Płyta memoratywna Jacoba Wachholta w Trzebiatowie

Trzebiatów, kamienna płyta ku pamięci Jacoba Wachholta (XVI w.)

Zabytek zlokalizowany jest w Trzebiatowie przy ul. Jana Kilińskiego 83, na terenie dawnej wsi Wyszkowo, stanowiącej dziś krańcową część miasta. Obszar ten znany był jako niewielkie osiedle tkackie określane mianem Spinnkaten.

Kamienna płyta wyciosana została z wapienia gotlandzkiego. Jej wymiary wynoszą 2 × 0,6 × 0,2 m. Zwieńczona jest łukiem 3/4 okręgu, na którego obwodzie znajduje się siedem liści koniczyny (jeden uszkodzony). Dwuwierszowa, bardzo słabo czytelna inskrypcja brzmi: Jacob Wacholt / gnade dy got (Jacob Wacholt / Niech Bóg będzie mu łaskaw). Niżej widoczny jest zatarty zarys pięciokątnej tarczy z przedstawieniem głowy barana – herbu rodu Wachholzów. Pomnik datowany jest na podstawie formy oraz liternictwa na połowę XVI wieku. Nie jest znana przyczyna ustawienia płyty w obecnym miejscu. Pewną wskazówką może być fakt, iż biegła tędy droga pielgrzymkowa z Trzebiatowa do nieistniejącego klasztoru norbertanek w Wyszkowie. Tego typu trakty były często miejscem ustawiania krzyży i kapliczek – zarówno wotywnych, jak i memoratywnych. Niewykluczone zatem, że płyta mogła pełnić funkcję upamiętniającą, przypominając przechodzącym pielgrzymom o potrzebie modlitwy za duszę zmarłego.

Dodatkową przesłanką jest obecność w kościele Mariackim w Trzebiatowie płyty nagrobnej Jacoba Wachholta. W jej centrum znajduje się tarcza herbowa z labrami i klejnotem, a inskrypcja – według Hugona Lemcke – głosi: „Anno d(omi)ni 1544 den 1. Martii is der edle unernfeste J(acob?) Wachholt tho Dargesslaf erfgesseten gottselich entslapen un lieget hir in der (erde begraven) dess sele der leue got gnedich sy” (Roku Pańskiego 1544, dnia 1 marca, szlachetny i cnotliwy J(acob?) Wachholt z Dargesslaf zasnął pobożnie w Panu i leży tu w ziemi pogrzebany. Niech miły Bóg będzie łaskaw jego duszy).

Zbieżność imienia, chronologii oraz motywu herbowego pozwala przypuszczać, że omawiana stela może pozostawać w związku z osobą pochowaną w kościele Mariackim w Trzebiatowie. Jeśli przyjąć, iż chodzi o tę samą postać, wówczas przydrożna płyta stanowiłaby wtórne lub równoległe upamiętnienie Jacoba Wachholta (inne zapisy nazwiska: Wacholtz, Wachholz, Wacholt), wystawione w miejscu związanym z jego śmiercią bądź w przestrzeni szczególnie sprzyjającej modlitwie wstawienniczej. Hipoteza ta, choć nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia źródłowego, wydaje się prawdopodobna w świetle zgodności danych epigraficznych, heraldycznych oraz chronologicznych.

• 

  Płyta Jacoba Wachholta (fot. 2026)

• 

  Płyta w 1914 r.

Interpretacja funkcji płyty

Płyta z Trzebiatowa była i bywa łączona z pokutą za zabójstwo, a więc z tzw. umowami ugodowymi . Interpretacja ta opiera się jednak na ogólnym założeniu, że każda średniowieczna kamienna stela ustawiona w terenie musi mieć związek z przestępstwem i pojednaniem po zabójstwie. Jest to schemat interpretacyjny powtarzający się również w innych regionach – analogicznie jak utrwalony w historiografii pogląd, że każdy stary kamienny krzyż należy uznać za „krzyż pokutny”.

