Mikołaja; ul. Świętego Mikołaja 40), pochodzą z kościoła cmentarnego św. Barbary i z przyległego do niego cmentarza – możliwe, że jedna znajdowała się pierwotnie we wnętrzu kościoła, druga zaś na zewnątrz; nie można wykluczyć, że jedna z nich pełniła funkcję nagrobka. Wykonane z piaskowca, mają wymiary: szer. 1,42 m, wys. ok. 2,30 m.
Bardzo płaska kompozycja pilastrowa z cokołem i architrawem. Pomiędzy nimi wydłużona, owalna tablica inskrypcyjna, ujęta cienką girlandą. Po bokach tablicy umieszczono sześć gmerków (Hausmarken) podpisanych nazwiskami, zestawionych w dwóch pionowych rzędach po trzy.
Lewy rząd: Georg Wutge, Johann Schumann, David Hermann.
Prawy rząd: Johann Huber, [nieczytelne], Johann Strauß.

Epitafium z 1497 r.

• 
• 

Kościół św. Barbary

Historia kościoła św. Barbary sięga XIII wieku. Jego założenie jako kaplicy filialnej parafii św. Elżbiety nastąpiło w 1268 roku, a kolejne wzmianki źródłowe pojawiają się w latach 1303 i 1309. Od początku była to kaplica związana z dodatkowym cmentarzem parafii św. Elżbiety, założonym poza murami miasta. Zachowane dokumenty wskazują na stały związek kaplicy z parafią macierzystą – w latach 1381 i 1394 proboszczowie oraz witrycy kościoła św. Elżbiety występowali jako patroni ołtarza głównego w kaplicy św. Barbary. Świątynia została wzniesiona poza pierwszym pierścieniem murów miejskich Wrocławia, na wschód od linii rzeki Oławy, i dopiero w późniejszym okresie znalazła się w obrębie rozbudowanych fortyfikacji.

Jeszcze przed 1400 rokiem budowla uległa zniszczeniu w wyniku pożaru, co zapoczątkowało jej odbudowę i stopniową rozbudowę w kierunku większego, murowanego kościoła. Główną patronką świątyni była św. Barbara, jednak źródła odnotowują również świętych Feliksa i Adaukta jako współpatronów; w 1481 roku pojawia się określenie Capella S. Martyrum Felicis et Adaucti et S. Barbarae.

Najstarsze zachowane partie obecnego kościoła pochodzą z XIV wieku. Rdzeń świątyni tworzyły początkowo dwa przęsła korpusu nawowego o szerokości 8,1 m i długości 10,7 m. Około 1400 roku bryłę tę rozbudowano, dobudowując nawy boczne od północy i południa, a dawne ściany zastąpiono arkadami. Do dziś czytelnym świadectwem tej fazy budowy jest pęknięcie muru w ścianie wschodniej, przecinające średniowieczną polichromię w miejscu poszerzenia murów. W ten sposób powstała trójnawowa, ceglana świątynia o długości 32,7 m i szerokości 24,6 m.

Od zachodu zaplanowano dwie wieże o kwadratowej podstawie. Tylko południowa została doprowadzona do pełnej wysokości; północna nigdy nie przekroczyła wysokości murów kościoła. Całość, przypominająca pomniejszoną wersję kościoła św. Marii Magdaleny, została ukończona najpóźniej w 1417 roku, co potwierdza odlanie w tym czasie dużego dzwonu dla wieży południowej.

Druga połowa XV wieku była okresem intensywnych prac budowlanych, o czym świadczą odpusty przyznane kościołowi w latach 1452, 1468 i 1475. W 1465 roku odnotowano działalność mistrzów Hansa Bertholda i Franza, znanych także z prac przy katedrze oraz u bernardynów. Z tego okresu pochodzi zapewne prezbiterium z przyporami wciągniętymi do wnętrza, a nieco później dobudowano zakrystię.

Z dodatkowym cmentarzem i kaplicą św. Barbary od wczesnego okresu związane były cechy rzemieślnicze, przede wszystkim białoskórników, a także sukienników, karczmarzy i mydlarzy, które traktowały to miejsce jako swoją kaplicę. W XV wieku, wraz z rozbudową kościoła oraz pochówkiem księcia Wacława (Wenzla) Żagańskiego, zachodziła zmiana polegająca na podniesieniu rangi i znaczenia tego miejsca, przy zachowaniu jego charakteru pomocniczego cmentarza parafii św. Elżbiety. W tym samym czasie istotną rolę w funkcjonowaniu świątyni odegrało Bractwo Mieszczańskie św. Barbary, powołane do organizowania uroczystych pogrzebów swoich członków oraz fundowania wyposażenia kościoła. Szczególnym dobroczyńcą bractwa był książę Wacław Żagański, który w testamencie z 19 sierpnia 1478 roku zapisał mu swój majątek; dochody z tej fundacji zasilały kościół św. Barbary oraz wrocławskie szpitale aż do końca XVIII wieku. Książę Wacław został pochowany w niszy portalu głównego, a jego przykład sprzyjał wyborowi tej świątyni jako miejsca spoczynku przedstawicieli patrycjatu, szlachty, rajców i innych mieszczan, co potwierdzają zachowane nagrobki i epitafia.

