Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu
Koło drewnianego kościoła pw. św. Jana Nepomucena w Parku Szczytnickim we Wrocławiu, przeniesionego na Wystawę Stulecia z Kędzierzyna, stoi kamienny (granitowy) krzyż, przeniesiony tu pod koniec lat 70. XX w. z Muchoboru Wielkiego (fot. 1, 2, 4). Wymiary: 118×56×10 cm, długość całkowita 187 cm. Brak jednego ramienia. Krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.
W Groß Mochbern (Muchobór Wielki) stały niegdyś obok siebie trzy kamienne monolitowe krzyże. Według najpopularniejszego przekazu krzyże upamiętniały miejsce spotkania trzech władców 16 listopada 1474 r.: króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka, jego syna króla Czech Władysława II Jagiellończyka i króla Węgier Macieja Korwina [1][2]. Adolf Weiß w swojej historii Wrocławia z 1888 roku wspomina już tylko o dwóch krzyżach[3].
Hermann Markgraf w artykule z 1880 roku kwestionuje pojawiającą się w starszej historiografii Wrocławia informację, że przez co najmniej dwa wieki (do 1724 r.) trzy krzyże koło Muchoboru Wielkiego były miejscem startu corocznego wrocławskiego wyścigu konnego. Jego argumenty w tłumaczeniu: Po pierwsze, odległość od dawnego krzyża husyckiego[4] a nie do krzyży za Muchoborem jest zbyt duża; nie usłyszano by ani nie zobaczono sygnału dawanego wystrzałem z pistoletu. Z drugiej strony wszystkie opisy wyścigów wskazują, że odbywały się one na drodze do Leśnicy, a nie do Jawora. Owe trzy krzyże, przy których wyścig się zaczynał, po prostu zniknęły, a i tradycja o miejscu, gdzie niegdyś stały, zdaje się wygasła[1].
Zasięgającemu w II połowie XIX wieku informacji o pochodzeniu muchoborskich krzyży wrocławskiemu historykowi okoliczni mieszkańcy mówili, że pochowano pod nimi żołnierzy. Kobiety mówiły po prostu, że było to dawno temu. Niektórzy mężczyźni twierdzili, że krzyże pochodzą z roku trzynastego (1813) czyli związane są z walkami z armią napoleońską. Tylko jeden jedyny miał pewne pojęcie o prawdzie: że trzy krzyże wzniesiono na pamiątkę trzech królów, którzy się tam spotkali, aby zawrzeć pokój. Przeczytał o tym w 1851 roku w książce, którą dał mu inspektor fabryki w wiosce, gdzie wówczas pracował[1].
Jest też ludowa legenda o tych krzyżach, a dotyczy jednej z częstych epidemii dżumy. Poszukiwanie winnych doprowadziło do oskarżenia niedawno zmarłego owczarza, którego posądzono o wysysanie krwi z mieszkańców. Rozkopano grób i okazało się, że ciało było nietknięte i zdrowsze niż gdy było grzebane. Trup był nagi, a w ustach trzymał kawałek zakrwawionej szmaty, co było dowodem potwierdzającym podejrzenia, że wysysał z ludzi krew, a wraz z nią siłę. Zgodnie z zaleceniami na takie przypadki, trupowi odcięto głowę i pochowano ciało bez niej. Dla upamiętnienia zabitych przez owczarza postawiono krzyże[5].
Z kolei współczesna legenda wiąże krzyż z umowami ugodowymi między zabójcą a rodziną ofiary. Legenda stała się w II poł. XX w. tak modna, że zaczęto bez uzasadnienia przypisywać takie pochodzenie wszystkim kamiennym krzyżom, nazywając je krzyżami pokutnymi (krzyżami pojednania). Na tej zasadzie czyli bez żadnych dowodów również ten krzyż stał się "krzyżem pokutnym". Niestety utrwaliło się to w powszechnej świadomości, fałszując prawdę historyczną. Tę nieprawdziwą informację powiela również, bez odpowiedniego komentarza, informacja dla turystów w Parku Szczytnickim.
