Kwidzyńska nekropolia wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego

Kwidzyńska nekropolia niechcianych mistrzów?

Wielcy mistrzowie zakonu krzyżackiego: Werner von Orseln, Ludolf König von Wattzau i Henryk von Plauen. Malowidło na ścianie górnego chóru kwidzyńskiej katedry, koniec XV lub początek XVI w.

Miejscem spoczynku wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego stała się w XIV wieku kaplica św. Anny na Zamku Wysokim w Malborku. Wzniesiona pod głównym kościołem zamkowym, pełniła funkcję reprezentacyjnej nekropolii zwierzchników zakonu. To właśnie tam pochówek wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga, zmarłego w 1341 roku, zapoczątkował nową tradycję sepulkralną. Od tej pory kolejni przywódcy wspólnoty mieli spoczywać w samym centrum jej państwa i władzy.

Nie wszystkich jednak tam złożono. Kilkadziesiąt kilometrów od Malborka, pod prezbiterium katedry św. Jana Ewangelisty w Kwidzynie, odkryto pochówki przypisywane trzem wielkim mistrzom: Wernerowi von Orseln, Ludolfowi Königowi von Wattzau oraz Henrykowi von Plauenowi. Dlaczego nie spoczęli w oficjalnej nekropolii zakonu?

Najprostsza odpowiedź, powtarzana chętnie w popularnych opracowaniach, głosi, że byli to mistrzowie „wyklęci” albo „potępieni”. Każdy z nich miał zakończyć życie lub urzędowanie w dramatycznych okolicznościach, dlatego odmówiono im miejsca obok bardziej godnych następców. Opowieść jest efektowna, lecz zbyt łatwo łączy trzy odmienne historie i dopisuje zakonowi decyzję, której nie potwierdza żaden znany dokument.

Pierwszy pochówek nie był karą

Werner von Orseln, wielki mistrz w latach 1324–1330, zginął 18 listopada 1330 roku w Malborku, zaatakowany przez brata zakonnego Jana von Endorfa. Jego ciało przewieziono do Kwidzyna i złożono w tamtejszym kościele katedralnym. Nie można jednak twierdzić, że odsunięto go w ten sposób od malborskiej nekropolii. W chwili jego śmierci nekropolia wielkich mistrzów w kaplicy św. Anny jeszcze nie funkcjonowała. Tradycja pochówków w tym miejscu rozpoczęła się dopiero jedenaście lat później, wraz ze śmiercią Dietricha von Altenburga. Pochówek Orselna w Kwidzynie był zatem prawdopodobnie nie tyle wyrazem niełaski, ile wyborem jednego z najważniejszych ośrodków kościelnych w Prusach. Katedra stanowiła świątynię biskupów pomezańskich i była miejscem wystarczająco godnym dla zwierzchnika zakonu. Nie istniała jeszcze ustalona zasada nakazująca grzebanie wielkich mistrzów w Malborku.

Najpierw był więc przypadek wynikający z braku tradycji. Dopiero później przypadek ten mógł stać się precedensem.

Co zrobić z byłym wielkim mistrzem?

Problem pojawił się kilkanaście lat później. Ludolf König von Wattzau sprawował urząd wielkiego mistrza w latach 1342–1345, a więc już po utworzeniu malborskiej nekropolii. Po nieudanej wyprawie wojennej przeszedł jednak poważny kryzys zdrowotny, opisywany w źródłach jako zaburzenie psychiczne, i ustąpił ze stanowiska. Zmarł kilka lat później jako były, a nie urzędujący zwierzchnik zakonu.

Jego sytuacja była nietypowa. Kaplica św. Anny nie była jedynie miejscem składania zwłok. Stanowiła przestrzeń ceremonialną, która podkreślała ciągłość i majestat najwyższej władzy zakonnej. Czy człowiek, który zrezygnował z urzędu i zmarł już jako jeden z wielu braci, nadal powinien zostać włączony do tego reprezentacyjnego szeregu? Nie znamy odpowiedzi, jakiej udzielili współcześni. Można jednak przypuszczać, że przypomniano sobie o Kwidzynie. Spoczywał tam już Werner von Orseln, a więc pochówek kolejnego dawnego wielkiego mistrza nie wyglądał na degradację ani przypadkowe usunięcie z pamięci. Katedra zapewniała uroczyste i godne miejsce, ale znajdowała się poza głównym ośrodkiem władzy. Kwidzyn mógł w ten sposób zacząć pełnić funkcję nieformalnej, zastępczej nekropolii: przeznaczonej nie dla aktualnych przywódców zakonu, lecz dla tych, których pozycja w chwili śmierci nie odpowiadała już randze sprawowanego niegdyś urzędu.