Na przełomie XV i XVI wieku kościół św. Barbary był już w pełni ukształtowaną, trójnawową świątynią, silnie zakorzenioną w strukturach parafii św. Elżbiety, pełniącą ważną funkcję sepulkralną i społeczną. Ten stan rzeczy uległ zasadniczej zmianie w latach dwudziestych XVI wieku, wraz z wprowadzeniem reformacji, która otworzyła nowy etap w dziejach kościoła.

W 1526 roku kościół przeszedł w ręce ewangelików. Już w 1525 roku, dzięki fundacji księcia Wacława, ustanowiono własnego kaznodzieję. W 1533 roku wystawiono ambonę o wyraźnie reformacyjnym charakterze, przebudowaną później w 1690 roku. Rok 1570 przyniósł budowę zachodniej kruchty, zwieńczonej sklepieniem świadomie nawiązującym do gotyku. Na początku XVII wieku dobudowano spiralne schody prowadzące na organy, a w latach 1607–1609 przeprowadzono gruntowną modernizację wnętrza: pobielono ściany, wzniesiono nowe empory, naprawiono organy i ozdobiono je malowidłami o tematyce biblijnej. Równocześnie zmieniono wygląd zewnętrzny kościoła. Wieże otrzymały tynk drapany z podziałem kwadrowym (sgraffito), a dawny zegar bijący zastąpiono zegarem półgodzinnym. W 1632 roku wykonano jeszcze renesansowy portal prezbiterium.

Po pokoju westfalskim w 1648 roku kościół św. Barbary stał się schronieniem dla wspólnot pozbawionych własnych świątyń. W 1704 roku przeprowadzono kolejną dużą modernizację: zmieniono ustawienie organów, usunięto część ołtarzy, zwiększono liczbę miejsc siedzących. W 1706 roku stanęła bogato rzeźbiona, złocona ambona ufundowana przez Joachima Flacha von Flachenfeld. W XVIII wieku powstały także liczne barokowe tablice nagrobne, a w 1741 roku zakupiono drewnianą chrzcielnicę. Od tego momentu aż do 1920 roku kościół pełnił funkcję kościoła garnizonowego.

Podczas oblężenia Wrocławia w 1806/1807 roku świątynię wykorzystano y do zakwaterowania polskich rekrutów, "którzy srodze się w niej panoszyli." Uszkodzili organy i kunsztowny zegar.

Kolejna renowacja wnętrza w 1897 roku, pod kierunkiem architekta Felixa Henry’ego, przyniosła odkrycie i rekonstrukcję średniowiecznych polichromii, w tym charakterystycznych Begleitlinien – linii towarzyszących spoinom murów. Elewacje odnowiono w 1901 roku.

II wojna światowa przyniosła katastrofalne zniszczenia – sięgnęły one około 70% substancji budowli. Spłonęły dachy, runęły sklepienia, a całe wyposażenie uległo zagładzie. Odbudowa nastąpiła w latach 1959–1961.

W 1963 roku kościół przekazano Kościołowi prawosławnemu, ustanawiając go katedrą diecezji wrocławsko-szczecińskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. W świątyni znajdują się dwa ikonostasy. Wnętrze zdobią polichromie ścienne wykonane pod kierunkiem Jerzego Nowosielskiego. W 2019 roku wyposażenie uzupełniono o kioty i analogiony. W 2015 roku przeprowadzono kolejny remont świątyni, a w listopadzie 2019 roku na wyższej wieży umieszczono sześcioramienny krzyż.

Na wieży kościoła znajduje się Zegar Kluskowy, zrekonstruowany w 2014 roku po zniszczeniach z okresu II wojny światowej. Przed 1945 rokiem zegar ten spóźniał się o około 15 minut. Według lokalnej tradycji nazwa zegara pochodzi od tego, że wrocławskie gospodynie wkładały kluski do garnka w chwili, gdy zaczynały bić dzwony w centrum miasta, a wyjmowały je, gdy rozlegało się bicie spóźnionego Zegara Kluskowego; czas ten miał odpowiadać właściwemu ugotowaniu potrawy.