Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

Nepomuceny Österreichów. Typ misyjny na Górnym Śląsku „(...) przestrzeń kulturową ‘Środkową Europę’ można zobrazować jako obszar, w którym szerzy się kult Jana Nepomucena. Innymi słowy: środkowa Europa jest tam, gdzie Jan Nepomucen jest znany, czczony i gdzie znajdują się obrazy i rzeźby tego świętego”.

Tak austriacki historyk sztuki Aldemar Schiffkorn próbował wyznaczyć granice trudnego do jednoznacznego zdefiniowania pojęcia Europy Środkowej. Określenie jest niezwykle trafne. Jeżeli bowiem istnieje święty, którego można uznać niemal za patrona środkowoeuropejskiego krajobrazu kulturowego, jest nim właśnie św. Jan Nepomucen.

Jego figury stoją przy mostach i drogach, przed kościołami, na rynkach i placach od Czech i Austrii, przez Morawy, Śląsk i kraje niemieckie, po ziemie dawnej Rzeczypospolitej — zarówno Korony, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ogromna popularność kultu przyniosła wiele sposobów przedstawiania świętego, jednak jeden z nich zdobył zdecydowaną przewagę. Jego wzorcem stała się figura ustawiona w 1683 roku na Moście Karola w Pradze. Nepomucen występuje w stroju kanonika, z biretem, palmą męczeńską, wieńcem pięciu gwiazd i przede wszystkim z krucyfiksem. Krzyż obejmuje lub przytrzymuje blisko ciała, najczęściej kierując ku niemu twarz w geście skupienia i adoracji.

Zestaw tych atrybutów oraz zasadniczy układ postaci powtarzano następnie tysiące razy. Literatura niemieckojęzyczna określa tę odmianę jako Brückentypus — typ mostowy. Można go zarazem uznać za klasyczny, kanoniczny typ przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Na Śląsku, podobnie jak w innych regionach Europy Środkowej, to właśnie ta forma zdecydowanie przeważa. Nie trzeba przeprowadzać statystyki wszystkich zachowanych figur, by dostrzec skalę jego dominacji: Nepomucen pochylony nad krucyfiksem stał się niemal wizualnym znakiem rozpoznawczym świętego. Nie oznaczało to jednak całkowitej jednolitości. Barokowa ikonografia Jana Nepomucena znała również przedstawienia świętego w glorii, jako jałmużnika, kaznodzieję, uczestnika scen z własnej legendy, a także liczne rozwiązania pośrednie.

Szczególnie interesujący jest stosunkowo rzadki typ misyjny (niem. missionarischer Typus; w literaturze występuje również określenie typu lub wariantu „misyjno-jezuickiego”). Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest zmiana sposobu prezentowania krucyfiksu. Święty nie przyciska go do piersi, lecz unosi w wyciągniętej ręce i eksponuje. Gest nabiera charakteru demonstracyjnego, triumfalnego, niekiedy niemal kaznodziejskiego. Literatura ikonograficzna wiąże go z przedstawieniami świętego Franciszka Ksawerego, wielkiego jezuickiego misjonarza, którego przedstawiano podczas głoszenia wiary z krzyżem uniesionym ku słuchaczom.

Dość wczesne przedstawienie Franciszka Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem widzimy na miedziorycie Gérarda Edelincka, wykonanym według Jérôme’a Sourlaya w latach 1665–1680 (patrz galeria). Święty został tu ukazany podczas kazania, ponad zgromadzonym tłumem, z krucyfiksem wzniesionym w prawej ręce i zwróconym ku słuchaczom. Taki sposób przedstawiania Ksawerego utrwalił się w ikonografii misyjnej świętego i pozostawał żywy także w XVIII wieku. Dobrym przykładem jest wrocławski kościół jezuitów pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus. Franciszek Ksawery pojawia się tam jako misjonarz i kaznodzieja. W nawie głównej znajduje się jego grupa rzeźbiarska związana ze sceną chrztu, a na zachodniej ścianie obraz przedstawiający jego kazanie (patrz galeria). Co szczególnie interesujące, Małgorzata Wyrzykowska wskazuje, że dla tej sceny kaznodziejskiej jednym ze wzorów graficznych była właśnie rycina Gérarda Edelincka.

