Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu

Kamienna płyta na lewo od wejścia do zakrystii w bazylice św. Elżbiety we Wrocławiu (fara elżbietańska, kościół garnizonowy) przykrywa grobowiec, w którym Ernst Moritz von Nimptsch (1597-1673) pochował dwie swoje żony i cztery córki. Grób wieńczy wysoki na 3,30 metra i szeroki na 2 metry piaskowcowy pomnik (nagrobek, epitafium).

Epitafium

W opracowaniach dotyczących fary pojawiają się błędne informacje, jakoby „okazały nagrobek z 1640 r. Ernsta von Nimptsch” znajdujący się na elewacji kościoła nad płytą został ufundowany przez jego żonę i trzy córki (Oszczanowski Piotr, Bazylika św. Elżbiety, Wrocław 2003, s. 17). W rzeczywistości jest to w założeniu przy jego powstaniu grobowiec rodziny von Nimptsch, a związany z nim pomnik został ufundowany po 1640 roku nie dla, ale przez przez Ernsta von Nimptsch dla jego pierwszej żony, Ewy z domu von Schliewitz, zmarłej 22 października 1639 r. we Wrocławiu, oraz trzech zmarłych w tym czasie ich córek. Para miała sześcioro dzieci, z których dwie córki dożyły dorosłości.

Pomnik (epitafium) znajduje się nad kamienną płytą przykrywającą kryptę grobową. Dwa pilastry, oparte na zwierzęcych szponach, zdobione girlandami owocowymi i główkami aniołków, flankują urnę ozdobioną trupią czaszką oraz pole na tablicę - być może z portretem. Pomiędzy przerwanym belkowaniem znajduje się zdobiony herb małżeński, czyli z prawej strony tarczy znak Nimptschów, a z lewej Schliewitzów. Ta część epitafium spoczywa na dwóch pilastrach cokołowych, które obramowują tablicę inskrypcyjną. Treść w tłumaczeniu z języka niemieckiego: Rodowy grób szlachetnego i wielmożnego pana Ernsta von Nimptsch z Reversdorf (Sędziszowa), Schwarzbach (Czerniawy), Altenschön (Starej Kraśnicy) i Kleinwandris (Wądroża Małego), jemu i Jego Bliskim, gdy podczas trwającej zawieruchy wojennej swoją Najukochańszą Małżonkę i trzy Córeczki w roku Pańskim 1640 tutaj pochował.

Z inskrypcji i herbu małżeńskiego wynika, że wdowiec zamierzał złożyć swoje zwłoki koło ukochanej żony. Jak to jednak bywa w życiu, czas egzystencjalnej refleksji towarzyszący żałobie przeminął. W 1643 r. Ernst pochował w tym samym miejscu ciało swojej drugiej żony — zmarłej w połogu Rosiny z domu von Bock (z linii Guttmannsdorff) — wraz z ich nowo narodzoną córką. Poświęcona jej była inskrypcja, która nie istniała już w połowie XIX wieku, ale zachowała się jej treść. W tłumaczeniu brzmiała: Druga najukochańsza małżonka pana Ernsta von Nimptsch, Pani Rozyna, z wielce szlachetnego rodu von Bock, z domu Guttmannsdorff, urodzona 24 stycznia 1627, po krótkim, cnotliwym życiu chrześcijańskim, w pierwszym połogu, obok swojej córeczki Rozyny, dnia 4, to jest 7 października 1643 roku pobożnie zasnęła, oczekuje w chwale błogosławionego zjednoczenia duszy z ciałem. Ośmiostronicowy panegiryk żałobny (patrz zdjęcie) zamówił powtórny wdowiec u poety, profesora Gimnazjum Elżbietańskiego, Christopha Kölera.

Ernst zawarł wkrótce trzeci związek małżeński z Suzanną z domu von Gersdorf, z którą doczekał się szesnaściorga dzieci, z czego dziewięcioro przeżyło ojca. Dożył sędziwego wieku — urodzony w 1597 r., zmarł w 1673 r. Nie został jednak złożony do grobu, który przygotował sobie obok pierwszej żony. Zmarł w swoim pałacu w Starej Kraśnicy koło Świerzawy, a jego jego epitafium można zobaczyć w kościele św. Jana i Katarzyny w Świerzawie (patrz zdjęcie).

Ernst von Nimptsch

Nimptschowie to stara śląska rodzina szlachecka, która – według legendarnych przekazów genealogicznych – miała wywodzić się z polskiego rodu pieczętującego się herbem Bończa, przedstawiającym jednorożca (symbol ten występował również w herbie Nimptschów). Nazwa miała pochodzić od wsi Stara Niemcza (Alt-Nimptsch), położonej w pobliżu Niemczy. Członkowie tej rodziny pojawiają się w źródłach w pierwszej połowie XIV wieku. W 1317 roku wzmiankowany jest Nycusco de Nymcz, a w 1334 roku Johann von Nimptsch występuje jako kanonik kapituły wrocławskiej. Możliwe, że właśnie on – albo jego krewny o tym samym imieniu – towarzyszył w 1353 roku księżniczce Annie Świdnickiej w podróży do Pragi na ślub z królem Karolem IV Luksemburskim.