Wybawca Malborka poza Malborkiem

Jeszcze bardziej wymowny wydaje się przypadek Henryka von Plauena, wielkiego mistrza w latach 1410–1413. Po klęsce zakonu pod Grunwaldem to właśnie on zorganizował obronę Malborka i przyczynił się do uratowania stolicy państwa zakonnego. Jego późniejsze losy nie przypominały jednak triumfalnego żywota wybawcy.

W 1413 roku został usunięty z urzędu przez własnych współbraci. Następnie przez kilka lat pozostawał uwięziony, a później zajmował stanowiska dalekie od dawnej pozycji. Zmarł w 1429 roku w Lochstädt. Jeśli rzeczywiście pochowano go w Kwidzynie, wybór miejsca wydaje się szczególnie znaczący. W Malborku spoczywali mistrzowie będący częścią oficjalnej pamięci zakonu. Plauen uratował zamek, lecz później stał się przeciwnikiem zwycięskiej frakcji wewnątrz wspólnoty. Nie trzeba było go potępiać ani pozbawiać religijnego pochówku. Wystarczyło nie umieszczać go w samym sercu ceremonialnej tradycji.

I znów Kwidzyn oferował wygodne rozwiązanie. Nie był miejscem niegodnym. Przeciwnie, spoczywali tam biskupi i dostojnicy, a także dwaj wcześniejsi wielcy mistrzowie. Jednocześnie znajdował się wystarczająco daleko od Malborka, aby pochówek nie wymagał pełnego przywrócenia zmarłego do oficjalnego panteonu zakonu.

Hipoteza, nie ustanowiona zasada

Można zatem zaproponować następującą rekonstrukcję. Wernera von Orseln pochowano w Kwidzynie, ponieważ zakon nie posiadał jeszcze ustalonej nekropolii swoich zwierzchników. Kiedy później pojawiła się konieczność pochowania wielkich mistrzów, którzy przed śmiercią ustąpili albo zostali odsunięci od urzędu, wykorzystano wcześniejszy precedens. Kwidzyn stał się nieformalnym miejscem spoczynku byłych przywódców – godnym, lecz znajdującym się poza reprezentacyjnym centrum władzy.

Nie oznacza to, że kapituła zakonu oficjalnie ustanowiła tam „drugą nekropolię”. Nie zachowało się żadne postanowienie tego rodzaju. Hipoteza opiera się na chronologii pochówków oraz podobieństwie sytuacji Ludolfa Königa i Henryka von Plauena. Najpierw był jeden wielki mistrz, którego złożono w Kwidzynie przed powstaniem malborskiej tradycji. Potem pojawili się kolejni – obaj umierający już poza najwyższym urzędem.

Trzeba też zachować ostrożność wobec samej identyfikacji szczątków. Badania archeologiczne, antropologiczne, dendrochronologiczne oraz analizy zachowanych tkanin silnie wsparły przypisanie pochówków wielkim mistrzom. Szczególnie w przypadku Henryka von Plauena istnieje jednak problem: kilka przekazów pisanych wskazuje, że został pochowany w kaplicy św. Anny w Malborku, gdzie zachowała się również przypisywana mu płyta nagrobna. Identyfikacja trzeciego pochówku pozostaje zatem mniej pewna niż sugerują popularne opowieści.

Groby odnalezione przypadkiem

Kryptę odkryto w maju 2007 roku podczas poszukiwań grobu błogosławionej Doroty z Mątowów. Pod prezbiterium natrafiono na trzy trumny, szczątki mężczyzn, charakterystyczne zapinki płaszczy oraz fragmenty kosztownych jedwabnych tkanin. Wiek pochowanych, datowanie drewna i ślady chorób odpowiadały informacjom przekazanym przez źródła o wielkich mistrzach.

O ich obecności w Kwidzynie pamiętano jednak znacznie wcześniej. Na ścianach wysokiego chóru zachował się monumentalny poczet biskupów pomezańskich i wielkich mistrzów, namalowany pod koniec XV lub na początku XVI wieku. Naturalnej wielkości postacie stanowiły wizualny zapis pamięci o dostojnikach związanych ze świątynią.

Nie wiemy więc, czy Kwidzyn był świadomie pomyślaną nekropolią „odsuniętych” wielkich mistrzów. Możliwe jednak, że działał tu mechanizm prostszy i bardziej ludzki. Gdy zabrakło oczywistego miejsca dla zmarłego byłego zwierzchnika, sięgnięto do precedensu. W Kwidzynie leżał już jeden z jego poprzedników.

Najpierw był przypadek. Później przypadek mógł stać się tradycją.

Galeria

• 
• 
• 

Przeczytaj też Krzyż teutoński