Granica pomiędzy typem klasycznym a misyjnym nie zawsze jest jednak mechaniczna. Samo odsunięcie krucyfiksu od piersi jeszcze jej nie wyznacza, podobnie jak skierowanie wzroku na Ukrzyżowanego nie musi oznaczać powrotu do typu mostowego. W części przedstawień należących do nurtu misyjnego gest eksponowania krzyża łączy się nadal z jego adoracją. Dobrym przykładem są figury w Rybniku i Januszkowicach: krucyfiks jest mocno wyeksponowany, lecz święty zwraca ku niemu głowę.

Österreichowie i Górny Śląsk

Szczególne miejsce w dziejach tego wariantu na Górnym Śląsku zajmuje warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów. Najważniejsze polskie badania nad ich twórczością prowadził Jerzy Gorzelik, który zweryfikował szereg wcześniejszych atrybucji, zaproponował nowe i znacznie poszerzył znany zespół prac, zwłaszcza Antona. Sam zwracał jednak uwagę na niedostateczny stan badań nad górnośląską rzeźbą barokową oraz jedynie częściową inwentaryzację zabytków po czeskiej stronie regionu. Korpus dzieł Österreichów trudno więc uważać za definitywnie zamknięty. Gorzelik podkreślał zresztą potrzebę ponownego podjęcia problematyki pracowni oraz weryfikacji atrybucji i chronologii poszczególnych dzieł.

W niniejszym artykule proponuje się rozszerzenie tego zespołu o dwa dalsze przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Pierwszym jest rozbudowana grupa w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim, wiązana tutaj z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem i datowana na drugą ćwierć XVIII wieku. Drugim jest figura w Jemielnicy z 1756 roku, którą na podstawie okoliczności fundacji oraz podobieństw do Nepomucena w Januszkowicach autor niniejszego tekstu skłonny jest wiązać z warsztatem Österreichów. Obie propozycje mają charakter atrybucyjny, a ich uzasadnienie przedstawiono w przypisach przy odpowiednich obiektach.

Wśród Nepomucenów związanych z Österreichami występują również realizacje całkowicie zgodne z klasycznym typem mostowym — jak Kuźnia Raciborska, Siedlec czy Leśnica — oraz wyjątkowy raciborski Nepomucen rozdający jałmużnę. Szczególnie liczna jest jednak grupa przedstawień typu misyjnego. W jej obrębie wyraźnie rysują się dwa zasadnicze rozwiązania kompozycyjne: monumentalne, wielofigurowe grupy oraz bardziej oszczędne, samodzielne statuy. Obok nich zachowały się również realizacje drewniane przeznaczone do wnętrz kościołów i kaplic, łączące elementy obu tych formuł.

Pierwsze rozwiązanie reprezentują Rybnik (1728), Racibórz-Ostróg (1733) i Wodzisław Śląski (1747–1749). Nie są to już tylko statuy świętego z uniesionym krucyfiksem. Nepomucen zostaje wyniesiony na spiętrzonych obłokach, towarzyszą mu putta i główki anielskie, a całość tworzy rozbudowaną, teatralną kompozycję ponad wysokim, bogato opracowanym cokołem. W Rybniku święty adoruje trzymany w wyciągniętej dłoni krucyfiks; w Raciborzu-Ostrogu układ zostaje rozwinięty i wzbogacony o atrybuty tajemnicy spowiedzi; w Wodzisławiu Österreich ponownie przetwarza ten sam schemat.