Tymczasem północnoniemiecka forma steli określanej jako Wange – do której należy także zabytek trzebiatowski – była stosunkowo rozpowszechniona na obszarze Pomorza, Rugii i Meklemburgii. Były to wysokie, płytowe kamienie ustawiane przy drogach, zawierające często inskrypcje, przedstawienia krzyża i inne ryty, których podstawową funkcją było wezwanie przechodniów do modlitwy za duszę zmarłego. Cel takich Wangen szczególnie jasno wynika ze znanej inskrypcji z kamienia w Berthke gmina Jakobsdorff (Meklemburgia-Pomorze Przednie) z roku 1390:

„Wszystkich, którzy tędy przechodzą, proszę, aby na chwilę się zatrzymali i modlili się do Boga, by w krótkim czasie uwolnił duszę od męki” (Alle de hir henne gan ik bidde se en klene stan unde bidden got in korter tid make de sele pine quid).

Tekst ten nie odnosi się do sprawcy ani do aktu pokuty, lecz wprost wskazuje na funkcję modlitewną. Chodziło o wstawiennictwo przechodniów, które – zgodnie z ówczesną doktryną – mogło przyczynić się do skrócenia czyśćca i uwolnienia duszy zmarłego od mąk. W rozumieniu epoki szczególnej pomocy wymagały osoby, które zmarły nagle, zwłaszcza bez przyjęcia sakramentów pokuty i namaszczenia chorych. Taki sposób odejścia oznaczał brak bezpośredniego przygotowania duchowego, a więc niemal pewne podleganie oczyszczeniu czyśćcowemu. Stąd potrzeba modlitwy wstawienniczej była w ich przypadku szczególnie akcentowana. Nie oznacza to jednak, że tego rodzaju stele wznoszono wyłącznie dla ofiar gwałtownej śmierci. Mogły one być również wyrazem zamożności fundatorów, siły więzi rodzinnych czy społecznego prestiżu zmarłego. Publiczne upamiętnienie w przestrzeni przydrożnej miało charakter zarówno religijny, jak i reprezentacyjny.

W literaturze obiekt trzebiatowski bywa określany mianem „Mordwange”, a więc steli wzniesionej w następstwie zabójstwa i związanej z ugodą pojednawczą. Jednakże inskrypcja zachowana na płycie nie zawiera bezpośredniej wzmianki o zabójstwie ani o sprawcy, nie przywołuje aktu pojednania ani zobowiązań prawnych. Jej treść ogranicza się do imienia zmarłego i formuły modlitewnej gnade dy got. Charakter tekstu jest zatem czysto eschatologiczny. Również forma zabytku nie rozstrzyga jednoznacznie o jego „pokutnym” charakterze. Wysoka, płytowa stela odpowiada północnoniemieckiemu typowi Wange, który mógł, lecz nie musiał być związany z zabójstwem. Sam fakt ustawienia kamienia przy drodze nie stanowi wystarczającego dowodu na jego związek z ugodą po zbrodni. W przypadku Trzebiatowa lokalizacja zabytku nabiera szczególnego znaczenia. Jeśli przebiegała tędy droga pielgrzymkowa, miejsce to sprzyjało realizacji funkcji modlitewnej w sposób idealny. Uczestnicy ruchu pielgrzymkowego – a więc osoby już znajdujące się w przestrzeni religijnej praktyki – stanowili naturalnych adresatów wezwania do modlitwy za duszę zmarłego. W tym sensie trzebiatowska stela wpisuje się w model przydrożnej Wange o charakterze modlitewno-memoratywnym znacznie lepiej niż w schemat kamienia pokutnego. Określenie „Mordwange” należy zatem traktować jako hipotezę interpretacyjną utrwaloną w starszej literaturze, podczas gdy analiza formy, treści inskrypcji oraz kontekstu lokalizacyjnego pozwala widzieć w płycie przede wszystkim przydrożną stelę modlitewną, wzniesioną w intencji duszy zmarłego. Pojawiają się też prawdziwie bezsensowne informacje, że to krzyż pokutny, chociaż to w ogóle nie jest krzyż.

Literatura

• Lemcke Hugo, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, herausgegeben im Auftrage der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde. Heft XI. Kreis Greifenberg, Stettin 1914, s. 168-169, 197-197.
• Łysiak Wojciech, Zaklinanie śmierci. Śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim. Poznań 2000, s. 104-105.