W czasach Ernsta Moritza von Nimptsch – urodzonego 26 kwietnia 1597 roku w Falkenhain (dzisiejsze jastrzębce koło Środy Śląskiej), a zmarłego 4 stycznia 1673 roku w Alt Schönau (obecnie Stara Kraśnica) – istniało kilka linii noszących to nazwisko. Sam Ernst wywodził się z linii, której siedzibą rodową stała się w początkach XVI wieku Sędziszowa (Roeversdorf) pod Świerzawą w księstwie świdnicko-jaworskim. Byli ewangelikami. Jego rodzice to Fryderyk ur. 1552 r. - zm. 12 VIII 1619 r.) właściciel m.in. Sędziszowej oraz Urszuli von Sommerfeld z Falkenhain (Jastrzębce). Miał kilkanaścioro rodzeństwa, z którego dorosłości dożyło co najmniej pięciu braci i pięć sióstr. O życiu Ernesta nie wiemy wiele. W 1618 roku służył w gwardii przybocznej księcia Maurycego Orańskiego ale kariery wojskowej nie zrobił. Pracował jakiś czas w administracji podatkowej księstwa świdnicko-jaworskiego. Małżeństwo z Ewą z von Schliewitz (Schiebitz) zawarł 22 października 1630 r. To ona wniosła mu w posagu Starą Kraśnicę, która stała się potem jego główną siedzibą i gdzie zmarł. Ewa była córką Adama von Schliewitz (zm. 21 X 1608) i Margareth von Schweinichen (zm. 1638 r.) To oni, a właściwie wdowa Margareth, dokonała przebudowy dworu w latach 1610-1622 do formy stylistycznej, którą zachwal do dziś. Na bramie od strony wjazdowej umieszczono wtedy herby Schliewitzów i Schweinichenów (patrz fot.), a z drugiej strony herby matek. Na portalu nad wejściem do dworu dwa herbowe wywody rodowe. U góry Adama, a pod nim Margaret. Ernst i Anna mieli szóstkę dzieci. Dwoje przeżyło do wieku dorosłego.

Skąd u szlachcica z księstwa świdnicko-jaworskiego zamysł grobowca rodzinnego we przy wrocławskiej farze. Można z dużym prawdopodobieństwem zakładać, że para przebywała w mieście w związku z niekorzystnym dla protestantów przebiegiem wojny trzydziestoletniej. Nadzieje na utworzenie na Śląsku niezależnego bezpośrednio od cesarza ewangelickiego państwa w ramach Rzeszy, które w pierwszej połowie lat 30. doprowadziły do jawnego opowiedzenia się protestanckich książąt, miast i szlachty po stronie wojsk protestanckich, rozwiały się. Protektor śląskich ewangelików książę elektor Saksonii Jan Jerzy I widząc osłabienie Szwecji (śmierć Gustawa Adolfa w bitwie pod Lützen (1632) i zwłaszcza dotkliwa porażka pod Nördlingen (1634)) zwątpił w sprawę protestancką i podpisał z cesarzem separacyjny pokój w Pradze (30 V 1635). Książęta śląscy (Brzegu, Oleśnicy, Legnicy) wyszli z opresji w miarę obronną ręką. Ich prośby o łaskę i zapewnienia wyrzeczenia się wszelkich antycesarskich związków spotkały się z pozytywnym przyjęciem i uzyskali przywrócenie praw politycznych oraz zapewnienie poprzednich wolności religijnych. Inaczej zostały potraktowane przez cesarza Ferdynanda II księstwa dziedziczne królów czeskich. Tu władca zastrzegł sobie pełną kontrolę religijną nie związaną żadnymi przywilejami.

Galeria

• 

  Grobowiec Nimptschów (fot. 2025)

• 
  Grobowiec Nimptschów; stan przed renowacją w 2018 r. (fot. 2006)
• 
  Herb małżeński, czyli kompozycja heraldyczna powstała z połączenia herbów małżonków. Na tarczy dwudzielnej w słup po heraldycznie prawej stronie herb Nimptschów, po lewej Schliewitzów.
• 
  Pierwsza strona panegiryku żałobnego zamówionego u Christopha Kölera przez Ernsta von Nimptscha w związku ze śmiercią jego drugiej żony Rosiny z domu von Böck w 1643 roku.

• 
  Epitafium Ernsta von Nimptsch w kościele św. Jana i Katarzyny w Świerzawie
• 
  Świerzawa, kościół św. Jana i Katarzyny; epitafium Susanny, zmarłej w 50. dniu życia w 1647 r., córki Ernsta von Nimptsch i Suzanny z domu von Gersdorf.
• 

  Zespół dworski w Starej Kraśnicy ok. poł. XVIII w.

• 

  Brama wjazdowa, dwór w Starej Kraśnicy koło Świerzawy; herby Schliewitz (Schiebitz) i Schweinichen

• 
  Herby na portalu; dwór w Starej Kraśnicy pow. złotoryjski. U góry: Schliewitz, Reibnitz, Sommerfeld, Elbel, Salisch, Hochberg, Schaffgotsch, Jenckwitz. U dołu: Schweinichen, Rothkirch, Porschnitz, Reibnitz, Schindel, Gelhorn, Nimptsch, Schaffgotsch.