Kompozycje te można odczytać jako połączenie typu misyjnego z typem świętego w glorii. Ten ostatni przedstawia Nepomucena stojącego, klęczącego lub siedzącego na obłokach, często w towarzystwie aniołów; w literaturze wskazuje się na jego szczególne rozpowszechnienie w Czechach. U Österreicha motyw glorii zostaje zespolony z charakterystycznym misyjnym gestem eksponowania krucyfiksu. Rezultatem jest forma znacznie bardziej monumentalna niż zwykła statua świętego.

Nie był to schemat całkowicie nieznany poza Górnym Śląskiem. Najbardziej spektakularną analogię stanowi pomnik na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu z lat 1730–1732, gdzie misyjny gest połączono z niezwykle rozbudowaną apoteozą świętego. W Melku pomnik Petera Widerina z 1736 roku również łączy uniesiony krucyfiks z obecnością puttów. W dotychczas zebranym materiale porównawczym podobne kompozycje pojawiają się jednak pojedynczo. Na Górnym Śląsku natomiast ta sama zasadnicza formuła została powtórzona przez jeden warsztat w kilku realizacjach. To właśnie koncentracja, a nie samo istnienie takiego rozwiązania, wydaje się najbardziej charakterystyczna.

Do tej grupy można prawdopodobnie dołączyć również pomnik w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim. Czeska dokumentacja konserwatorska datuje go na 1778 rok i nie określa autora, jednak zarówno heraldyka cokołu, jak i przede wszystkim forma grupy — układ obłoków, puttów, centralnej główki anielskiej oraz wysoko uniesionego krucyfiksu — wykazuje uderzające podobieństwo do realizacji Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu. Datowanie na drugą ćwierć XVIII wieku i związanie dzieła z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem wydaje się hipotezą wartą rozważenia.

Druga odmiana jest znacznie bardziej oszczędna. Tarnowskie Góry i Januszkowice, a prawdopodobnie także Jemielnica, zachowują zasadniczy gest typu misyjnego, rezygnując zarazem z monumentalnej, wielofigurowej oprawy. Nepomucen staje się przede wszystkim samodzielną statuą z wysoko uniesionym krucyfiksem. W Tarnowskich Górach dodatkowo opiera stopę na globie — motywie również mającym analogie w ikonografii Franciszka Ksawerego. W Januszkowicach krzyż zostaje wysoko wyeksponowany, lecz święty kieruje ku niemu wzrok, co dobrze pokazuje możliwość połączenia misyjnego gestu z pasyjną adoracją.

Szczególnie interesująca jest figura w Jemielnicy z 1756 roku. Nie była dotąd przypisywana Österreichom, jednak powstała z inicjatywy tego samego opata Eugena Misury, który w tym samym roku ufundował Nepomucena w Januszkowicach, wiązanego z Antonem Österreichiem. Obie figury posługują się tym samym typem misyjnym i wykazują podobieństwa kompozycyjne. Związek jemielnickiego dzieła z warsztatem Österreichów pozostaje propozycją atrybucyjną, ale zbieżność fundatora, czasu, ikonografii i formy czyni ją wartą dalszego rozważenia.

Nieco odrębne miejsce zajmują dwie drewniane realizacje: figura w Stanicy z początku lat pięćdziesiątych XVIII wieku oraz Nepomucen w Ligockiej Kuźni, datowany około 1760 roku. W Stanicy święty stoi na obłoku z wysoko uniesionym krucyfiksem, a kompozycję uzupełniają trzy putta i uskrzydlone główki anielskie. Figura, wiązana z Antonem Österreichiem przy znaczącym udziale warsztatu, zachowuje więc rozbudowaną oprawę znaną z wcześniejszych realizacji, choć w znacznie bardziej zwartej skali.

