Tarcza trumienna
Tarcza trumienna, tarcza pogrzebowa, niem. Totenschild, Wappenschild (tarczas herbowa) to heraldyczna tablica upamiętniająca zmarłego, wywodząca się ze średniowiecznego zwyczaju zawieszania nad grobem rycerza jego tarczy i hełmu w kościele lub kaplicy rodowej. Zjawisko to było szczególnie rozpowszechnione w Europie Środkowej, zwłaszcza na obszarze dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, obejmującym m.in. Śląsk, Czechy, Austrię i kraje niemieckie. Początkowo używano rzeczywistych elementów uzbrojenia, przede wszystkim bojowej tarczy z namalowanym herbem. Z czasem zaczęto wykonywać specjalne, drewniane przedstawienia herbu, przeznaczone wyłącznie do celów komemoratywnych. W ten sposób tarcza rycerska przekształciła się w totenschild – znak pamięci o zmarłym, łączący funkcję heraldyczną i epitafijną.
Najstarsze przykłady tego zwyczaju pochodzą z XII wieku. Nieliczne zachowane do dziś średniowieczne tarcze przetrwały często właśnie dlatego, że zostały zawieszone nad grobem jako pamiątka po zmarłym. W późniejszym okresie wykonywano już specjalne tablice z drewna, malowane podobnie jak tarcze bojowe. W centrum umieszczano herb, natomiast wokół niego pozostawiano miejsce na krótką inskrypcję imię i nazwisko zmarłego, datę śmierci, nieraz informacje o jego pozycji społecznej oraz formułę modlitewną lub błogosławieństwo. Z biegiem czasu proste przedstawienie herbu rozwinęło się w pełne przedstawienie heraldyczne obejmujące hełm, labry i klejnot, niekiedy ujęte także w formie reliefu lub kompozycji przestrzennej.
W późnym gotyku i w renesansie tarcza miała najczęściej formę płaskiej drewnianej płyty o kształcie okrągłym, wielobocznym lub prostokątnym. W okresie baroku forma ta uległa dalszemu wzbogaceniu – coraz większe znaczenie zyskiwała dekoracyjna oprawa z ornamentem zwijanym (rollwerk), wstęgami oraz figurami alegorycznymi. Inskrypcję umieszczano wówczas w wydzielonym polu owalnym lub prostokątnym, wpisanym w bogato zdobioną kompozycję.
Pierwotnie prawo do umieszczenia tarczy herbowej przysługiwało, podobnie jak pochówki w kościele, szlachcie oraz członkom zakonów rycerskich. Zwyczaj ten przejął także patrycjat miejski. Sporadycznie na tarczy męża pojawiał się również herb jego żony jako herb towarzyszący. Wykonanie tarczy z herbem wiązało się z wysokimi kosztami, obejmującymi wynagrodzenie dla malarzy i snycerzy oraz darowiznę na rzecz kościoła, dlatego nie każdy uprawniony mógł sobie na niego pozwolić.
Z przekazów ikonograficznych i zachowanych zabytków wynika, że podczas ceremonii pogrzebowych tarcze herbowe bywały często mocowane bezpośrednio do trumny. Świadczą o tym zachowane otwory montażowe rozmieszczone na obwodzie wielu przykładów. Trumny pokrywano zazwyczaj czarną, rzadziej fioletową materią. Możliwe, że tkanina zasłaniała partie brzegowe tarczy, pozostawiając widoczny jedynie herb. Tłumaczyłoby to nieregularne, czasem asymetryczne kształty niektórych starannie wykonanych egzemplarzy, których obrzeża nie były przeznaczone do ekspozycji. Nie był to jednak jedyny sposób użycia – tarcze mogły być również niesione w kondukcie pogrzebowym jako znak godności zmarłego.
Największą popularność herbowe tarcze pogrzebowe osiągnęły w XVI wieku, po czym w ciągu następnych dwóch stuleci stopniowo wychodziły z użycia.
Totenschild stanowi ważne źródło do badań nad heraldyką, kulturą pamięci i obyczajowością funeralną późnego średniowiecza oraz epoki nowożytnej, dokumentując zarówno formy reprezentacji społecznej, jak i przemiany artystyczne w sztuce sepulkralnej.
W XVI wieku idea heraldycznego oznaczenia trumny została przejęta także przez korporacje zawodowe. Cechy zaczęły stosować podczas pogrzebów tarcze trumienne z herbem cechowym, często wykonywane z kosztownych materiałów, niekiedy nawet srebrne. W odróżnieniu od tarcz rycerskich nie przybijano ich jednak do trumny, lecz nakładano lub zawieszano przy pomocy sznurów. Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej tarcze te zdejmowano i przechowywano w specjalnych futerałach, aby mogły być ponownie użyte przy kolejnych pochówkach członków cechu.