Pozostałe dwa krzyże (fot. 6) stoją w pobliżu pierwotnego miejsca ustawienia - czyli w okolicy wzniesienia przy byłym cmentarzu koło nieistniejącej wsi Karncza Góra (Kentschkau).
Opisywany krzyż stał do lat 70. XX w. na ul. Mińskiej, na wysokości bloku nr 50 i przystanku autobusowego[6](51°06'10.3"N 16°56'42.6"E). Podobno około 1975 roku został uszkodzony przez traktorzystę PGR-u. Pod koniec lat 70. został przniesiony przez działaczy PTTK Wrocław Fabryczna na dzisiejsze miejsce[6]. Wcześniej krzyż był wymieniany w literaturze niemieckiej. Przypuszczalnie to o nim wspomina w 1812 roku K. Tb. Heinze (krzyż pół mili przed Wrocławiem), pośród 38 krzyży kamiennych, które spotkał podróżując po Dolnym Śląsku[7]. W 1910 Paul Kutzer podaje dokładniejszą lokalizację: Po prawej stronie drogi do Muchoboru Wielkiego, gdzie odbija droga do cegielni[8]. Podobnie w tym samym roku Sigfiried Beck: Krzyż pomiędzy Muchoborem Wielkim a Nowym Dworem[9]. W 1913 r. Paul Kutzer wymienia ogólnie na Muchoborze Wielkim trzy krzyże[10]. W swoim pomnikowym wykazie kamiennych krzyży z 1923 r. Max Hellmich informuje już tylko o jednym muchoborskim krzyżu: Krzyż przy bitej drodze do Nowego Dworu[11] i przedstawia jego widok na rysunku (fot. 3).
-
2. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; lico krzyża odwrócone jest do tyłu. -
3. Rysunek krzyża na Muchoborze Wielkim w publikacji M. Hellmicha z 1923 r. -
4. Kościół pw. św. Jana Nepomucena oraz widoczny przed nim monolitowy krzyż. -
5. Kościół pw. św. Jana Nepomucena -
6. Karncza Góra; dwa kamienne krzyże
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Hermann Markgraf, Die Steinkreuze bei Groß-Mochbern, Schlesischen Zeitung vom 6. Juni 1880.
- ↑ Hermann Markgraf, Geschichte Breslaus in kurzer Uebersicht, Breslau 1913, s. 19.
- ↑ Miejsce, gdzie to spotkanie monarchów miało się odbyć 15 listopada 1474 r. — wzgórze na otwartym polu koło wsi Mochbor (Groß Mochbern, dziś Muchobór Wielki), w połowie drogi między wojskami nieprzyjacielskimi a miastem — było jeszcze do niedawna oznaczone dwoma potężnymi kamiennymi krzyżami (Weiß F.G. Adolf, Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit, Breslau: 1888, s. 642).
- ↑ Chodzi tu o kamienny krzyż stojący niegdyś przed Bramą Mikołajską. To on był metą wyścigów, a nie stojący prawie 2 km na zachód Kurek Wrocławski, który być może był miejscem startu.
- ↑ Krzysztof Kwaśniewski. Legendy i podania wrocławskie i dolnośląskie. Poznań 2006.
- ↑ 6,0 6,1 Andrzej Scheer, Biuletyn Bractwo Krzyżowców. Zeszyt nr 89, wrzesień 2007.
- ↑ Heinze K. T. Über die Alterthümlichkeiten der schlesischen Klöster. Idunna und Hermode, Eine Altherthumszeitung. Jg. 2, 1812, s. 96.
- ↑ Paul Kutzer. Alte Steinkreuze in Schlesien. Schlesische Heimat-Blätter: Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. s. 409-413 i 446-450.
- ↑ Siegfried Beck. Über Steinkreuze in Schlesien. Schlesische Heimat-Blätter, Zeitschrift für schlesische Kultur. 3.Jg., 1909/10, Heft 22, s. 585-586.
- ↑ Paul Kutzer. Steinkreuze in Schlesien. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.
- ↑ Max Hellmich. Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche. Liegnitz: 1923, s. 19.