Również późniejszy Nepomucen z Ligockiej Kuźni, pierwotnie znajdujący się w kościele cysterskim w Rudach Wielkich, nie jest pojedynczą figurą. Towarzyszą mu aniołki z atrybutami świętego, a tradycyjny cokół zastąpiła rozbudowana rokokowa podstawa z bujnych rocaille’ów. Krucyfiks został przy tym wysoko uniesiony, dzięki czemu zachowany pozostaje zasadniczy gest typu misyjnego.

Zestawienie wszystkich tych realizacji pozwala dostrzec zmianę zachodzącą w późniejszej fazie działalności pracowni, ale nie układa się ona w prosty, liniowy proces. Johann Melchior Österreich rozwijał typ misyjny przede wszystkim w postaci monumentalnych, wolno stojących grup figuralnych, w których zasadniczej postaci świętego towarzyszyły obłoki, putta i rozbudowana struktura cokołu. W późniejszych kamiennych pomnikach związanych z Antonem Österreichem — przede wszystkim w Tarnowskich Górach i Januszkowicach — kompozycja zostaje wyraźnie uproszczona. Znika rozbudowana strefa obłoków i anielskiej asysty, a Nepomucen staje się samodzielną, smukłą statuą ustawioną bezpośrednio na cokole. Uproszczenie dotyczy więc przede wszystkim sposobu kształtowania kamiennego pomnika wolno stojącego, nie zaś samej treści ikonograficznej.

Drewniane figury w Stanicy i Ligockiej Kuźni pokazują zarazem, że młodszy Österreich i jego warsztat nie zrezygnowali całkowicie z kompozycji wielofigurowych. Są one wprawdzie znacznie bardziej zwarte i mniej monumentalne niż grupy w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu czy Wodzisławiu, zachowują jednak obłoki, putta lub rozbudowaną podstawę dekoracyjną. Można więc mówić raczej o współistnieniu różnych sposobów opracowania typu misyjnego, zależnych również od materiału, przeznaczenia i miejsca ekspozycji dzieła, przy jednoczesnym wyraźnym zwrocie ku prostszej formule w kamiennych, wolno stojących pomnikach Antona.

Na Górnym Śląsku typ misyjny św. Jana Nepomucena przybrał szczególnie wyrazistą postać. Nie powstał tutaj — jego źródła i analogie należą do szerszej, środkowoeuropejskiej tradycji — jednak warsztat Österreichów uczynił z niego jeden z powracających motywów swojej twórczości. Johann Melchior rozwinął go przede wszystkim w formie rozbudowanych, wielofigurowych kompozycji, łącząc wysoko uniesiony krucyfiks z obłokami, puttami i rozwiązaniami właściwymi przedstawieniom świętego w glorii. W późniejszych realizacjach związanych z Antonem Österreichiem typ ten uległ dalszemu zróżnicowaniu: w kamiennych pomnikach wolno stojących przybrał formę znacznie bardziej oszczędną, skupioną na samodzielnej figurze świętego i geście eksponowania krucyfiksu, podczas gdy w rzeźbach drewnianych nadal wykorzystywano putta, obłoki i dekoracyjne podstawy.

Nie wyjątkowość pojedynczych rozwiązań, lecz ich koncentracja, powtarzalność i rozwój w obrębie jednego warsztatu wyróżniają więc Górny Śląsk na tle większości innych obszarów, gdzie typ misyjny pojawia się znacznie bardziej sporadycznie. W tym sensie można mówić o charakterystycznej górnośląskiej odmianie misyjnego Nepomucena — nie jako o osobnym typie ikonograficznym, lecz jako o lokalnej redakcji szerszego wzorca środkowoeuropejskiego. W regionie, w którym — podobnie jak niemal wszędzie — dominował klasyczny Nepomucen z krucyfiksem przy piersi, grupa tych pomników tworzy wyjątkowo wyrazisty i łatwo rozpoznawalny zespół.

Autor: Michał Zalewski

Galeria

Pomniki św. Jana Nepomucena Johanna Melchiora i Antona Österreichów w typie misyjnym (missionarischer Typus)

• Rozbudowane kompozycje figuralne w typie misyjnym
• 

  Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, 1728; Johann Melchior Österreich, z udziałem warsztatu; typ misyjny — święty adoruje krucyfiks trzymany w wyciągniętej ręce, a kompozycję dopełniają putta.

• 

  Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — krucyfiks odsunięty od ciała i wyraźnie wyeksponowany, przy jednoczesnym skierowaniu wzroku świętego ku Ukrzyżowanemu.

• 

  Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, 1733; Johann Melchior Österreich; fundacja Karola Henryka von Sobecka i Maksymiliany de Verdugo; typ misyjny — święty klęczy na obłokach, otoczony puttami.

• 

  Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — uniesiony krucyfiks, rozbudowana strefa obłoków i putta z atrybutami tajemnicy spowiedzi.

• 

  Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, 1747–1749; Johann Melchior Österreich; fundacja Guidobalda von Dietrichstein; pierwotnie przed zamkiem, dziś przy kościele Wniebowzięcia NMP; typ misyjny.

• 

  Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — wysoko uniesiony krucyfiks oraz rozbudowana kompozycja z obłokami i puttami.

• 

  Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, II ćwierć XVIII w.; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — rozbudowana kompozycja z puttami, obłokami i wysoko uniesionym krucyfiksem.

• 

  Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, detal; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — układ postaci, obłoków i puttów wykazuje wyraźne podobieństwo do górnośląskich realizacji artysty.

• Samodzielne statuy w typie misyjnym
• 

  Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, koniec lat 50. XVIII w.; Anton Österreich; typ misyjny — święty z uniesionym krucyfiksem i stopą wspartą na globie.

• 

  Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, detal; Anton Österreich; uniesiony krucyfiks i glob ziemski należą do elementów nawiązujących do ikonografii misyjnej.

• 

  Januszkowice, pow. krapkowicki; św. Jan Nepomucen, 1756; Anton Österreich; typ misyjny — święty unosi krucyfiks i kieruje wzrok ku Ukrzyżowanemu.

• 

  Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, 1756; prawdopodobnie warsztat Österreichów; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem i księgą w drugiej ręce

• 

  Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, detal; widoczny charakterystyczny dla typu misyjnego gest uniesienia i eksponowania krucyfiksu.

• Drewniane figury w typie misyjnym
• 

  Boguszowice (Rybnik)

• 

  Ligota (Rybnik); św. Jan Nepomucen z aniołkami, ok. 1760; Anton Österreich; drewno; pierwotnie w kościele cysterskim w Rudach Wielkich, w 1810 r. przeniesiony do Boguszowic, następnie wraz z kościołem (1975) do Ligoty

• 

  Stanica, pow. gliwicki; św. Jan Nepomucen, początek lat 50. XVIII w.; Anton Österreich, z udziałem warsztatu; drewno polichromowane; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem, na obłoku, w otoczeniu puttów.

Pomniki św. Jana Nepomucena w typie misyjnym (missionarischer Typus)

• 

  Würzburg, Dolna Frankonia, ok. 1730

• 

  Niederfellabrunn, Dolna Austria, 1731

• 

  Melk, Dolna Austria, 1736

• 

  Wrocław Ostrów Tumski, 1732

• 

  Wrocław Ostrów Tumski, 1732

Inne przedstawienia

• 

  Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie; Gérard Edelinck według Jérôme’a Sourlaya, 1665–1680; miedzioryt; British Museum

• 

  Johann Michael Rottmayr, Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie, 1703–1706; fresk; kościół Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem pośród zgromadzonych słuchaczy.

• 

  Wrocław, kościół Najświętszego Imienia Jezus; św. Franciszek Ksawery ze sceną chrztu, 1726; Johann Albrecht Siegwitz; stiuk — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem.

• Zobacz artykuły: Figura św. Jana Nepomucena jako jałmużnika w Raciborzu, Statua św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim