Silesiacum - Wkład użytkownika [pl]

Użytkownik:Michał Zalewski

2024-03-19T10:43:04Z

Mzopw: Zmienił(a) ustawienia zabezpieczenia „Użytkownik:Michał Zalewski” ([edytowanie=Dozwolone tylko dla użytkowników automatycznie zatwierdzonych] (na czas nieokreślony) [przenoszenie=Dozwolone tylko dla użytkowników automatycznie zatwierdzonych] (na czas nieokreślony))

{| class="wikitable"
|-
! słownik !! tekst !! zdjęcia
|-
| [https://zabytek.pl/pl zabytek.pl NID] || [https://repozytorium.ispan.pl/dlibra Repozytorium IS PAN] || [https://www.bildindex.de/ Bildindex (Marburg i in)]
|-
| [https://www.dwds.de/ Wörterbücher] || Treść komórki || [https://www.europeana.eu/pl Europeana]
|-
| Treść komórki || [https://www.mapotic.com/mala-architektura-sakralna-na-ziemi-klodzkiej-proba?zoom=9&lng=16.73319971882927&lat=50.345899625713315 Mapa zabytków małej architektury sakralnej w kłodzkim] || [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/ Deutsche Digitale Bibliothek]
|}

* styl przypisów [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.uj.edu.pl/documents/138618288/138636687/wymogi.pdf/dcd80a42-5678-4dcf-949e-eb44da622a6a apa], [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dziennikarstwo.uni.wroc.pl/userfiles/files/Instrukcja%20dla%20autorow%20prac%20dyplomowych(1).pdf praca m]
* [https://readcoop.eu/ OCR itp]
* [[Wrocław Bibliografia]]
* [http://silesiacum.pl/Specjalna:Linkuj%C4%85ce/Szablon:W_budowie Bud] [[:Plik:Fraktur.png|Fraktur]] [https://pl.wikipedia.org/wiki/Pomoc:Znaczniki Znaczniki]
* [[Użytkownik:Anna Kowalczewska/notatki|AK notatki]]
* [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/pl Pomoc mediawiki]
* [https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ Szukaj w archiwach]
* Epitafia Bogdan Adler [https://www.facebook.com/photo/?fbid=4002560686425115&set=a.6235119569835871]
[http://silesiacum.pl/MediaWiki:Sidebar Sidebar]
* [[:Kategoria:Articles in English]], [[:Kategoria:Artikel auf Deutsch]]

** [[Specjalna:Ostatnie_zmiany|Ostatnie zmiany]]
* [[MediaWiki:Pagetitle]]
**[https://www.mediawiki.org/wiki/Sites_using_MediaWiki/pl Sites using MediaWiki/pl] [https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ/pl FAQ]
**[[Kapliczki:Ingerencje|Ing]]
** [http://silesiacum.pl/Specjalna:Wersja Specjalna wersja]
** [https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/ NID]
** [https://pl.wikipedia.org/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki ISBN]]
# [[Krzyż pokutny/notatki]]
[[Użytkownik:Michał Zalewski/Wiki]]
* [https://drw-www.adw.uni-heidelberg.de/drw-cgi/zeige Słownik niemiecki]]

[[Użytkownik:Michał Zalewski/Notatki|Notatki]]

[[Użytkownik:Michał Zalewski/NR|NR]]

* Zabytki Francji - portal rządowy [https://www.pop.culture.gouv.fr/]
* Święci w Polsce http://sancti-in-polonia.wietrzykowski.net/

* art
** [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady]]
** [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza]]
** [[Figura św. Jana Nepomucena w Bystrzycy Kłodzkiej]]
** [[Figura św. Jana Nepomucena w Okrzeszynie]]
** [[Płyta nagrobna z rytem miecza w Strzelinie]]
** [[Kapliczka Dompniga|Kapliczka Foyta]]
** [[Figura św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku]]
** [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego]]
** [[Kolumny Trójcy Świętej w hrabstwie kłodzkim i na Śląsku]]
** [[Warsztat lesicki]]
** [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady]]
** [[Figura z kabalistycznym zapisem daty]]
** [[Herby na prezbiterium kościoła św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława we Wrocławiu]]
** [[Figura św. Jana Nepomucena przy Fürstenstrasse we Wrocławiu]]
** [[Figura św. Jana Nepomucena sprzed Bramy Mikołajskiej]]

Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku

2024-03-11T18:21:08Z

Mzopw:

'''Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w roku 1490'''

Epizod, który zostanie opowiedziany w kolejnych wersach, przenosi nas do okresu wielkiej bezsilności Cesarstwa Niemieckiego. Był to czas, gdy Fryderyk III, „arcyśpioch Świętego Cesarstwa Rzymskiego”, panował, ale raczej nie rządził Niemcami przez ponad pół wieku (1440-1493). Nasza ojczyzna stała się sceną wielu wewnętrznych zmagań, których pozbawiony energii cesarz nie był w stanie kontrolować. Nie tylko skonfliktowane siły w imperium przysparzały ciągłego niepokoju temu cieniowi władcy, ale także na granicach imperium podnosili głowy tam panujący i potrafili mocno nękać nosiciela korony Niemiec. Byli to zwłaszcza król czeski Jerzy z Podiebradów i król Węgier. Ci dwaj charyzmatyczni i pełni wigoru możnowładcy doszli do panowania po śmierci Władysława Pogrobowca w 1457 roku.

Część swojej pierwotnej siły wykorzystywali do pogorszenia sytuacji monarchy Niemiec, ale nie mniej pochłaniały ciężkie walki między sobą. Obowiązywały w nich role: prawowierny kontra heretyk, katolicy przeciwko husytom. W Jerzym z Podieberadów, wciąż potężny, mimo ugodowej polityki soboru bazylejskiego, ruch husycki zdołał znaleźć przywódcę, który obok celów religijnych, a czasem nawet tylko pod ich maską, dążył do celów narodowych: wzmocnienia elementu czeskiego w Czechach.

Stało się to powodem gwałtownego konfliktu między Czechami a Śląskiem. Władcy z dynastii luksemburskiej, zwłaszcza "ojciec Czech", błyszczący na firmamencie Karol IV, rozwinęli korzystną dla nacji niemieckiej działalność i byli w stanie zapewnić dominację elementu germańskiego na swoich krajach. Od dawna istniały bliskie stosunki między Czechami a Śląskiem, który rozpadł się na wiele małych księstw, stopniowo przechodzących pod zwierzchnictwo Czech. Książęta wrocławscy wymarli wcześnie i kraj znalazł się bezpośrednio pod koroną Czech, co okazało się być dla niego wielkim dobrodziejstwem. Podczas gdy inne księstwa, a zwłaszcza społeczności miejskie, pozostawały zależne od rodowych domów panujących co hamowało nie tylko samorządność ale też utrudniało gospodarczy rozwój, we Wrocławiu magistrat przejął część suwerennych praw od odległego króla. Dzięki tej wolności miasto mogło dojść do rozkwitu, jaki ukazuje nam pod koniec średniowiecza.

Ta dająca miastu nieocenione korzyści niezależność, miała stać się jednak również przyczyną poważnych powikłań. Dodatkowo przyczyniła się do tego świadomość narodowa i ortodoksyjność wrocławian. Omawiane komplikacje wiążą się z imieniem króla Jerzego z Podieberadów, który zapewnił sobie uznanie cesarza Fryderyka III. Wspomógł go nawet w 1462 r., obleganego przez własnych krewnych w Wiedniu. Początkowo również papież był przychylny czeskiemu królowi, ponieważ miał nadzieję, że ponownie zwróci się on ku kościołowi rzymskiemu. Kiedy jednak Jerzy, aby utrzymać się w Czechach, stał się coraz bardziej zdecydowanym obrońcą sprawy husyckiej, ojciec święty musiał się obrócić przeciwko niemu. Pchali go ku temu też Ślązacy. Perspektywa nowej wojny husyckiej, pomimo okropności poprzedniej, nie była w stanie skłonić ich do ostrożności: potrafili przekonać papieża, aby ekskomunikował i usunął Jerzego z Podieberadów z tronu. Co więcej, zawarli sojusz z wyższą szlachtą czeską, która zjednoczyła się przeciwko królowi w Unii Zielonogórskiej, i tak przystąpili do otwartej walki przeciwko czeskiemu władcy.

Inicjatorką tych kroków była fanatycznie katolicka społeczność Wrocławia. Ostrożna rada nie była przeciwna pokojowi z Jerzym, jednak nacisk mieszczan spowodował ostateczne z nim zerwanie. Ale jeżeli Ślązacy myśleli, że heretycka skłonność króla Czech jest równoznaczna z jego wojskową i polityczną słabością, to bardzo się pomylili. Ich wysiłki, aby go obalić, były daremne. Aby osiągnąć swój cel, zawarli sojusz z Maciejem Korwinem, królem Węgier. Ten ostatni chętnie stanął do walki przeciwko Podiebradowi jako egzekutor nałożonej na niego ekskomuniki. Śląsk wpadł jednak z deszczu pod rynnę, ponieważ to jego mieszkańcy musieli ponosić koszty wojny, która odbywała się przeważnie na ich terytorium. W 1469 roku Maciej został wybrany przez katolicką szlachtę w Ołomuńcu na króla Czech. Został jedna zmuszony przez Jerzego, który musiał obronić się przed swoimi wrogami, do negocjacji pokojowych, podczas których ten ostatni zmarł 22 marca 1471 roku. Husycka partia wybrała na następcę Jerzego polskiego księcia Władysława, syna króla Kazimierza. Jednakże także Maciej rościł sobie prawo do tytułu królewskiego w Czechach i umiał podporządkować sobie kraje poboczne Czech, w tym również Śląsk.

Hans Becker, ''Ein Breslauer Hochverratsprozeß im Jahr 1490'', Schlesische Geschichtsblätter. Mitteilungen der Vereins für Geschichte Schlesiens, 1921, 3, s. 37-42.

[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku

2024-03-11T17:15:54Z

Mzopw:

'''Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w roku 1490'''

Epizod, który zostanie opowiedziany w kolejnych wersach, przenosi nas do okresu wielkiej bezsilności Cesarstwa Niemieckiego. Był to czas, gdy Fryderyk III, „arcyśpioch Świętego Cesarstwa Rzymskiego”, panował, ale raczej nie rządził Niemcami przez ponad pół wieku (1440-1493). Nasza ojczyzna stała się sceną wielu wewnętrznych zmagań, których pozbawiony energii cesarz nie był w stanie kontrolować. Nie tylko skonfliktowane siły w imperium przysparzały ciągłego niepokoju temu cieniowi władcy, ale także na granicach imperium podnosili głowy tam panujący i potrafili mocno nękać nosiciela korony Niemiec. Byli to zwłaszcza król czeski Jerzy z Podiebradów i król Węgier. Ci dwaj charyzmatyczni i pełni wigoru możnowładcy doszli do panowania po śmierci Władysława Pogrobowca w 1457 roku.

Część swojej pierwotnej siły wykorzystywali do pogorszenia sytuacji monarchy Niemiec, ale nie mniej pochłaniały ciężkie walki między sobą. Obowiązywały w nich role: prawowierny kontra heretyk, katolicy przeciwko husytom. W Jerzym z Podieberadów, wciąż potężny, mimo ugodowej polityki soboru bazylejskiego, ruch husycki zdołał znaleźć przywódcę, który obok celów religijnych, a czasem nawet tylko pod ich maską, dążył do celów narodowych: wzmocnienia elementu czeskiego w Czechach.

Stało się to powodem gwałtownego konfliktu między Czechami a Śląskiem. Władcy z dynastii luksemburskiej, zwłaszcza "ojciec Czech", błyszczący na firmamencie Karol IV, rozwinęli korzystną dla nacji niemieckiej działalność i byli w stanie zapewnić dominację elementu germańskiego na swoich krajach. Od dawna istniały bliskie stosunki między Czechami a Śląskiem, który rozpadł się na wiele małych księstw, stopniowo przechodzących pod zwierzchnictwo Czech. Książęta wrocławscy wymarli wcześnie i kraj znalazł się bezpośrednio pod koroną Czech, co okazało się być dla niego wielkim dobrodziejstwem. Podczas gdy inne księstwa, a zwłaszcza społeczności miejskie, pozostawały zależne od rodowych domów panujących co hamowało nie tylko samorządność ale też utrudniało gospodarczy rozwój, we Wrocławiu magistrat przejął część suwerennych praw od odległego króla. Dzięki tej wolności miasto mogło dojść do rozkwitu, jaki ukazuje nam pod koniec średniowiecza.

Ta dająca miastu nieocenione korzyści niezależność, miała stać się jednak również przyczyną poważnych powikłań. Dodatkowo przyczyniła się do tego świadomość narodowa i ortodoksyjność wrocławian. Omawiane komplikacje wiążą się z imieniem króla Jerzego z Podieberadów, który zapewnił sobie uznanie cesarza Fryderyka III. Wspomógł go nawet w 1462 r., obleganego przez własnych krewnych w Wiedniu. Początkowo również papież był przychylny czeskiemu królowi, ponieważ miał nadzieję, że ponownie zwróci się on ku kościołowi rzymskiemu. Kiedy jednak Jerzy, aby utrzymać się w Czechach, stał się coraz bardziej zdecydowanym obrońcą sprawy husyckiej, ojciec święty musiał się obrócić przeciwko niemu. Pchali go ku temu też Ślązacy. Perspektywa nowej wojny husyckiej, pomimo okropności poprzedniej, nie była w stanie skłonić ich do ostrożności: potrafili przekonać papieża, aby ekskomunikował i usunął Jerzego z Podieberadów z tronu. Co więcej, zawarli sojusz z wyższą szlachtą czeską, która zjednoczyła się przeciwko królowi w Unii Zielonogórskiej, i tak przystąpili do otwartej walki przeciwko czeskiemu władcy.

Inicjatorką tych kroków była fanatycznie katolicka społeczność Wrocławia. Ostrożna rada nie była przeciwna pokojowi z Jerzym, jednak nacisk mieszczan spowodował ostateczne z nim zerwanie. Ale jeżeli Ślązacy myśleli, że heretycka skłonność króla Czech jest równoznaczna z jego wojskową i polityczną słabość, to bardzo się pomylili. Ich wysiłki, aby go obalić, były daremne.

Ale jeśli Schlezianie mogli myśleć, że heretycka przynależność króla Czech musi oznaczać jego wojenne i polityczne słabości, to bardzo się pomylili. Ich wysiłki, aby go obalić, były daremne. Aby jednak osiągnąć swój cel, zawarli sojusz z Maciejem Korwinem, królem Węgier. Ten chętnie zgodził się wziąć broń przeciwko Podiebradowi i wystąpić jako wykonawca kościelnego bannu przeciwko niemu. Jednakże Schlezianie, przez to, znaleźli się z deszczu pod rynnę, ponieważ to oni musieli głównie ponosić koszty wojny, która odbywała się przeważnie na ich terytorium. W 1469 roku Maciej został wybrany przez katolickie stany w Ołomuńcu na króla Czech, ale został zmuszony przez Jerzego, który musiał bronić się przed swoimi wrogami, do negocjacji pokojowych, podczas których ten ostatni zmarł 22 marca 1471 roku. Husycka partia wybrała na następcę Jerzego polskiego księcia Władysława, syna króla Kazimierza. Jednakże także Maciej rościł sobie prawo do tytułu królewskiego w Czechach i umiał podporządkować sobie kraje poboczne Czech, w tym również Śląsk.

Hans Becker, ''Ein Breslauer Hochverratsprozeß im Jahr 1490'', Schlesische Geschichtsblätter. Mitteilungen der Vereins für Geschichte Schlesiens, 1921, 3, s. 37-42.

[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku

2024-03-11T11:35:50Z

Mzopw:

Herby mieszczan

2024-03-10T19:18:53Z

Mzopw:

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Althoff zwanej Scholtz; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg||Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|Gmerk (''Hausmarke, Hauszeichen, Hofzeichen, Handgemal'') rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Bankau, Bankaw, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny von Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|Bank na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein 1963, t. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer 1496.jpg|Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
Bockwitz, Buckowicz, Pockwicz, von Bockwitz,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim)<br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
Dompnig, Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Znak użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' W: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy herb Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego później seniora rady [[Kapliczka Dompniga|Heinza]], który używał w tym samym czasie innego herbu (fot. 3). Drugą hipotezą Luchsa jest, że być może dwie linie miały inne znaki (linia pochodząca od Heinza i linia pochodząca od Dominika), stwierdzając: "albo ten drugi był przyznany tylko pewnej linii rodu, mianowicie linii późniejszego starosty księstwa wrocławskiego (Heinza)". Herb w formie używanej przez Heinza (krokiew) istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej (fot. 1), a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów.</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>5. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy "wielkich organów" i przebudowy chóru (1750-1761)</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Gremmel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]].Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)| Mosiężna płyta z nagrobka z niezidentyfikowanym herbem, możliwe Hertwig. Być może XVII w. Fara elżbietańska]].</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda von Reibnitz w Wierzbnej pow. wrocławski]]; herb matki Christine Jenkwitz
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Kurn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga
Plik:Lemberg, Stein.jpg|Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]]. To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau 1535.jpg|Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg (Schwab), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller ==
Müller, Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (zm. 1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== NN ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Hertwig.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka z niezidentyfikowanym herbem, możliwe Hertwig. Być może XVII w. [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|Fara elżbietańska]].
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== NN związane z Götz ===
Nieidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pförtner, Pfortner, Pförtner von der Hölle
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Popplau, Popelow, Poppel, Poppelau, Popplaw, Popplow, von Popplau
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Witzendorff-Rehdiger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|Herb mieszczański rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg||Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]].
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Saurmann, Saurman, Sauermann, Sauerman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbeitańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, , Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Schilling 1559.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.
Plik:Schilling 1565.jpg|Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Schilling Kalina.jpg|Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, von Scholtz, von Scholtzen, Scholz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz Kalina.jpg|Scholz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|Stosch na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej
</gallery>

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Tauchen ==
Tauchen, Tauch, Tawchen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, von Wolff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Jost Tauchen

2024-03-10T17:59:12Z

Mzopw:

__NOTOC__
[[Plik:Sakramentarium E. Prorok 1.jpg|thumb|400px|right|<div style='text-align:justify;>1. Sakramentarium w farze elżbietańskiej; z lewej jeden z dwóch proroków, wg. Luchsa<ref name="Luchs"/> i Schultza<ref name="Schultz"/> to sam Jost Tauchen lub jego pomocnik (współpracownik); drugi prorok znajduje się z tyłu sakramentarium. </div>]]
'''Jost Tauchen''' (Jodok, Jodocus, Tauch, Tawchen) to kamieniarz, ludwisarz, rzeźbiarz, odlewnik pracujący znaczną część swojego życia we Wrocławiu, gdzie stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Mieszczanin wrocławski. Urodzony przed 1425, zmarły po 1495 - to daty graniczne wzmianek o nim w dokumentach. Pochodził prawdopodobnie z Legnicy. Przed przybyciem do Wrocławia, w 1451 r., pracował w Zgorzelcu.

Miał początkowo warsztat przy Hundegasse (znana współcześnie jako ul. św. Antoniego) - wzmianka w 1464 r. W latach 1477-1495 wynajmował z żoną od miasta mieszkanie w wieży murów miejskich. Żony miał przynajmniej dwie. W 1476 r. został starszym utworzonego właśnie (1475) cechu wrocławskich kamieniarzy i murarzy. Pracował w piaskowcu, sztucznym kamieniu oraz w brązie. Posiadał też prawdopodobnie ludwisarnię (zapisy w aktach miejskich z lat 1468-1470 mówią o odlewaniu kul armatnich).

== Domniemany autoportret ==
W połowie XIX w. pojawiła się teza (Hermann Luchs, Alwin Schultz), że dwaj starotestamentowi prorocy przedstawieni w podstawie sakramentarium (obok symboli 4 ewangelistów) to kryptoportrety Jodoka Tauchena i któregoś z jego współpracowników<ref name="Luchs">Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche''. Breslau: 1860.</ref><ref name="Schultz">Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis''. Vratislaviae: 1864.</ref>. Fotografia nr 1 przedstawia jednego z nich, drugi jest trudno dostępny, gdyż znajduje się z tyłu sakramentarium. Alvin Schultz tak opisuje proroka, dokonując jednocześnie analizy wieku Tauchena: ''Co do roku urodzenia, jak już wspomniałem, nic nie jest pewne, ale wydaje się prawdopodobne, że urodził się około 1410 lub 1420 roku, gdyż wydaje się, że wyrył swoje i swojego pomocnika oblicza na sakramentarium, które wykonał między latami 1453 a 1455 w kościele św. Elżbiety. Te wizerunki przedstawiają twarze mężczyzn w wieku trzydziestu lub czterdziestu lat. Wydaje mi się bardzo prawdopodobne, że głowy można przypisać rzeźbiarzom.<ref name="Schultz"/>'' Hipoteza ta przyjęła się, ostatnio jest jednak kwestionowana. Jan Gromadzki (2016) uważa, że "oba popiersia posiadają idealizowane oblicza, zgodne z ikonografią tematu obowiązującą w okresie tzw. stylu miękkiego"<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref> (gotyk międzynarodowy, styl dworski, styl piękny, gotyk kosmopolityczny), a styl ten w latach 50. XV w. w Europie Centralnej, w tym na Śląsku "miał się jeszcze bardzo dobrze" i jego cechy są też wyraźnie widoczne w dekoracji sakramentarium, zwłaszcza w drobniejszej plastyce<ref name="Gromadzki"/>.

== Dzieła ==
* sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)
* płyta nagrobna arcybiskupa Jana Sprowskiego dla katedry gnieźnieńskiej; zamówienie w 1462 za 222 węgierskie floreny, ale nie wiadomo, czy zostało wykonane, w każdym razie płyta nie zachowała się
* kaplica Philipa Dachsa przy nawie północnej kościoła Najświętszej Maryi Panny na Piasku (1466-1469)
* prace przy przebudowie wrocławskiego ratusza w latach 70. XV w. (wsporniki północnej nawy Sali Wielkiej?, rzeźby Sali Książęcej?)
* prace przy dzwonnicy kościoła św. Jakuba w Nysie - dekoracje rzeźbiarskie (lata 70. do prawdopodobnie 1493)

=== Prawdopodobne ===
* górny chór (chór zakonny) w kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku (1463-1464, niezachowany)
* brązowa chrzcielnica w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
* brązowa chrzcielnica w kościele Maryi Panny w Bańskiej Bystrzycy
* piaskowcowa chrzcielnica w wspomnianym kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku
* marmurowa płyta nagrobna księcia opawskiego Przemysława (zm. 1478), znajdująca się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Piotra Nowaka (zm. 1456) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Rudolfa von Rüdesheim (zm. 1482) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna księcia Wacława Żagańskiego (zm. 1488) w kościele św. Barbary we Wrocławiu (aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Tauchen Jodokus.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Fragment sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Według Anny Ziomeckiej to właśnie jest domniemany autoportret Tauchena<ref name="Ziomecka">Ziomecka Anna. ''Rzeźba i malarstwo.'' W: Sztuka Wrocławia. Wrocław: 1967, s. 129 i 502.</ref>. Niestety, nawet jeżeli rzeczywiście artysta umieścił swój autoportret, ale nie jest nim postać trzymająca gmerk Hansa Popplau, jednego z witryków fary elżbietańskiej. To jeden z aniołów z tarczami herbowymi fundatorów ([[Herby mieszczan#Scheuerlein|Scheuerlein]], Wrocław - św. Jan Chrzciciel, [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnig]] i [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]). Josta Tauchena należy szukać u samej podstawy jako jednego z dwóch proroków (patrz. fot. 1).</div>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Popplau; gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|4. Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) Josta Tauchena;
Plik:Sakramentarium fa.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)</div>
Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg|6. Sakramentarium w farze elżbietańskiej (rys. 1863)
</gallery>

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie]]

Jost Tauchen

2024-03-10T17:58:34Z

Mzopw:

__NOTOC__
[[Plik:Sakramentarium E. Prorok 1.jpg|thumb|400px|right|<div style='text-align:justify;>1. Sakramentarium w farze elżbietańskiej; z lewej jeden z dwóch proroków, wg. Luchsa<ref name="Luchs"/> i Schultza<ref name="Schultz"/> to sam Jost Tauchen lub jego pomocnik (współpracownik); drugi prorok znajduje się z tyłu sakramentarium. </div>]]
'''Jost Tauchen''' (Jodok, Jodocus, Tauch, Tawchen) to kamieniarz, ludwisarz, rzeźbiarz, odlewnik pracujący znaczną część swojego życia we Wrocławiu, gdzie stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Mieszczanin wrocławski. Urodzony przed 1425, zmarły po 1495 - to daty graniczne wzmianek o nim w dokumentach. Pochodził prawdopodobnie z Legnicy. Przed przybyciem do Wrocławia, w 1451 r., pracował w Zgorzelcu.

Miał początkowo warsztat przy Hundegasse (znana współcześnie jako ul. św. Antoniego) - wzmianka w 1464 r. W latach 1477-1495 wynajmował z żoną od miasta mieszkanie w wieży murów miejskich. Żony miał przynajmniej dwie. W 1476 r. został starszym utworzonego właśnie (1475) cechu wrocławskich kamieniarzy i murarzy. Pracował w piaskowcu, sztucznym kamieniu oraz w brązie. Posiadał też prawdopodobnie ludwisarnię (zapisy w aktach miejskich z lat 1468-1470 mówią o odlewaniu kul armatnich).

== Domniemany autoportret ==
W połowie XIX w. pojawiła się teza (Hermann Luchs, Alwin Schultz), że dwaj starotestamentowi prorocy przedstawieni w podstawie sakramentarium (obok symboli 4 ewangelistów) to kryptoportrety Jodoka Tauchena i któregoś z jego współpracowników<ref name="Luchs">Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche''. Breslau: 1860.</ref><ref name="Schultz">Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis''. Vratislaviae: 1864.</ref>. Fotografia nr 1 przedstawia jednego z nich, drugi jest trudno dostępny, gdyż znajduje się z tyłu sakramentarium. Alvin Schultz tak opisuje proroka, dokonując jednocześnie analizy wieku Tauchena: ''Co do roku urodzenia, jak już wspomniałem, nic nie jest pewne, ale wydaje się prawdopodobne, że urodził się około 1410 lub 1420 roku, gdyż wydaje się, że wyrył swoje i swojego pomocnika oblicza na sakramentarium, które wykonał między latami 1453 a 1455 w kościele św. Elżbiety. Te wizerunki przedstawiają twarze mężczyzn w wieku trzydziestu lub czterdziestu lat. Wydaje mi się bardzo prawdopodobne, że głowy można przypisać rzeźbiarzom.<ref name="Schultz"/>'' Hipoteza ta przyjęła się, ostatnio jest jednak kwestionowana. Jan Gromadzki (2016) uważa, że "oba popiersia posiadają idealizowane oblicza, zgodne z ikonografią tematu obowiązującą w okresie tzw. stylu miękkiego"<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref> (gotyk międzynarodowy, styl dworski, styl piękny, gotyk kosmopolityczny), a styl ten w latach 50. XV w. w Europie Centralnej, w tym na Śląsku "miał się jeszcze bardzo dobrze" i jego cechy są też wyraźnie widoczne w dekoracji sakramentarium, zwłaszcza w drobniejszej plastyce<ref name="Gromadzki"/>.

== Dzieła ==
* sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)
* płyta nagrobna arcybiskupa Jana Sprowskiego dla katedry gnieźnieńskiej; zamówienie w 1462 za 222 węgierskie floreny, ale nie wiadomo, czy zostało wykonane, w każdym razie płyta nie zachowała się
* kaplica Philipa Dachsa przy nawie północnej kościoła Najświętszej Maryi Panny na Piasku (1466-1469)
* prace przy przebudowie wrocławskiego ratusza w latach 70. XV w. (wsporniki północnej nawy Sali Wielkiej?, rzeźby Sali Książęcej?)
* prace przy dzwonnicy kościoła św. Jakuba w Nysie - dekoracje rzeźbiarskie (lata 70. do prawdopodobnie 1493)

=== Prawdopodobne ===
* górny chór (chór zakonny) w kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku (1463-1464, niezachowany)
* brązowa chrzcielnica w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
* brązowa chrzcielnica w kościele Maryi Panny w Bańskiej Bystrzycy
* piaskowcowa chrzcielnica w wspomnianym kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku
* marmurowa płyta nagrobna księcia opawskiego Przemysława (zm. 1478), znajdująca się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Piotra Nowaka (zm. 1456) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Rudolfa von Rüdesheim (zm. 1482) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna księcia Wacława Żagańskiego (zm. 1488) w kościele św. Barbary we Wrocławiu (aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Tauchen Jodokus.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Autokryptoportret Josta Tauchena? Fragment sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Według Anny Ziomeckiej to właśnie jest domniemany autoportret Tauchena<ref name="Ziomecka">Ziomecka Anna. ''Rzeźba i malarstwo.'' W: Sztuka Wrocławia. Wrocław: 1967, s. 129 i 502.</ref>. Niestety, nawet jeżeli rzeczywiście artysta umieścił swój autoportret, ale nie jest nim postać trzymająca gmerk Hansa Popplau, jednego z witryków fary elżbietańskiej. To jeden z aniołów z tarczami herbowymi fundatorów ([[Herby mieszczan#Scheuerlein|Scheuerlein]], Wrocław - św. Jan Chrzciciel, [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnig]] i [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]). Josta Tauchena należy szukać u samej podstawy jako jednego z dwóch proroków (patrz. fot. 1).</div>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Popplau; gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|4. Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) Josta Tauchena;
Plik:Sakramentarium fa.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)</div>
Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg|6. Sakramentarium w farze elżbietańskiej (rys. 1863)
</gallery>

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie]]

Jost Tauchen

2024-03-10T17:34:40Z

Mzopw:

__NOTOC__
[[Plik:Sakramentarium E. Prorok 1.jpg|thumb|400px|right|<div style='text-align:justify;>1. Sakramentarium w farze elżbietańskiej; z lewej jeden z dwóch proroków, wg. Luchsa<ref name="Luchs"/> i Schultza<ref name="Schultz"/> to sam Jost Tauchen lub jego pomocnik (współpracownik); drugi prorok znajduje się z tyłu sakramentarium. </div>]]
'''Jost Tauchen''' (Jodok, Jodocus, Tauch, Tawchen) to kamieniarz, ludwisarz, rzeźbiarz, odlewnik pracujący znaczną część swojego życia we Wrocławiu, gdzie stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Mieszczanin wrocławski. Urodzony przed 1425, zmarły po 1495 - to daty graniczne wzmianek o nim w dokumentach. Pochodził prawdopodobnie z Legnicy. Przed przybyciem do Wrocławia, w 1451 r., pracował w Zgorzelcu.

Miał początkowo warsztat przy Hundegasse (znana współcześnie jako ul. św. Antoniego) - wzmianka w 1464 r. W latach 1477-1495 wynajmował z żoną od miasta mieszkanie w wieży murów miejskich. Żony miał przynajmniej dwie. W 1476 r. został starszym utworzonego właśnie (1475) cechu wrocławskich kamieniarzy i murarzy. Pracował w piaskowcu, sztucznym kamieniu oraz w brązie. Posiadał też prawdopodobnie ludwisarnię (zapisy w aktach miejskich z lat 1468-1470 mówią o odlewaniu kul armatnich).

== Domniemany autoportret ==
W połowie XIX w. pojawiła się teza (Hermann Luchs, Alwin Schultz), że dwaj starotestamentowi prorocy przedstawieni w podstawie sakramentarium (obok symboli 4 ewangelistów) to kryptoportrety Jodoka Tauchena i któregoś z jego współpracowników<ref name="Luchs">Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche''. Breslau: 1860.</ref><ref name="Schultz">Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis''. Vratislaviae: 1864.</ref>. Fotografia nr 1 przedstawia jednego z nich, drugi jest trudno dostępny, gdyż znajduje się z tyłu sakramentarium. Alvin Schultz tak opisuje proroka, dokonując jednocześnie analizy wieku Tauchena: ''Co do roku urodzenia, jak już wspomniałem, nic nie jest pewne, ale wydaje się prawdopodobne, że urodził się około 1410 lub 1420 roku, gdyż wydaje się, że wyrył swoje i swojego pomocnika oblicza na sakramentarium, które wykonał między latami 1453 a 1455 w kościele św. Elżbiety. Te wizerunki przedstawiają twarze mężczyzn w wieku trzydziestu lub czterdziestu lat. Wydaje mi się bardzo prawdopodobne, że głowy można przypisać rzeźbiarzom.<ref name="Schultz"/>'' Hipoteza ta przyjęła się, ostatnio jest jednak kwestionowana. Jan Gromadzki (2016) uważa, że "oba popiersia posiadają idealizowane oblicza, zgodne z ikonografią tematu obowiązującą w okresie tzw. stylu miękkiego"<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref> (gotyk międzynarodowy, styl dworski, styl piękny, gotyk kosmopolityczny), a styl ten w latach 50. XV w. w Europie Centralnej, w tym na Śląsku "miał się jeszcze bardzo dobrze" i jego cechy są też wyraźnie widoczne w dekoracji sakramentarium, zwłaszcza w drobniejszej plastyce<ref name="Gromadzki"/>.

== Dzieła ==
* sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)
* płyta nagrobna arcybiskupa Jana Sprowskiego dla katedry gnieźnieńskiej; zamówienie w 1462 za 222 węgierskie floreny, ale nie wiadomo, czy zostało wykonane, w każdym razie płyta nie zachowała się
* kaplica Philipa Dachsa przy nawie północnej kościoła Najświętszej Maryi Panny na Piasku (1466-1469)
* prace przy przebudowie wrocławskiego ratusza w latach 70. XV w. (wsporniki północnej nawy Sali Wielkiej?, rzeźby Sali Książęcej?)
* prace przy dzwonnicy kościoła św. Jakuba w Nysie - dekoracje rzeźbiarskie (lata 70. do prawdopodobnie 1493)

=== Prawdopodobne ===
* górny chór (chór zakonny) w kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku (1463-1464, niezachowany)
* brązowa chrzcielnica w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
* brązowa chrzcielnica w kościele Maryi Panny w Bańskiej Bystrzycy
* piaskowcowa chrzcielnica w wspomnianym kościele Najświętszej Maryi Panny na Piasku
* marmurowa płyta nagrobna księcia opawskiego Przemysława (zm. 1478), znajdująca się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Piotra Nowaka (zm. 1456) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Rudolfa von Rüdesheim (zm. 1482) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna księcia Wacława Żagańskiego (zm. 1488) w kościele św. Barbary we Wrocławiu (aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Tauchen Jodokus.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Autokryptoportret Josta Tauchena? Fragment sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Według Anny Ziomeckiej to właśnie jest domniemany autoportret Tauchena<ref name="Ziomecka">Ziomecka Anna. ''Rzeźba i malarstwo.'' W: Sztuka Wrocławia. Wrocław: 1967, s. 129 i 502.</ref>. Niestety, nawet jeżeli rzeczywiście artysta umieścił swój autoportret, to nie jest nim postać z gmerkiem Popplau. To jeden z aniołów trzymających tarcze herbowe fundatorów ([[Herby mieszczan#Scheuerlein|Scheuerlein]], Wrocław - św. Jan Chrzciciel, [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnig]] i [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]). Josta Tauchena należy szukać u samej podstawy jako jednego z dwóch proroków (patrz. fot. 1).</div>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Popplau; gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|4. Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) Josta Tauchena;
Plik:Sakramentarium fa.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)</div>
Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg|6. Sakramentarium w farze elżbietańskiej (rys. 1863)
</gallery>

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie]]

Jost Tauchen

2024-03-10T16:58:54Z

Mzopw:

__NOTOC__
[[Plik:Tauchen Jodokus.jpg|thumb|400px|right|<div style='text-align:justify;>1. Autokryptoportret Josta Tauchena? Fragment sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Według Anny Ziomeckiej to właśnie jest domniemany autoportret Tauchena<ref name="Ziomecka">Ziomecka Anna. ''Rzeźba i malarstwo.'' W: Sztuka Wrocławia. Wrocław: 1967, s. 129 i 502.</ref> Niestety nawet jeżeli rzeczywiście artysta umieścił swój autoportret to nie jest nim ta postać z gmerkiem Popplau. To jeden z aniołów trzymających tarcze herbowe fundatorów ([[Herby mieszczan#Scheuerlein|Scheuerlein]], Wrocław - św. Jan Chrzciciel, [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnig]] i [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]. Josta Tauchena należy szukać u samej podstawy jako jednego z 2 proroków (patrz. fot. 2).</div>]]
'''Jost Tauchen''' (Jodok, Jodocus, Tauch, Tawchen) to kamieniarz, ludwisarz, rzeźbiarz, odlewnik pracujący znaczną część swojego życia we Wrocławiu, gdzie stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Mieszczanin wrocławski. Urodzony przed 1425, zmarły po 1495 - to daty graniczne wzmianek o nim w dokumentach. Pochodził prawdopodobnie z Legnicy. Przed przybyciem do Wrocławia, w 1451 r., pracował w Zgorzelcu.

Miał początkowo warsztat przy Hundegasse (znana współcześnie jako ul. św. Antoniego) - wzmianka w 1464 r. W latach 1477-1495 wynajmował z żoną od miasta mieszkanie w wieży murów miejskich. Żony miał przynajmniej dwie. W 1476 r. został starszym utworzonego właśnie (1475) cechu wrocławskich kamieniarzy i murarzy. Pracował w piaskowcu, sztucznym kamieniu oraz w brązie. Posiadał też prawdopodobnie ludwisarnię (zapisy w aktach miejskich z lat 1468-1470 mówią o odlewaniu kul armatnich).

== Domniemany autoportret ==
W połowie XIX w. pojawiła się teza (Hermann Luchs, Alwin Schultz), że dwaj starotestamentowi prorocy przedstawieni w podstawie sakramentarium (obok symboli 4 ewangelistów) to kryptoportrety Jedoka Tauchena i któregoś z jego współpracowników<ref name="Luchs">Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche''. Breslau: 1860.</ref><ref name="Schultz">Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis''. Vratislaviae: 1864.</ref>. Fotografia nr 2 przedstawia jednego z nich, drugi jest trudno dostępny gdyż znajduje się z tyłu sakramentarium. Alvin Schultz tak opisuje proroka dokonujac jednocześnie analizy wieku Tauchena: ''Co do roku urodzenia, jak już wspomniałem, nic nie jest pewne, ale wydaje się prawdopodobne, że urodził się około 1410 lub 1420 roku, gdyż wydaje się, że wyrył swoje i swojego pomocnika oblicza na sakramentarium, które wykonał między latami 1453 a 1455 w kościele św. Elżbiety. Te wizerunki przedstawiają twarze mężczyznn w wieku trzydziestu lub czterdziestu lat. Wydaje mi się bardzo prawdopodobne, że głowy można przypisać rzeźbiarzom.<ref name="Schultz"/>'' Hipoteza ta przyjęła się, ostatnio jest jednak kwestionowana. Jan Gromadzki (2016) uważa, że "oba popiersia posiadają idealizowane oblicza, zgodne z ikonografią tematu obowiązującą w okresie tzw. stylu miękkiego"<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref> (gotyk międzynarodowy, styl dworski, styl piękny, gotyk kosmopolityczny), a styl ten w latach 50. XV w. w Europie Centralnej, w tym na Śląsku "miał się jeszcze bardzo dobrze" i jego cechy są też wyraźnie widoczne w dekoracji sakramentarium, zwłaszcza w drobniejszej plastyce<ref name="Gromadzki"/>.

== Dzieła ==
* sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)
* płyta nagrobna arcybiskupa Jana Sprowskiego dla katedry gnieźnieńskiej; zamówienie w 1462 za 222 węgierskie floreny, ale nie wiadomo, czy zostało wykonane, w każdym razie płyta nie zachowała się
* kaplica Philipa Dachsa przy nawie północnej kościoła Najświętszej Marii Panny na Piasku (1466-1469)
* prace przy przebudowie wrocławskiego ratusza w latach 70. XV w. (wsporniki północnej nawy Sali Wielkiej?, rzeźby Sali Książęcej?)
* prace przy dzwonnicy kościoła św. Jakuba w Nysie - dekoracje rzeźbiarskie (lata 70. do prawdopodobnie 1493)

=== Prawdopodobne ===
* górny chór (chór zakonny) w kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku (1463-1464, niezachowany)
* brązowa chrzcielnica w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
* brązowa chrzcielnica w kościele Marii Panny w Bańskiej Bystrzycy
* piaskowcowa chrzcielnica w wspomnianym kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku
* marmurowa płyta nagrobna księcia opawskiego Przemysława (zm. 1478), znajdująca się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Piotra Nowaka (zm. 1456) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Rudolfa von Rüdesheim (zm. 1482) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna księcia Wacława Żagańskiego (zm. 1488) w kościele św. Barbary we Wrocławiu (aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Sakramentarium E. Prorok 1.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Sakramentarium w farze elżbietańskiej; z lewej jeden z dwóch proroków, wg. Luchsa<ref name="Luchs"/> i Schultza<ref name="Schultz"/> to sam Jost Tauchen lub jego pomocnik (współpracownik); drugi prorok znajduje się z tyłu sakramentarium. </div>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Popplau; gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|4. Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) Josta Tauchena;
Plik:Sakramentarium fa.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)</div>
Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg|6. Sakramentarium w farze elżbietańskiej (rys. 1863)
</gallery>

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie]]

Plik:Sakramentarium E. Prorok 1.jpg

2024-03-10T16:02:27Z

Mzopw:

Sakramnetarium w farze elżbietańskiej (1453-1455). Prorok z lewej, jeden z dwóch u podstawy sakramentarium. Z prawej anioł symbolizujący ewangelistę Mateusza.

[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Sakramentarium E. Prorok 1.jpg

2024-03-10T15:57:24Z

Mzopw:

Jost Tauchen

2024-03-10T12:09:50Z

Mzopw:

__NOTOC__
[[Plik:Tauchen Jodokus.jpg|thumb|400px|right|<div style='text-align:justify;>1. Autokryptoportret Josta Tauchena? Fragment sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Według Anny Ziomeckiej to właśnie jest domniemany autoportret Tauchena<ref name="Ziomecka">Ziomecka Anna. ''Rzeźba i malarstwo.'' W: Sztuka Wrocławia. Wrocław: 1967, s. 129 i 502.</ref> Niestety nawet jeżeli rzeczywiście artysta umieścił swój autoportret to nie jest nim ta postać z gmerkiem Popplau. To jeden z aniołów trzymających tarcze herbowe fundatorów ([[Herby mieszczan#Scheuerlein|Scheuerlein]], Wrocław - św. Jan Chrzciciel, [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnig]] i [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]. Josta Tauchena należy szukać u samej podstawy jako jednego z 2 proroków.</div>]]
'''Jost Tauchen''' (Jodok, Jodocus) to kamieniarz, ludwisarz, rzeźbiarz, odlewnik pracujący znaczną część swojego życia we Wrocławiu, gdzie stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Mieszczanin wrocławski. Urodzony przed 1425, zmarły po 1495 - to daty graniczne wzmianek o nim w dokumentach. Pochodził prawdopodobnie z Legnicy. Przed przybyciem do Wrocławia, w 1451 r., pracował w Zgorzelcu.

Miał początkowo warsztat przy Hundegasse (znana współcześnie jako ul. św. Antoniego) - wzmianka w 1464 r. W latach 1477-1495 wynajmował z żoną od miasta mieszkanie w wieży murów miejskich. Żony miał przynajmniej dwie. W 1476 r. został starszym utworzonego właśnie (1475) cechu wrocławskich kamieniarzy i murarzy. Pracował w piaskowcu, sztucznym kamieniu oraz w brązie. Posiadał też prawdopodobnie ludwisarnię (zapisy w aktach miejskich z lat 1468-1470 mówią o odlewaniu kul armatnich).

== Domniemany autoportret ==
W połowie XIX w. pojawiła się teza (Hermann Luchs, Alwin Schultz), że dwie z postaci wśród ewangelistów i starotestamentowych proroków w podstawie sakramentarium to kryptoportrety Jedoka Tauchena i któregoś z jego współpracowników<ref name="Luchs">Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche''. Breslau: 1860.</ref><ref name='Schultz">Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis''. Vratislaviae: 1864.</ref>. Hipoteza ta przyjęła się, ostatnio jest jednak kwestionowana. Jan Gromadzki (2016) uważa, że "oba popiersia posiadają idealizowane oblicza, zgodne z ikonografią tematu obowiązującą w okresie tzw. stylu miękkiego"<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref> (gotyk międzynarodowy, styl dworski, styl piękny, gotyk kosmopolityczny), a styl ten w latach 50. XV w. w Europie Centralnej, w tym na Śląsku "miał się jeszcze bardzo dobrze" i jego cechy są też wyraźnie widoczne w dekoracji sakramentarium, zwłaszcza w drobniejszej plastyce<ref name="Gromadzki"/>.

== Dzieła ==
* sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)
* płyta nagrobna arcybiskupa Jana Sprowskiego dla katedry gnieźnieńskiej; zamówienie w 1462 za 222 węgierskie floreny, ale nie wiadomo, czy zostało wykonane, w każdym razie płyta nie zachowała się
* kaplica Philipa Dachsa przy nawie północnej kościoła Najświętszej Marii Panny na Piasku (1466-1469)
* prace przy przebudowie wrocławskiego ratusza w latach 70. XV w. (wsporniki północnej nawy Sali Wielkiej?, rzeźby Sali Książęcej?)
* prace przy dzwonnicy kościoła św. Jakuba w Nysie - dekoracje rzeźbiarskie (lata 70. do prawdopodobnie 1493)

=== Prawdopodobne ===
* górny chór (chór zakonny) w kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku (1463-1464, niezachowany)
* brązowa chrzcielnica w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
* brązowa chrzcielnica w kościele Marii Panny w Bańskiej Bystrzycy
* piaskowcowa chrzcielnica w wspomnianym kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku
* marmurowa płyta nagrobna księcia opawskiego Przemysława (zm. 1478), znajdująca się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Piotra Nowaka (zm. 1456) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Rudolfa von Rüdesheim (zm. 1482) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna księcia Wacława Żagańskiego (zm. 1488) w kościele św. Barbary we Wrocławiu (aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Sakramentarium fa.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)</div>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Popplau; gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|4. Na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) Josta Tauchena
Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg|5. Sakramentarium w farze elżbietańskiej (rys. 1863)
</gallery>

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie]]

Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg

2024-03-10T12:07:07Z

Mzopw:

Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Rysunek z 1863 r. z ''Reise-Album : 1863 : Schlesien - Krakau : Breslau - Görlitz - Miechowitz - Liegnitz.'' Berlin: 1863 (dokumentacja podróży studyjnej studentów i wykładowców Berliner Bauakademie).

[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg

2024-03-10T12:03:23Z

Mzopw: Mzopw przesłał nową wersję Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg

Plik:Sakramentarium E. 1863.jpg

2024-03-10T12:02:30Z

Mzopw:

Plik:Tauchen gmerk.jpg

2024-03-10T11:35:05Z

Mzopw:

Na tarczy z lewej znak identyfikowany z Jostem Tauchenem (gmerk, znak kamieniarski) na sakramentarium (1453-1455) jego autorstwa w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu.

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Tauchen gmerk.jpg

2024-03-10T11:30:25Z

Mzopw:

Herby mieszczan

2024-03-10T00:20:45Z

Mzopw:

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Althoff zwanej Scholtz; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg||Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|Gmerk (''Hausmarke, Hauszeichen, Hofzeichen, Handgemal'') rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Bankau, Bankaw, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny von Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|Bank na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein 1963, t. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer 1496.jpg|Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
Bockwitz, Buckowicz, Pockwicz, von Bockwitz,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim)<br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
Dompnig, Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Znak użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' W: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy herb Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego później seniora rady [[Kapliczka Dompniga|Heinza]], który używał w tym samym czasie innego herbu (fot. 3). Drugą hipotezą Luchsa jest, że być może dwie linie miały inne znaki (linia pochodząca od Heinza i linia pochodząca od Dominika), stwierdzając: "albo ten drugi był przyznany tylko pewnej linii rodu, mianowicie linii późniejszego starosty księstwa wrocławskiego (Heinza)". Herb w formie używanej przez Heinza (krokiew) istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej (fot. 1), a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów.</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>5. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy "wielkich organów" i przebudowy chóru (1750-1761)</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Gremmel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]].Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)| Mosiężna płyta z nagrobka z niezidentyfikowanym herbem, możliwe Hertwig. Być może XVII w. Fara elżbietańska]].</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda von Reibnitz w Wierzbnej pow. wrocławski]]; herb matki Christine Jenkwitz
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Kurn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga
Plik:Lemberg, Stein.jpg|Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]]. To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau 1535.jpg|Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg (Schwab), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller ==
Müller, Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (zm. 1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== NN ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Hertwig.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka z niezidentyfikowanym herbem, możliwe Hertwig. Być może XVII w. [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|Fara elżbietańska]].
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== NN związane z Götz ===
Nieidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pförtner, Pfortner, Pförtner von der Hölle
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Popplau, Popelow, Poppel, Poppelau, Popplaw, Popplow, von Popplau
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Witzendorff-Rehdiger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|Herb mieszczański rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg||Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]].
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Saurmann, Saurman, Sauermann, Sauerman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbeitańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, , Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Schilling 1559.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.
Plik:Schilling 1565.jpg|Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Schilling Kalina.jpg|Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, von Scholtz, von Scholtzen, Scholz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz Kalina.jpg|Scholz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|Stosch na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej
</gallery>

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, von Wolff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg

2024-03-10T00:11:47Z

Mzopw:

Herb Scheuerlein, skaramentarium w kościele św. Elżbiety w Wrocławiu, fot. 2022.

Związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym zm. 8 III 1462 r.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg

2024-03-10T00:07:40Z

Mzopw:

Plik:Popplau sakramentarium.jpg

2024-03-10T00:03:52Z

Mzopw:

Gmerk Popplau, skaramentarium w kościele św. Elżbiety w Wrocławiu, fot. 2022.

Związany prawdopodobnie z Hansem Popplau zm. 18 V 1855.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Popplau sakramentarium.jpg

2024-03-10T00:02:45Z

Mzopw:

Gmerk Popplau, skaramentarium w kościele św. Elżbiety w Wrocławiu, fot. 2022.

{{MZO}}

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Popplau sakramentarium.jpg

2024-03-09T23:59:50Z

Mzopw:

Jost Tauchen

2024-03-09T23:32:24Z

Mzopw:

__NOTOC__
[[Plik:Tauchen Jodokus.jpg|thumb|400px|right|Autokryptoportret Josta Tauchena? Fragment sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu.]]
[[Plik:Sakramentarium fa.jpg|thumb|left|Sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)]]
[[Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|thumb|left|Popplau; gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy]]
'''Jost Tauchen''' (Jodok, Jodocus) to kamieniarz, ludwisarz, rzeźbiarz, odlewnik pracujący znaczną część swojego życia we Wrocławiu, gdzie stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Mieszczanin wrocławski. Urodzony przed 1425, zmarły po 1495 - to daty graniczne wzmianek o nim w dokumentach. Pochodził prawdopodobnie z Legnicy. Przed przybyciem do Wrocławia, w 1451 r., pracował w Zgorzelcu.

Miał początkowo warsztat przy Hundegasse (znana współcześnie jako ul. św. Antoniego) - wzmianka w 1464 r. W latach 1477-1495 wynajmował z żoną od miasta mieszkanie w wieży murów miejskich. Żony miał przynajmniej dwie. W 1476 r. został starszym utworzonego właśnie (1475) cechu wrocławskich kamieniarzy i murarzy. Pracował w piaskowcu, sztucznym kamieniu oraz w brązie. Posiadał też prawdopodobnie ludwisarnię (zapisy w aktach miejskich z lat 1468-1470 mówią o odlewaniu kul armatnich).

== Domniemany autoportret ==
W połowie XIX w. pojawiła się teza (Hermann Luchs, Alwin Schultz), że dwie z postaci wśród ewangelistów i starotestamentowych proroków w podstawie sakramentarium to kryptoportrety Jedoka Tauchena i któregoś z jego współpracowników<ref name="Luchs">Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche''. Breslau: 1860.</ref><ref name='Schultz">Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis''. Vratislaviae: 1864.</ref>. Hipoteza ta przyjęła się, ostatnio jest jednak kwestionowana. Jan Gromadzki (2016) uważa, że "oba popiersia posiadają idealizowane oblicza, zgodne z ikonografią tematu obowiązującą w okresie tzw. stylu miękkiego"<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref> (gotyk międzynarodowy, styl dworski, styl piękny, gotyk kosmopolityczny), a styl ten w latach 50. XV w. w Europie Centralnej, w tym na Śląsku "miał się jeszcze bardzo dobrze" i jego cechy są też wyraźnie widoczne w dekoracji sakramentarium, zwłaszcza w drobniejszej plastyce<ref name="Gromadzki"/>.

== Dzieła ==
* sakramentarium w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (1453-1455)
* płyta nagrobna arcybiskupa Jana Sprowskiego dla katedry gnieźnieńskiej; zamówienie w 1462 za 222 węgierskie floreny, ale nie wiadomo, czy zostało wykonane, w każdym razie płyta nie zachowała się
* kaplica Philipa Dachsa przy nawie północnej kościoła Najświętszej Marii Panny na Piasku (1466-1469)
* prace przy przebudowie wrocławskiego ratusza w latach 70. XV w. (wsporniki północnej nawy Sali Wielkiej?, rzeźby Sali Książęcej?)
* prace przy dzwonnicy kościoła św. Jakuba w Nysie - dekoracje rzeźbiarskie (lata 70. do prawdopodobnie 1493)

=== Prawdopodobne ===
* górny chór (chór zakonny) w kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku (1463-1464, niezachowany)
* brązowa chrzcielnica w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie
* brązowa chrzcielnica w kościele Marii Panny w Bańskiej Bystrzycy
* piaskowcowa chrzcielnica w wspomnianym kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku
* marmurowa płyta nagrobna księcia opawskiego Przemysława (zm. 1478), znajdująca się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Piotra Nowaka (zm. 1456) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna biskupa Rudolfa von Rüdesheim (zm. 1482) w katedrze wrocławskiej
* mosiężna płyta nagrobna księcia Wacława Żagańskiego (zm. 1488) w kościele św. Barbary we Wrocławiu (aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
{{Przypisy}}

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie]]

Kamienne krzyże

2024-03-09T22:09:30Z

Mzopw:

<div style="float: right;">{{MKK}}</div>
'''Kamienne krzyże na Śląsku i Łużycach'''
<br>
== Krzyże wolno stojące ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Brenna.jpg|Brenna, pow. cieszyński; krzyż kamienny z 1699 r.
Plik:Pruchna.jpg|Pruchna, pow. cieszyński, gm. Strumień; krzyż pamiątkowy dotyczący zabójstwa w 1645 r.
Plik:Lewin Brzeski, krzyż kamienny.jpeg|alt=Krzyż określany jako pokutny w Lewinie Brzeskim|[[Lewin Brzeski - krzyż kamienny|Lewin Brzeski, pow. brzeski]]: marmurowy krzyż upamiętniający zabójstwo
Plik:Kiełczyn.jpg|Kiełczyn, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów
Plik:Książnica.jpg|Książnica, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów
Plik:Piława Dolna.jpg|Piława Dolna, pow. dzierżoniowski, gmina Dzierżoniów; granitowy krzyż z rytem topora
Plik:Tuszyn.jpg|Tuszyn, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów
Plik:Niemcza krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Niemczy|Niemcza, pow. dzierżoniowski
Plik:Wilków Wielki krzyże.jpg|Wilków Wielki, pow. dzierżoniowski, gm. Niemcza
Plik:Piława Górna.jpg|Piława Górna, pow. dzierżoniowski
Plik:Jaczów krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Jaczowie|Jaczów, pow. głogowski, gm. Jerzmanowa
Plik:Męcinka k. kamienny.jpg|Męcinka, pow. jaworski; krzyż kamienny z rytem miecza
Plik:Piotrowice.jpg|Piotrowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; kamienny krzyż z rytem miecza
Plik:Słup kapliczka i kamienne krzyże.jpg|alt=Kapliczka pojednania i krzyże pokutne w Słupie|Słup, pow. jaworski, gm. Męcinka
Plik:Mierczyce.jpg|Mierczyce, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie krzyż kamienny na cmentarzu kościelnym
Plik:Okrzeszyn krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pojednania, Okrzeszyn|Okrzeszyn, pow. kamiennogórski, gm. Lubawka
Plik:Jelenia Góra Strupice.jpg|Jelenia Góra; kamienny krzyż w murze koło kościoła św. Wojciecha
Plik:Jelenia Góra kamienne krzyże.jpg|Jelenia Góra; dwa kamienne krzyże w murze kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła (aktualnie prawosławny); ryty miecza i kuszy na lewym i niezidentyfikowany na prawym.
Plik:Komarno 1.jpg|Komarno, pow. karokonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż ze słabo widocznym rytem miecza
Plik:Komarno 2.jpg|Komarno, pow. karokonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż z rytem
Plik:Miedzianka.jpg|Miedzianka, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż z napisem MEMENTO
Plik:Chrośnica k. kamienny 2.jpg|Chroślice, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki
Plik:Czernica 1.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż kamienny i kamień z rytem krzyża i szabli
Plik:Czernica 2.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż z rytem miecza i pełną aureolą, ma też krzyżyk geodezyjny
Plik:Czernica 3.jpg|Czarnica (nieraz podawany Janówek), pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; ryt liter MB oraz daty 1699
Plik:Czernica 4.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; monolitowy kamienny krzyż
Plik:Czernica 5.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż (piaskowiec) z rytem bandoletu i datą, ma też krzyżyk geodezyjny
Plik:Dziwiszów k. kamienny 1.jpg|Dziwiszów, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z piaskowca ze słabo już czytelnym rytem miecza i małego krzyżyka
Plik:Dziwiszów k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Dziwiszów, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z piaskowca z rytm korda (może noża) i nieczytelną już datą 1625; legenda o kłótni w tym miejscu dwóch czeladników o kromkę chleba</div>
Plik:Jeżów Sudecki.jpg|Kamienny krzyż w Jeżowie Sudeckim|Jeżów Sudecki, pow. karkonoski
Plik:Siedlęcin krzyż kamienny 1.jpg|Siedlecin, krzyż pojednania|Siedlęcin, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki
Plik:Poręba krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Porębie|Poręba, pow. kłodzki, gm. Bystrzyca Kłodzka
Plik:Duszniki-Zdrój szwedzki krzyż.jpg|alt=Krzyż pojednania, Duszniki-Zdrój|Duszniki-Zdrój, pow. kłodzki
Plik:Kłodzko krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w Kłodzku|<div style='text-align:justify;>Kłodzko; kamienny krzyż z rytem włóczni na cmentarzu; krzyż jest wiązany z zabójstwem w 1604 r. przez protestancki motłoch polskiego pielgrzyma z Rzymu, Adama Markowskiego, oraz ciężkim zranieniem drugiego, Olbrachta Łaskiego.</div>
Plik:Kłodzko krzyż kamienny muzeum.jpg|alt=Krzyż pojednania w Kłodzku|Kłodzko
Plik:Korytów k. kamienny.jpg|Korytów, pow. kłodzki, gm. Kłodzko
Plik:Szalejów Dolny szwedzki krzyż.jpg|Krzyż pokutny w Szalejowie Dolnym|Szalejów Dolny, pow. kłodzki, gm. Kłodzko
Plik:Czerwieńczyce krzyż kamienny b.jpg|alt=Krzyż pokutny, Czerwieńczyce|[[Kamienny krzyż w Czerwieńczycach|Czerwieńczyce]], pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda; krzyż upamiętniający śmierć 115 mieszkańców wsi w 1646 r. podczas wojny trzydziestoletniej
Plik:Dzikowiec krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny, Dzikowiec|Dzikowiec, pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda
Plik:Wolibórz krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pojednania w Woliborzu|Wolibórz, pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda
Plik:Wambierzyce krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w Wambierzycach|[[Krzyż kamienny w Wambierzycach|<div style='text-align:justify;>Wambierzyce, pow. kłodzki, gm. Radków]]; legenda: dwaj bracia Kaspar i Hans von Pannewitz, synowie Ludwika (zm. 1560), walczyli z powodu szlachcianki Valeski von Ullersdorf (1594), obaj zginęli, a Valeska rzuciła się pod młyńskie koło.</div>
Plik:Batorów krzyż Marty.jpg|alt=Krzyż Marty koło Batorowa|<div style='text-align:justify;>Batorów, pow. kłodzki, gm. Szczytna; krzyż Marty; upamiętnia śmierć młodej dziewczyny w 1628 r. zamordowanej prawdopodobnie przez dezertera czy dezerterów ukrywających się w górach podczas wojny trzydziestoletniej</div>
Plik:Markosice.jpg|alt=Krzyż kamienny pokutny, krzyż pojednania w Markosicach|[[Monolitowy krzyż w Markosicach koło Gubina|Markosice, pow. krośnieński, gm. Gubin]]
Plik:Groble.jpg|Groble, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem kuszy
Plik:Nowa Wieś Legnicka.jpg|alt=krzyż pokutny, Nowa Wieś Legnicka|Nowa Wieś Legnicka, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; kamienny krzyż z rytem miecza na cmentarzu koło kościoła, prawdopodobnie średniowieczny krzyż z grobu rycerza
Plik:Pawlikowice monolit.jpg|alt=Monolitowy krzyż kamienny z rytem sztyletu w Pawlikowicach|Pawlikowice (Pątnów), pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem sztyletu
Plik:Pątnów krzyż.jpg|alt=Kamienny krzyż pokutny, Pątnów|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Pątnów, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem miecza]]
Plik:Rudzica 1.jpg|[[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy|Rudzica, pow. lubański, gm. Siekierczyn]]
Plik:Oleszna Podgórska krzyż kamienny.jpg|Oleszna Podgórska, pow. lwówecki, gm. Lubomierz
Plik:Pławna Dolna krzyż kamienny.jpg|Pławna Dolna, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; przedwojenne podania łączą krzyż z zabójstwem księdza wracającego z kolędy albo z morderstwem służącej kantora w 1809 r.
Plik:Wieszkowice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pławna Górna - Wieszkowice, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z rytem GFG / 1731; upamiętnia śmierć Gottfriedta Glaubitza w wyniku wypadku przy zwózce drewna.</div>
Plik:Lwówek Śląski k. monolitowy.jpg|Lwówek Śląski; kamienny krzyż z inskrypcją: BC 1846
Plik:Skorzynice 1.jpg|Skorzynice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem włóczni, krzyżyka i liter FV
Plik:Skorzynice 2.jpg|Skorzynice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z trudnym do rozpoznania rytem (kord?)
Plik:Klecza k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Klecza, pow. lwówecki, gm. Wleń; kamienny krzyż z rytem korda; podejrzana niesprawdzona informacja (Scheer), że krzyż pochodzi z 1562 r. i został wystawiony za morderstwo popełnione na bracie.</div>
Plik:Nielestno k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Nielestno, pow. lwówecki, gm. Wleń; piaskowcowy krzyż z rytem korda z jednej stronu i korda ew. noża z drugiej - obydwa słabo widoczne</div>
Plik:Nielestno k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nielestno, pow. lwówecki, gm. Wleń; piaskowcowy krzyż z ryt kuszy (od strony drzewa), na ramieniu ryt krzyżyka</div>
Plik:Wleń k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Wleń, pow. lwówecki; kamienny krzyż z rytem miecza, pochodzi z wsi Grzęba (teraz część Wlenia)</div>
Plik:Wleń k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wleń, pow. lwówecki; kamienny krzyż z rytem puginału i topora, przy ścieżce do ruin zamku</div>
Plik:Ligotka.jpg|Ligotka, pow. namysłowski, gm. Namysłów
Plik:Przeczów.jpg|Przeczów, pow. namysłowski, gm. Namysłów; krzyż z cmentarza morowego w Mikowicach, ok. 1600
Plik:Gołaszyn.jpg|alt=krzyż pokutny w Gołaszynie|Gołaszyn, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko
Plik:Biała Nyska.jpg|Biała Nyska, pow. nyski, gm. Nysa; fot. 1929
Plik:Jędrzychów krzyże kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; kamienne krzyże w południowej części wsi; w Jędrzychowie było trzy kamienne krzyże, ten trzeci miał ryt miecza, był zniszczony i został zakopany.</div>
Plik:Jędrzychów krzyż kamienny 1.jpg|Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; granitowy krzyż
Plik:Jędrzychów krzyż kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; kamienny krzyż z rytem korda (noża); w 1909 r. P. Kutzer, powołując się na kronikę z 1688 r., przytoczył legendę o zabójstwie nożem trzech uczniów; krzyż do 1980 r. stał przy drodze do Radzikowic (kilkadziesiąt metrów dalej).</div>
Plik:Radzikowice 1.jpg|Radzikowice, pow. nyski, gm. Nysa
Plik:Radzikowice 2.jpg|Radzikowice, pow. nyski, gm. Nysa
Plik:Starowice krzyż kamienny.jpg|alt=Kamienny krzyż, Starowice gm. Otmuchów|<div style='text-align:justify;>[[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowice, pow. nyski, gm. Otmuchów]]; krzyż na grobie trzech pochowanych tu francuskich żołnierzy (wojny napoleońskie)</div>
Plik:Nowaki.jpg|Nowaki, pow. nyski, gm. Pakosławice; kamienny krzyż
Plik:Janków k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Janków, pow. oławski, gm. Domaniów; granitowy krzyż z rytem krzyża joannitów; według legendy ma upamiętniać zabójstwo w tym miejscu młodej pary (wcześniej leżał w wejsciu) ; prawdopodobnie to krzyż związany z posiadłościami joannitów.</div>
Plik:Piskorzów k. kamienny.jpg|Piskorzów, pow. oławski, gm. Domaniów
Plik:Psary.jpg|Psary, pow. oławski, gm. Oława
Plik:Polkowice k. kamienny.jpg|Polkowice; kamienny krzyż przy kościele św. Michała Archanioła
Plik:Dytmarów.jpg|alt=Krzyż pokutny koło Dytmarowa|Dytmarów, pow. prudnicki, gm. Lubrza
Plik:Jaksin.jpg|alt=krzyże pokutne koło Jaksina, pow. strzeliński|Jaksin, pow. strzeliński, gm. Borów; krzyże graniczne joannitów
Plik:Chociwel.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; dwa kamienne krzyż, prawdopodobnie graniczne
Plik:Chociwel 1.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem krzyża, prawdopodobnie graniczny posiadłości komandorii joannitów
Plik:Chociwel 2.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem dwóch mieczy; być może graniczny; uszkodzony w 2013 r. i zabrany do naprawy
Plik:Dankowice.jpg|Dankowice, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem miecza
Plik:Szczawin.jpg|Szczawin, pow. strzeliński, gm. Strzelin
Plik:Samborz k. kamienny.jpg|Samborz, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Wichrów k. kamienny 4.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż z dolną aureolą przeniesiony z pobliskiego Bogdanowa
Plik:Lutynia 2.jpg|Lutynia, pow. średzki, gm. Miękina
Plik:Kulin k. monolitowy.jpg|Kulin, pow. średzki, gm. Środa Śląska; kamienny krzyż, niegdyś z rytem miecza
Plik:Rokoszyce k. monolitowy.jpg|Rokoszyce, pow. średzki, gm. Środa Śląska
Plik:Jarosław k. kamienny 2.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin
Plik:Jarosław k. kamienny 3.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin; krzyż kamienny do 2016 r. poziomo przy ziemi w murze cmentarza kościelnego
Plik:Łagiewniki Średzkie.jpg|Łagiewniki Średzkie, pow. średzki, gm. Udanin
Plik:Mierczyce.jpg|Lusina, pow. średzki, gm. Udanin
Plik:Pielaszkowice.jpg|Pielaszkowice, pow. średzki, gm. Udanin
Plik:Jaworzyna Śląska krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Jaworzynie Śląskiej|Jaworzyna Śląska, pow. świdnicki; krzyż kamienny z rytem miecza, ma też wgłębienia w głowie i ramionach
Plik:Pasieczna krzyż kamienny.jpg|Pasieczna, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska
Plik:Stary Jaworów kamienne krzyże.jpg|alt=Krzyże pokutne w Starym Jaworowie|Stary Jaworów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska
Plik:Biała krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Białej|[[Kamienny krzyż w Białej, w powiecie świdnickim|Biała, pow. świdnicki, gm. Marcinowice]]
Plik:Goczałków Górny.jpg|<div style='text-align:justify;>Goczałków Górny, pow. świdnicki, gm. Strzegom; destrukt kamiennego krzyża na granicy gmin i powiatów; ryty krzyża równoramiennego i położenie pozwalają przypuszczać, że mógł to być krzyż graniczny</div>
Plik:Stanowice krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowice, pow. świdnicki, gm. Strzegom]]
Plik:Lutomia Dolna.jpg|Krzyż pokutny w Lutomi|Lutomia Dolna, pow. świdnicki, gm. Świdnica
Plik:Świdnica Plac św. Małgorzaty krzyż.jpg|<div style='text-align:justify;>Świdnica, plac św. Małgorzaty; tzw. krzyż Jakuba Tau gdyż legenda wiąże go z miejscem egzekucji błazna o takim imieniu w 1347 r. (na krzyżu jest raczej wtórny ryt "J.T. 1347"); najprawdopodobniej jest to po prostu krzyż związany z jednym z miejsc straceń w Świdnicy (przed Köppenthor - Brama Kapturowa), w którym wykonywano wyroki kary ścięcia mieczem, chowano też tu samobójców.
Plik:Świdnica Wałbrzyska krzyż kamienny.jpg|Świdnica ul. Wałbrzyska; monolitowy krzyż kamienny
Plik:Buków krzyż monolitowy 2.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów
Plik:Zastruże krzyż.jpg|alt=Krzyż pojednania, Zastruże|Zastruże, pow. świdnicki, gm. Żarów
Plik:Wielka Lipa.jpg|Wielka Lipa, pow. trzebnicki, gm. Oborniki Śląskie
Plik:Brzeźno.jpg|Brzeźno, pow. trzebnicki, gm. Prusice
Plik:Skarszyn.jpg|Skarszyn, pow. trzebnicki, gm. Trzebnica; kamienny krzyż przy drodze w kierunku Łoziny
Plik:Zagórze Śląskie krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Zagórzu|[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim]]
Plik:Lubiechów 1.jpg|Wałbrzych Lubiechów; piaskowcowy krzyż z aureolą
Plik:Lubiechów 2.jpg|alt=krzyż pojedannia|Wałbrzych Lubiechów; krzyż ze zlepieńca; według legendy (Kutzer 1910) w miejscu tym został zabity pan młody, ew. panna młoda ze służącą, które przybyły ze Świdnicy
Plik:Rydułtowy.jpg|Rydułtowy, pow. wodzisławski; kamienny krzyż o dwóch poprzecznych ramionach (krzyż patriarchalny)
Plik:Jodłowice.jpg|Jodłowice, pow. wołowski, gm. Brzeg Dolny
Plik:Pasikurowice.jpg|Pasikurowice, pow. wrocławski, gm. Długołęka; kamienny krzyż w formie krzyża św. Antoniego; być może Donnerkreuz (krzyż burzowy, krzyż gradowy)
Plik:Pasikurowice 2.jpg|Pasikurowice, pow. wrocławski, gm. Długołęka
Plik:Tokary.jpg|Tokary, pow. wrocławski, gm. Długołęka
Plik:Glinica krzyż kamienny I w 2012r.jpg|alt=krzyż pokutny w Glinicy|[[Kamienne krzyże w Glinicy|Glinica, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski]]
Plik:Glinica krzyż kamienny II w 2012 r.jpg|alt=Krzyż pojednania w Glinicy|[[Kamienne krzyże w Glinicy|Glinica, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski]]
Plik:Wilczkowice.jpg|alt=krzyż pojednania w Wilczkowicach pow. wrocławski|Wilczkowice, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski
Plik:Kąty Wrocławskie krzyż kamienny.jpg|Kąty Wrocławskie, pow. wrocławski
Plik:Pełcznica krzyż kamienny 2012.jpeg|Pełcznica, kapliczka pokutna i krzyż pokutny|[[Krzyże kamienne w Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie]]
Plik:Damianowice krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny w Damianowicach|[[Damianowice - krzyż kamienny|Damianowice, pow. wrocławski, gm. Kobierzyce]]
Plik:Proszkowice Kutzer 1913.jpg|Proszkowice, pow. wrocławski, gm. Mietków; trzy kamienne krzyże, przy nich [[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer]]
Plik:Groblice.jpg|alt=krzyż pokutny w Groblicach|[[Kamienny krzyż w Groblicach pow. wrocławski|Groblice, pow. wrocławski, gm. Siechnice]]
Plik:Sobótka Strzeblów.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania w Sobótce|Sobótka Strzeblów, wrocławski
Plik:Bogunów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Bogunowie|[[Kamienny krzyż monolitowy w Bogunowie powiat wrocławski|Bogunów, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]
Plik:Jaksonów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Jaksonowie|[[Kamienne krzyże w Jaksonowie w pow. wrocławskim|Jaksonów, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]
Plik:Nowojowice krzyż.jpg|alt=Nowojowice gm. Żórawina, krzyż określany błędnie jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania|[[:Plik:Nowojowice 2022.jpg|Nowojowice, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]
Plik:Przecławice krzyże kamienne.jpeg|[[Krzyże kamienne w Przecławicach|Przecławice, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]
Plik:Żórawina krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pojednania w Żórawinie|[[Kamienny krzyż monolitowy w Żórawinie|Żórawina, pow. wrocławski
Plik:Wrocław Arcenał.jpg|alt=krzyż pokutny we Wrocławiu|Wrocław Arsenał
Plik:Wrocław Park Szczytnicki.jpg|alt=Wrocław Park Szczytnicki, krzyż pokutny|Wrocław Park Szczytnicki
Plik:Żerniki Wrocław krzyż kamienny 2012.jpg|alt=Krzyż pokutny, Wrocław Żerniki|[[Kamienny krzyż na Żernikach we Wrocławiu|Wrocław Żerniki]]
Plik:Karncza Góra.jpg|alt=Krzyże pojednania Karncza Góra|Wrocław Karncza Góra
Plik:Dzbanow.jpg|Dzbanów, pow. ząbkowicki, gm. Bardo
Plik:Laskowka.jpg|Laskówka, pow. ząbkowicki, gm. Bardo
Plik:Sieroszów k. kamienny.jpg|Sieroszów, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie
Plik:Ząbkowice Śląskie kk.jpg|<div style='text-align:justify;>Ząbkowice Śląskie; kamienny krzyż w lapidarium miejscowej Izby Regionalnej podpisany bez żadnych podstaw jako krzyż pokutny, co jest bardziej szkodliwe niż w wypadku bezmyślnych "tabliczek w terenie", gdyż to placówka profesjonalna mająca promować historię</div>
Plik:Działoszyn 2.jpg|Działoszyn, pow. zgorzelecki
Plik:Gronów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Gronowie|Gronów, pow. zgorzelecki
Plik:Trójca.jpg|Trójca, pow. zgorzelecki; kamienny krzyż z rytem włóczni (partyzany)
Plik:Modlikowice 1.jpg|Modlikowice, pow. złotoryjski; krzyż z rytem korda (ew. miecza)
Plik:Nowa Wieś Grodziska.jpg|Nowa Wieś Grodziska, pow. złotoryjski; kamienny krzyż z rytem (prawdopodobnie bo jest odwrócony) miecza lub korda
Plik:Dzietrzychowice.jpg|Dzietrzychowice, pow. żagański; kamienny krzyż koło muru cmentarza kościelnego
Plik:Jasień.jpg|Jasień, pow. żarski; granitowy krzyż z 1813 r. związany prawdopodobnie z pochówkiem żołnierza armii carskiej
Plik:Koło.jpg|Koło, pow. żarski; granitowy krzyż z rytami miecza z obu stron
</gallery></center>

== Krzyże wmurowane ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Uciechów.jpg|Uciechów, pow. dzierżoniwski
Plik:Wilków Wielki krzyże.jpg|alt=Krzyż pokutny w murze|Wilków Wielki, pow. dzierżoniowski
Plik:Chrośnica k. kamienny 1.jpg|Chroślice, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z rytem korda
Plik:Chrośnica k. kamienny 3.jpg|Chroślice, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z rytem korda
Plik:Chrośnica k. kamienny 4.jpg|Chroślice, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż wmurowany w wieżę kościoła
Plik:Chroślice k. kamienny 5.jpg|Chroślice, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż jako fragment portalu
Plik:Siedlęcin krzyż kamienny 2.jpg|Krzyż pokutny koło Siedlęcina|Siedlęcin, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; destrukt kamiennego krzyża z rytem topora
Plik:Niedźwiedzice 1.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza (sztyletu)
Plik:Niedźwiedzice 2.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza
Plik:Niedźwiedzice 3.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła
Plik:Niedźwiedzice 4.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza (bardzo słabo widoczny)
Plik:Niedźwiedzice 5.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza
Plik:Rudzica 2.jpg|[[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy|Rudzica, pow. lubański; krzyż w murze cmentarza kościelnego]]
Plik:Borów Wielki 1.jpg|alt=Krzyż pojednania w Borowie Wielkim|Borów Wielki, pow. nowosolski
Plik:Borów Wielki 2.jpg||alt=Krzyż monolitowy w Borowie Wielkim|Borów Wielki, pow. nowosolski
Plik:Borów Wielki 3.jpg|alt=Krzyż pokutny w Borowie Wielkim|Borów Wielki, pow. nowosolski
Plik:Piersno k. kamienny.jpg|Piersno, pow. średzki, gm. Kostomłoty; domniemamy krzyż kamienny (fragmenty) w murze cmentarza kościelnego
Plik:Piotrowice k. kamienne.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty; pięć krzyży wmurowanych w północną ścianę muru otaczającego dawne duże zabudowania folwarczne
Plik:Piotrowice k. kamienny 1.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Piotrowice k. kamienny 2.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Piotrowice k. kamienny 3.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Piotrowice k. kamienny 4.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Piotrowice k. kamienny 5.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Świdnica Polska.jpg|Świdnica Polska, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Wichrów k. kamienny 1.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Wichrów k. kamienny 2.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Wichrów k. kamienny 3.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż. prawdopodobnie krzyż „szczytowy”, zdjęty z kalenicy dachu kościoła.
Plik:Lutynia 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynia, pow. średzki, gm. Miękinia; kamienny krzyż wmurowany w wieżę kościoła; być może pierwotnie krzyż nagrobkowy księdza (ma ryt kielicha)</div>
Plik:Cesarzowice.jpg|Cesarzowice, pow. średzki, gm. Środa Ślaska; możliwe, że kolejne zdjęcie to trzon tego krzyża; ta część wmurowana jest na zewnątrz muru
Plik:Cesarzowice b.jpg|Cesarzowice, pow. średzki, gm. Środa Śląska; możliwe, że to trzon krzyża z poprzedniego zdjęcia; ta część wmurowana jest od wewnątrz muru
Plik:Jarosław k. kamienny 1.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin
Plik:Pichorowice k. kamienny.jpg|Pichorowice, pow. średzki, gm. Udanin
Plik:Ujazd Górny k. kamienny a.jpg|<div style='text-align:justify;>Ujazd Górny, pow. średzki, gm. Udanin; krzyż w murze cmentarza kościelnego Paul Kutzer identyfikuje z umową dotyczą zabójstwa w 1400 r. Cytat: '' Mieszkaniec wsi zabił Petera Hoffmana po (ok.) 1400 roku. Zabójca początkowo ukrywał się przed krwawą zemstą, ale w końcu uzgodnił pewną kwotę z krewnymi zabitego. Pieniądze przekazał nad otwartym grobem, krewni na znak pojednania podali mu rękę zmarłego, którą po do „uściśnięciu” upuścił do grobu. Zabójca zobowiązał się także do darowania 30 funtów wosku kościołowi oraz odbycia pielgrzymki do Rzymu i odwiedzenia w drodze powrotnej „krwawiących hostii” w Wilsnack. Podróż powinna rozpocząć się najpóźniej w tygodniu wielkanocnym. W miejscu czynu musiał postawić krzyż.'' Twierdzi więc, że to [[krzyż pokutny]]. Może, ale jednak nie musi być to ten konkretny krzyż.</div>
Plik:Buków krzyż monolitowy.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Bukowie|Buków, pow. świdnicki
Plik:Buków krzyż monolitowy c.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny w Bukowie|Buków, pow. świdnicki
Plik:Mysłaków krzyże kamienne.jpg|alt=Krzyże pokutne w Mysłakowie|Mysłaków, pow. świdnicki
Plik:Mysłaków krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w murze|Mysłaków, pow. świdnicki
Plik:Zebrzydów krzyż kamienny I.jpg|alt=krzyż pojednania wmurowany w mur cmentarza, Zebrzydów|Zebrzydów, pow. świdnicki
Plik:Zebrzydów krzyż kamienny II.jpg|alt=krzyż pokutny wmurowany w mur cmentarza, Zebrzydów|Zebrzydów, pow. świdnicki
Plik:Brzeg Dolny k. monolitowy.jpg|Brzeg Dolny, pow. wołowski
Plik:Doboszowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Doboszowice, pow. ząbkowicki; krzyż wmurowany w narożnik wieży kościoła na wys. ok 15 m; inskrypcja: BC 1559 oraz kielnia i młotek?; najprawdopodobniej upamiętnia budowę wieży.</div>
Plik:Sieniawka.jpg|Sieniawka, pow. zgorzelecki; dwa kamienne krzyże wmurowane w ogrodzenie cmentarza kościelnego
Plik:Sławnikowice.jpg|[[Kamienny krzyż w Sławnikowicach koło Zgorzelca|Sławnikowice, pow. zgorzelecki; krzyż kamienny w murze cmentarza kościelnego]]
Plik:Brennik monolit.jpg|alt=Krzyż pokutny w Brenniku|Brennik, pow. złotoryjski
Plik:Modlikowice 2.jpg|Modlikowice, pow. złotoryjski; krzyż kamienny z rytem kuszy
Plik:Stary Żagań.jpg|Stary Żagań, pow. Żagański; cztery kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego
Plik:Witoszyn Dolny krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania w Witoszynie Dolnym|Witoszyn Dolny, pow. żagański
Plik:Żagań kamienny krzyż.jpg|Żagań; kamienny krzyż w murze przy ul. Cmentarnej
</gallery>

== Krzyże zaginione ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Pełcznica zaginiony krzyż.jpeg|alt=krzyż pokutny koło Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski
Plik:Klecina krzyż monolitowy.jpg|alt=Krzyż pojednania|[[Zaginiony krzyż kamienny na Klecinie|Wrocław Klecina]]
Plik:Wrocław krzyż plac Orląt Lwowskich.jpg|Krzyż pokutny, Wrocław|[[Zaginiony krzyż kamienny przy placu Orląt Lwowskich we Wrocławiu|Wrocław plac Orląt Lwowskich]]
Plik:Wrocław 1562 plan fragment 2.jpg|alt=Krzyże pokutne na Szczepinie we Wrocławiu|[[Kamienne krzyże przy drodze od Bramy Mikołajskiej do kościoła pw. św. Mikołaja we Wrocławiu|Wrocław Szczepin]]
Plik:Baumgarten.jpg|<div style='text-align:justify;>Braszowice, pow. ząbkowicki: piaskowcowy krzyż przy drodze do Potworowa, niedaleko młyna Staudenmühle (młyn był położony między Brzeźnicą i Grochową oraz leśniczówką; staw młyński był przy przy zbiegu dróg z Grochowej, Brzeźnicy i Braszowa); inskrypcja na krzyżu odczytywana w 1923 i 1939 r. we fragmencie, ale da się z niej odcyfrować treść: ''Roku 1675, 15 grudnia... tutaj został zabity Tob... Kopper...'', świadczy, że był to krzyż upamiętniający zabójstwo.</div>
</gallery>

== Kamienne krzyże w Polsce poza Śląskiem ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Kijowiec.jpg|alt=Cerkwisko, krzyże kamienne|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Kijowiec, bialski, lubelskie Dwa kamienne krzyże na starym cerkwisku.]]
Plik:Neple.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Neple, bialski, lubelskie. "Kamienna baba" koło Nepli nad Bugiem przy granicy z Białorusią.]]
Plik:Pratulin.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Pratulin, bialski, lubelskie. Kamienny (szary granit) krzyż na grobie męczenników unickich.]]
Plik:Piszczac.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Piszczac, bialski, lubelskie]]
Plik:Woskrzenice 1.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Woskrzenice, bialski, lubelskie]]
Plik:Woskrzenice 2.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Woskrzenice, bialski, lubelskie]]
Plik:Żurawce krzyż kamienny.jpg|Żurawce, tomaszowski, lubelskie; krzyż kamienny z rytem krzyżyka
Plik:Lisie Jamy Turek.jpg|alt=Krzyż Turek, Lisie Jamy pow. lubaczowski|[[Krzyż "Turek" w Lisich Jamach|Krzyż "Turek", Lisie Jamy, lubaczowski, podkarpackie]]
Plik:Nowe Brusno krzyż.jpg|alt=Nowe Brisno, krzyż bruśnieński|[[Bruśnieński ośrodek kamieniarski|Nowe Brusno, lubaczowski, podkarpackie; krzyż bruśnieński]]
Plik:Stare Brusno cmentarz.jpg|Cerkowisko w Starym Bruńnie|[[Cerkwisko w Starym Bruśnie|Stare Brusno, lubaczowski, podkarpacke]]
Plik:Wola Zdakowska.jpg|[[Kamienny krzyż w Woli Zdakowskiej|Wola Zdakowska, mielecki, podkarpackie; piaskowcowy krzyż z 1781 r.; według nieudokumentowanych przekazów upamiętnia zabójstwo zarządcy majątku przez parobków.]]
Plik:Knyszewicze.jpg|[[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim|Knyszewicze, sokólski, podlaskie; cmentarny krzyż na mogiłkach]]
Plik:Poczopek.jpg|Poczopek, sokólski, podlaskie; współczesna kopia krzyża z [[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim|Knyszewicz]]
Plik:Żywiec krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż kamienny koło kościoła Świętego Krzyża w Żywcu|Żywiec; krzyż nagrobny Michał Gnidka]]
</gallery></center>

== Inne ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Pieńki kamienna baba.jpg|alt=Baba pruska, skansen w Wasilkowie|[[Kamienna baba ze wsi Pieńki|Pieńki, pow. białostocki (teraz skansen w Wasilkowie)]]
Plik:Bukowice.jpg|"Kamienna baba" na cmentarzu kościelnym w Bukowicach; ryt głowy (czaszki) i trzy prawie już niewidoczne krzyżyki; prawdopodobnie nagrobek
Plik:Piława Dolna 1.jpg|Piława Dolna, dzierżoniowski; kamienny krzyż w szczycie kościoła
Plik:Płakowice a.jpg|Lwówek Śląski Płakowice; kamienna płyta przy gruntowej drodze z obustronnym rytem krzyża; strona A
Plik:Płakowice b.jpg|Lwówek Śląski Płakowice; kamienna płyta przy gruntowej drodze z obustronnym rytem krzyża; strona B
Plik:Janków p. kamienna.jpg|Janków, pow. oławski; kamienna płyta z rytem krzyża
Plik:Piskorzów płyta.jpg|Piskorzów, pow. oławski; kamienna płyta z rytem krzyża
Plik:Strzelin plyta nagrobna.jpg|[[Płyta nagrobna z rytem miecza w Strzelinie|Strzelin; płyta nagrobna z rytem miecza]]
Plik:Jordanów Śląski.jpg|Jordanów Śląski, pow. wrocławski; kamienna płyta nagrobna z rytem miecza
Plik:Pełcznica krzyż stopień.jpeg|alt=Płyta z rytem miecza, Pełcznica|[[Krzyże kamienne w Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski]]; płyta z rytem miecza
Plik:Świerzawa.jpg|alt=kamień (krzyż) choleryczny w Świerzawie|Świerzawa, pow. złotoryjski; kamień z rytem krzyża
</gallery>

== Przykładowe poza Polską ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Raspenava k. kamienny 1.jpg|Raspenava, kraj liberecki, Czechy; ryt miecza i dwa krzyżyki; legenda: tutaj podczas pojedynku dwóch oficerów obaj przeciwnicy zginęli.
Plik:Raspenava k. kamienny 2.jpg|Raspenava, kraj liberecki, Czechy; legenda: ojciec przypadkowo zastrzelił swoje dziecko, biorąc je w ciemności za gęś sąsiada.
Plik:Carcassonne 2.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Średniowieczne krzyże i stele nagrobne; południowo-zachodnia Francja]]
Plik:Carcassonne 5.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]
Plik:Carcassonne 9.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]
Plik:Carcassonne 8.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]
Plik:Heckenbach.jpg|Heckenbach, Nadrenia-Palatynat
Plik:Heckenbach cmentarz b.jpg|Heckenbach, Nadrenia-Palatynat
Plik:Neuenburg.jpg|alt=Krzyż kamienny|Neuenbürg koło Enz, Badenia-Wirtembergia
Plik:Zavelstein krzyz przadki.jpg|Krzyż prządki; Zavelstein, Badenia-Wirtembergia
Plik:Kentheim plyta nagrobna przadki.jpg|Płyta nagrobna prządki; Kentheim, Badenia-Wirtembergia
Plik:Bad Breisig krzyż kamienny.jpg|Krzyż nagrobny z rytem ryby; Oberbreisig (Bad Breisig), Nadrenia-Palatynat
Plik:Linz nad Renem.jpg|Krzyż nagrobny bednarza, XVI w.; Linz nad Renem, Nadrenia-Palatynat
</gallery>

Kamienne krzyże w Niemczech, Czechach czy Polsce uważane są za tzw. [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]], czy też krzyże pojednania. Właściwie określenia krzyż kamienny i krzyż pokutny (krzyż pojednania) stały się w całkowicie nieuprawniony sposób synonimami.

* Zobacz artykuł [[krzyż pokutny]]

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]
[[Kategoria:Galerie]]

Plik:Wleń k. kamienny 2.jpg

2024-03-09T22:00:16Z

Mzopw:

Wleń, pow. lwówecki, fot, 2022.

Za Wojtucki, Zobniów 2017;</br>
Posadowiony przy ścieżce do ruin zamku, w odległości 150 m na
W od domu ul. Piastowska 10. Ścieżką tą wiedzie zielony szlak turystyczny. GPS: 51.014551, 15.666214
2. Kamienny krzyż z dwoma wypukłymi przedstawieniami broni: puginału i topora. Puginał: 54×8×5 cm, topór: 54×11,5×4 cm, długość
ostrza 8 cm. Wypukłość przedstawień
1 cm. W latach 80. XX w. złamany na wysokości ok. 85 cm od góry. Uszkodzone
lewe ramię.
3. 122×58×20 cm, piaskowiec.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]

Plik:Wleń k. kamienny.jpg

2024-03-09T21:58:05Z

Mzopw:

Wleń, pow. lwówecki, fot. 2022

Za Wojtucki, Zoniów 2017:

Posadowiony przy N narożu ulic Lipowej
i Dworcowej. GPS: 51.015426, 15.670062
2. Kamienny krzyż z fragmentem rytu miecza
87×22×6 cm, brak górnej części obiektu.
3. 87×80×22 cm, piaskowiec.
4. Pierwszy opis podał H. Lutsch w 1891 r. ale
wówczas jeszcze prawdopodobnie jako stojącego we wsi Grzęba (niem. Arnsberg/Arnsdorf). Powtórzył tę informację w 1898 r. S. Beck. W 1923 r. M. Hellmich
zamieścił opis tego krzyża, uwzględniając jego lokalizację, wymiary, materiał oraz sylwetkę z rytem.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]

Plik:Wleń k. kamienny 2.jpg

2024-03-09T20:09:46Z

Mzopw:

Plik:Wleń k. kamienny.jpg

2024-03-09T20:08:45Z

Mzopw:

Plik:Klecza k. kamienny.jpg

2024-03-09T20:06:33Z

Mzopw: Mzopw przesłał nową wersję Plik:Klecza k. kamienny.jpg

Klecza gm. Wleń, pow. lwówecki. Fot. 2022.

Za Wojtucki, Zobniów 2017, 322:

Posadowiony przy rozwidleniu polnych dróg z Kleczy do Radomic
i do Nielestna, w odległości 620 m na SE od skrzyżowania dróg we wsi
Klecza. Obok krzyża wytyczony jest zielony szlak turystyczny. GPS:
51.003600, 15.637659
2. Kamienny krzyż z rytem korda 40×5 cm. A. Scheer, powołując się na
W. Juśkowiaka z Lwówka Śląskiego, datował go na 1562 r., pisząc, że:
został wystawiony za morderstwo popełnione na bracie. Informacji
tych nie sposób zweryfikować.
3. 78×70×20 cm, piaskowiec.
4. W 1923 r. M. Hellmich podał pierwszy opis, uwzględniając lokalizację, wymiary i rodzaj materiału. Zamieścił ponadto sylwetkę krzyża
z rytem korda. W lutym 2010 r. krzyż został złamany na wysokości
69 cm od góry i w marcu tego roku sklejony. W sierpniu 2017 r. ponownie został uszkodzony

{{LMZ}}

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]

Krzyż pokutny

2024-03-09T18:29:38Z

Mzopw: /* Bibliografia */

[[Plik:Zastruże krzyż.jpg|alt=Krzyż pokutny, pojednania. Zastruże, Osiek|300px|right|Zastruże, krzyż kamienny]]
[[Plik:Nowojowice krzyż.jpg|thumb|right|alt=Galeria krzyży pokutnych|[[Monolitowe kamienne krzyże - galeria|Galeria monolitowych kamiennych krzyży]]|link=Monolitowe kamienne krzyże - galeria]]
{{Cytat|Pisał roządnie w 1913 r. [[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer, głuchołaski historyk]], zajmujący się też kamiennymi krzyżami<ref name="Kutzer 1913">Paul Kutzer. ''Steinkreuze in Schlesien. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.</ref>,|'''''Nun gilt es auf grund archivalischer Studien festzustellen, inwiweit einzelne Kruze sich mit den noch zahlreich vorhandenen Sühnurkunden in Beziehung setzen lassen.'''''}} ale niestety następcy nie kierowali się zbytnio ratio i temat tzw. krzyży pokutnych został mocno zmitologizowany. Również dziś jest nadal polem do przekłamań, zwykłych zmyśleń, poszukiwania sensacji kosztem prawdy, a zdarza się i zwykłej logiki.

Czym zatem są krzyże pokutne i czy w ogóle istnieje takie zjawisko, skoro nawet nazwa jest według niektórych nieporozumieniem i promowana jest w zamian - krzyże pojednania?

'''Krzyż pokutny''', krzyż pojednania, krzyż pokutniczy, niem. ''Sühnekreuz'', cz. ''smírčí kříž'' - to krzyż fundowany przez zabójcę, będący jednym z jego zobowiązań podjętych w niektórych umowach ugodowych z rodziną zabitego. Taka jest ścisła definicja krzyża pokutnego.

{{W budowie}}
Tu od razu uwaga. Nie ma religijnego pojęcia krzyż pokutny - takiego hasła nie zna Encyklopedia Katolicka. Powstało ono właśnie na użytek przytoczonej definicji i odnosi się do kategorii krzyży, które powstały ze wskazanej w definicji przyczyny. Jednak powszechna znajomość słów "krzyż" i "pokutny" kieruje każdego kto usłyszy nazwę krzyż pokutny, a nie zna przywołanej definicji, zinterpretować ogólnie to pojęcie jako krzyż wystawiony w wyniku pokuty.

Krzyż pokutny, czy też krzyż pojednania (nazwy te będą tu używane synonimicznie), reprezentują grupę zabytków, do których należy zaliczyć też takie obiekty, jak [[Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|kapliczka pokutna]] oraz tzw. Marter, czyli kapliczka lub płyta z przedstawieniem ukrzyżowanego Chrystusa lub sceną męczeństwa któregoś ze świętych. Łączy je powód fundacji. Jest nim wykonanie przez zabójcę jednego ze zobowiązań, pojawiającego się nieraz w umowach ugodowych pomiędzy nim a rodziną zabitego. Takie umowy zawierane były w średniowieczu i w początkach ery nowożytnej (w XVI i reliktowo w XVII w.) Od razu trzeba zaznaczyć, że umowny (ugodowy, kompozycyjny) sposób załatwiania spraw związanych z zabójstwem był znany także w polskim prawie średniowiecznym, ale taki element ugód, jak obowiązek postawienia krzyża czy kapliczki w umowach z terenu Polski się nie pojawiał. Był to zwyczaj związany z obszarami dominacji kultury niemieckiej. Dlatego też w dzisiejszych granicach Polski temat istnieje wyłącznie na terenach zgermanizowanych znacznie już w średniowieczu, czyli głównie na Śląsku. Jest to także jedna z przyczyn wspomnianego na początku zmitologizowania i przekłamań dotyczących tych pomników prawa, gdyż dla Polaków przybyłych na te tereny po 1945 r. omawiane zabytki były nowością niemającą analogii w ich kulturze. Słowem kolokwialnym - nie czuli tematu.

== O tym jak każdy kamienny krzyż stał się krzyżem pokutnym ==
Powojenna wymiana ludności spowodowała przerwanie ciągłości kulturowej Dolnego Śląska, a co za tym idzie, również zerwanie pamięci kulturowej. Częste w regionie, a niespotykane praktycznie w rodzinnych stronach nowych mieszkańców kamienne monolitowe krzyże o bardzo archaicznym wyglądzie wzbudzały ciekawość, ale dostosowywanie się do warunków życia w nowym, nieznanym miejscu opóźniało głębsze zainteresowanie. Również nauka stała przed wielkimi wyzwaniami włączenia zastanego dziedzictwa dużej prowincji w ramy polskiej historii, historii prawa, historii sztuki, etnografii i praktycznie dopiero w XXI w. zaczęła się interesować tymi zabytkami. Wcześniej "odkryli" je pasjonaci. Pierwszą próbą ponownej inwentaryzacji starych kamiennych monolitowych krzyży i zapoznania Polaków z ich pochodzeniem była praca zasłużonego dla Dolnego Śląska fotografa Józefa Milki. W 1968 r. Dolnośląska Komisja Opieki nad Zabytkami PTTK wydała ją pod tytułem ''Kamienne pomniki średniowiecznego prawa''. Autor oparł się głównie na książce Maxa Hellmicha, geodety, regionalisty i kolekcjonera, który interesował się kamiennymi krzyżami i wydał na ich temat kilka artykułów i książek. Swoistą biblią dla polskich pasjonatów kamiennych zabytków stała się ta wydrukowana w 1923 r., zatytułowana ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen'' ''(Kamienni świadkowie średniowiecznego prawa na Śląsku. Kamienne krzyże, kapliczki, pręgierze, szubienice, stoły sądowe)''. Dokonał się swoisty regres wiedzy na temat kamiennych krzyży. Co prawda Max Hellmich też włączył wszystkie znane mu do zestawienia traktującego o zabytkach prawa ale zdawał sobie sprawę, że to początek badań i dopiero należy wyselekcjonować z nich te, które rzeczywiście są związane z tzw. umowami ugodowymi (kompozycyjnymi) i zasługują na miano świadków średniowiecznego prawa, czyli są ''Sühnekreuze'' (zależnie od tłumaczenia [[krzyż pokutny|krzyżami pokutnymi]] lub krzyżami pojednania). Ponadto w bogatym regionalnym przedwojennym piśmiennictwie było dużo artykułów o konkretnych krzyżach, opisujących ich historię, a przynajmniej przytaczających ustnie przekazywaną wiedzę mieszkańców i legendy z nimi związane. Przykładowo Paul Kutzer w artykule ''[[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Steinkreuze in Schlesien]]'' rozważał różne przyczyny powstawania kamiennych krzyży i podawał przykłady <small>(Kutzer 1913)</small>. Rozsądnie też stwierdził: ''"Obecnie na podstawie badań archiwalnych należy ustalić, w jakim stopniu poszczególne krzyże można powiązać z licznymi zachowanymi dokumentami ekspiacyjnymi"''<small>(Kutzer 1913)</small>. Wszystko to zostało zapomniane, a polscy miłośnicy zabytków oparli się na uproszczonej interpretacji pracy Hellmicha i w rezultacie wszystkie kamienne krzyże potraktowano jako [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]], pochodne średniowiecznego prawa traktującego zabójstwo jako przestępstwo prywatne. W praktyce i potocznej świadomości pojęcie krzyż pokutny (krzyż pojednania) stało się synonimem starego monolitowego kamiennego krzyża.

Szczególne zasługi w powtórnym odkrywaniu kamiennych krzyży, ich ewidencjonowaniu i opiece nad nimi miał świdnicki geograf Andrzej Scheer. Oprócz odnalezienia wielu z nich<ref group="U">Wspomniane zerwanie ciągłości kulturowej spowodowało, że wiele znanych wcześniej i zewidencjonowanych starych kamiennych krzyży zaginęło. Mieszkańcy nie zdawali siebie sprawy ze starożytności tych zabytków. Niewyjątkowe też były postawy obojętności, jeżeli nie wręcz niechęci do zastanego dziedzictwa, będące konsekwencją wojny. W rezultacie krzyże ulegały przemieszczeniu, niszczeniu przy przebudowie dróg czy stawały się budulcem. Trzeba je było "odkrywać" na nowo.</ref> i napisania mnóstwa artykułów swoim entuzjazmem zaraził dużą grupę miłośników tych zabytków, co doprowadziło do zawiązania w 1985 r. ''Ogólnopolskiego Klubu Badaczy i Miłośników Krzyży Pokutnych i Rzeźb Przydrożnych'', popularnie nazywanego ''Bractwem Krzyżowców''. Organizacja ta przez ponad 20 lat zajmowała się ewidencjonowaniem i opieką na kamiennymi krzyżami. Organizowane dwa razy w roku w różnych miejscach spotkania nazywane Biesiadami Pokutnymi były zjazdami członków Klubu połączonymi z prelekcjami na temat kamiennych zabytków i ich poznawaniem w terenie oraz opieką nad kamiennymi krzyżami. Wydano, głównie zaangażowaniem Andrzeja Scheera, kilkadziesiąt zeszytów publikacji zatytułowanej ''Bractwo Krzyżowców'', będących sprawozdaniami z Biesiad oraz również kilkadziesiąt zeszytów publikacji pod tytułem ''Przydrożne Pomniki Przeszłości''. Ta godna najwyższego uznania działalność pasjonatów miała też jednak negatywne aspekty. Otóż aktywność oparta była na opisanym już w związku z pracą Józefa Milki założeniu, że wszystkie stare kamienne krzyże są krzyżami pokutnymi. W swojej najważniejszej pracy "guru" Bractwa Krzyżowców Andrzej Scheer co prawda stwierdza, że kamienne krzyże były stawiane z różnych powodów (nagrobkowe, dziękczynne, przeciw zarazie, pamiątkowe), ale za chwilę wszystkie 600 znanych sobie kamiennych krzyży i kapliczek uznaje za pokutne<ref name= "Scheer 1987 1">Scheer Andrzej. ''Krzyże pokutne ziemi świdnickiej.'' Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 1987, s. 5,8 i następne.</ref>. W rzeczywistości o praktycznie żadnym kamiennym krzyżu nie można powiedzieć z całą pewnością, że jest pokutny, gdyż nawet w przypadku kiedy istnieją umowy ugodowe z nakazem postawienia krzyża dotyczące zabójstwa w miejscowości, w której znajduje się krzyż kamienny, nie ma pewności, że jest to ten krzyż z ugody. Charakterystyczna jest tu sytuacja z miejscowości [[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowice koło Strzegomia]], o której wspomina [[Umowa ugodowa z 1305 r. dotycząca zabójstwa w Stanowicach|najstarsza znana umowa kompozycyjna]]. Przez długi czas kamienny krzyż z tej miejscowości był uznawany za pokutny, bo wiązano go z niniejszą umową, aż w Stanowicach znaleziono inny krzyż kamienny, który zburzył tę pewność. A przecież żaden z tych krzyży nie musi być tym, który wspomina umowa. Nie określa ona ani miejsca, które można zidentyfikować, ani jakichś cech wyróżniających. Ogromnej większości kamiennych krzyży nie można powiązać z żadną znaną umową nawet w tak luźny sposób jak w Stanowicach, a pomimo to nikt nie kwestionował stwierdzeń, że 600 czyli wszystkie znane kamienne krzyże na terenie Polski to krzyże pokutne, pomimo że stało to w sprzeczności z wyrażaną często w tym samym zdaniu informacją, że krzyże stawiano z wielu różnych powodów<ref group="U">Ciekawe, że gdy po 20 latach działalności Bractwa Krzyżowców doszło do rozłamu, to nie na tle podziału wobec oczywistego faktu, że Stowarzyszenie głosi i rozpowszechnia fikcję, lecz w związku ze sporem, czy właściwa dla tych 600 krzyży jest nazwa krzyż pokutny, czy krzyż pojednania.</ref>. Aktywna działalność "Krzyżowców" przełożyła się na utrwalenie błędnego założenia, że stary kamienny krzyż jest tożsamy z krzyżem pokutnym. Fikcja ta niestety została usankcjonowana urzędowo, gdyż Stowarzyszeniu udało się przekonać Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do sygnowania urzędowym autorytetem tabliczek, które "Krzyżowcy" umieszczali podczas Biesiad Krzyżowych przy krzyżach. Te tabliczki informacyjne (fot. ) w rzeczywistości są tabliczkami dezinformacyjnymi. Ich tekst jest w całości nieprawdziwy.
* Nieprawdziwe jest zdanie oznajmujące, że jest to krzyż pokutny. Nie wiadomo co to za krzyż. Nawet zdanie "Być może pokutny" jest za daleko idącym, gdyż jedną z przyczyn wystawiania krzyży uznaje za godniejszą czy ciekawszą, ważniejszą od innych. Jest również w ogóle wiele przypadków, gdy wiemy z całą pewnością lub dużym prawdopodobieństwem, że nie jest to krzyż pokutny, a pomimo to umieszczono przy nim tabliczkę<ref group="U">Oprócz opisywanego krzyża jest tak z krzyżem w [[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowicach]], Jasieniu, Witoszynie i innych.</ref>.
* W większości przypadków nie wiadomo, kiedy powstał krzyż, koło którego stoi tabliczka, więc informacja sugerująca, że to krzyż powstały w XIV-XVI w. jest nieprawdziwa. Również przy krzyżach, o których wiadomo z pewnością lub dużym prawdopodobieństwem, że są młodsze, ustawiano tabliczkę informującą o wiekach XIV-XVI<ref group="U">Oprócz wspomnianych w poprzednim punkcie krzyży w Czerwieńczycach, Starowicach, Jasieniu czy Witoszynie są sytuacje, gdy na krzyżu jest data i wtedy uznawana jest po prostu za wtórną, jak np. dzieje się z krzyżem z Lubiechowa. Szczególnie bulwersujące są przypadki, gdy nie można dokonać takiego "odkrycia" jak w Lubiechowie, ponieważ na krzyżu jest oczywista inskrypcja z przyczyną fundacji i datą, a pomimo to obok postawiono tabliczkę, że jest to krzyż pokutny z XIV-XVI w. Taka sytuacja jest np. z krzyżem w Pruchnej, upamiętniającym zdarzanie z XVII w. (1645 r.).</ref>.
* Stwierdzenie "stawiany przez zabójcę" można by uznać za retorycznie uzasadnione jako rozumiane "fundowany", ale niestety w swoich publikacjach "Krzyżowcy" sugerują własnoręczne wykuwanie i ustawianie krzyży przez zabójców<ref group="U">"istotnie zabytków tych nie da się zaliczyć ani do dzieł sztuki, ani też rzeźby ludowej. Prędzej można by je nazwać rzeźbą przypadkową, gdyż raczej nie każdy morderca był rzeźbiarzem", pisze Andrzej Scheer w swojej podstawowej pracy ''Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej'', co jest oczywistym przekłamaniem i fikcją, ale pogląd, że krzyże kuli własnoręcznie zabójcy stał się na długi czas dominujący.</ref>.
* "Na miejscu zbrodni" - ta informacja jest nieprawdziwa. Pomijając, że nie wiadomo, czy krzyż oznaczony taką tabliczką jest pokutny, to krzyże pokutne stawiano nie tylko w miejscach zabójstwa. O wyborze miejsca decydowały często względy utylitarne, a takim była np. możliwość skłonienia jak największej liczby ludzi do modlitwy za duszę zabitego albo przestroga przed popełnieniem podobnych czynów. Stąd rodzina zabitego decydowała nieraz, że krzyż ma być postawiony w miejscu bardziej uczęszczanym niż nastąpiło zdarzenie, np. w pobliżu karczmy, kościoła albo na rozstaju dróg<ref name="F">Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, reprint 2019, umowa nr 48 s. 192-193.</ref><ref>Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 13.</ref><ref name='CH">Chrząszcz Johannes. ''Das schwarze Buch von Gleiwitz. 1 Teil, (1582-1612).'' Sonderdruck aus dem Gleiwitzer Jahrbuch 1927. Gleiwitz: 1927, s 3.</ref><ref name="Adamska">Adamska Dagmara. Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139.</ref><ref name="Wojtucki 2017 2">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 84.</ref>.

Promowany przez Bractwo Krzyżowców pogląd na monolitowe kamienne krzyże zawładnął nie tylko wyobraźnią amatorskich miłośników historii i turystów, ale stał się dominującą opinią wśród regionalistów. Owocem tego było pojawienie się we wszelkiego rodzaju przewodnikach i informatorach lokalnych informacji o każdym praktycznie monolitowym kamiennym krzyżu jako krzyżu pokutnym. Swoistym ukoronowaniem tej mistyfikacji jest Ogólnopolska Odznaka Krajoznawcza PTTK “KRZYŻE POKUTNE W POLSCE”, którą PTTK przyznaje w 12 stopniach, w zależności od liczby "odszukanych (czyli odwiedzonych) krzyży pokutnych". Również publikacje popularnonaukowe, a nawet pretendujące do naukowych, gdy ich przedmiot zahaczał o kamienne krzyże, właściwie gremialnie przyjęły ten niemający żadnego uzasadnienia pogląd o tożsamości monolitowego kamiennego krzyża z krzyżem pokutnym (krzyżem pojednania)<ref group="U">Kilka przykładów takich publikacji:
* Łachowski Paweł. ''Krzyże i kapliczki pokutne.'' W: Encyklopedia Ziemi Głogowskiej z 16. Głogów: Towarzystwo Miłośników Głogowa, 1994.
* Maciejewska Beata. ''Krzyże pokutne.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006.
* Małecki Marian. ''Krzyże pokutne na ziemi wodzisławskiej i pszczyńskiej.'' Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000.
* Świerczek Józef. ''Krzyże pokutne na terenie diecezji katowickiej.'' Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne. 1990-91, XXIII/XXIV, s. 277-284.
* Warylewski Jarosław. ''Krzyże i kapliczki pokutne (pojednania), jako element średniowiecznej jurysdykcji karnej.'' Studia Gdańskie. 2016 Tom XXXVIIII, s. 149-160.
* Wojecki Mieczysław i in. ''Szlakiem krzyży pokutnych po obu stronach Odry. Kamienne zabytki dawnego prawa.'' Informator-przewodnik turystyczny terenu Euroregionu-Sprewa-Nysa-Bóbr. Zielona Góra: Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna "Lotur".
* Wrzesiński, Szymon. ''Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich.'' Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2009.</ref>.

Właściwie dopiero w XXI w. monolitowymi kamiennymi krzyżami i ich związkiem ze średniowiecznym prawem karnym zainteresowała się w Polsce nauka akademicka. Pojawiły się prace traktujące wnikliwiej zarówno sam system umów i kar kompozycyjnych w średniowiecznym prawie dzisiejszych ziem poniemieckich<ref group="U">Wcześniej przenoszono zbyt bezpośrednio ustalenia polskiej nauki historii prawa, dotyczące przecież historii prawa polskiego. Co prawda i polskie prawo w średniowieczu zna umowy pojednawcze, ale jednak występowały znaczne różnice</ref>, jak i występujący w nich czasem element polegający na obowiązku ufundowania krzyża, kapliczki lub innego sakralnego obiektu. Zakwestionowano identyczność pojęcia krzyż kamienny i krzyż pokutny (pojednania) oraz zaczęto posługiwać się nazwą krzyże kamienne, a określenie krzyż pokutny (pojednania) pojawia się wyłącznie w sytuacji, gdy w umowie kompozycyjnej występuje zobowiązanie wystawienia krzyża<ref>Adamska Dagmara, Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139</ref><ref>Scheer Andrzej, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa. Świdnica, 1987. Rec. Hanulanka Danuta. Andrzej Scheer, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa. 2009, 5, s. 60-69.</ref><ref>Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2010, 11-12, s. 32-37.</ref><ref>Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017.</ref>

== Geneza ==
Należy tu przedstawić genezę umów ugodowych po zabójstwie i kar kompozycyjnych, czyli ugodowych. Jesteśmy przyzwyczajeni, że życie ludzkie podlega specjalnej ochronie prawa, a zatem i państwa. Pozbawienie kogoś życia w sposób ekstremalny narusza poczucie bezpieczeństwa członków społeczności, dlatego ściganie zabójstwa odbywa się z urzędu. Niezależnie od czyjejkolwiek woli organy państwa podejmują czynności zmierzające do ustalenia sprawcy i ukarania go. Inaczej było w średniowieczu. Celem głównym w ogóle było zrekompensowanie strat poniesionych przez stronę poszkodowaną. W przypadku zabójstwa poszkodowanymi była rodzina zabitego. Zabójstwo było przestępstwem prywatnym.

== Nazwa ==
Od pewnego czasu promowane jest w miejsce nazwy krzyż pokutny, określenie krzyż pojednania. Jego zwolennicy nie biorą pod uwagę funkcji krzyża. Otóż on nie miał być jakimś wymyślonym symbolem umowy pojednawczej, jej znakiem, dowodem jej zawarcia. To myślenie anachroniczne. Krzyż jest symbolem wiary i ma w tym wypadku konkretny cel. Zbawienie duszy, ale nie zabójcy lecz zabitego. To w jego intencji jest stawiany, a w związku z tym, że zszedł on ze świata nagle, więc najczęściej bez sakramentu ostatniego namaszczenia, jego dusza pokutuje w czyśćcu. Nazwa krzyż pokutny lepiej oddaje cel, w jakim krzyż był stawiany, jest więc bardziej właściwa. Nazwa krzyż pojednania odnosi się do elementów prawnych, czyli dotyczących innego zakresu.

== Ryty na kamiennych krzyżach ==
Podobnie jak powszechne przekonanie, że właściwie każdy stary krzyż kamienny to krzyż pokutny, utarło się, że ryt na kamiennym krzyżu przedstawia narzędzie zbrodni. Jest to daleko idąca nadinpretacja, niestety wzmacniana przez domorosłych 'znawców tematu', przewodników, blogerów, regionalistów-amatorów, wreszcie władze samorządowe, poszukujące w swoim regionie atrakcji przyciągających turystów. Krzyże mogły być stawiane z różnych powodów – np. na pamiątkę śmierci, wypadku, jakiegoś wydarzenia, na miejscu straceń, jako nagrobek, wotum, znak graniczny, na mocy ugody jako zadośćuczynienie, zaś ryt nie musi przedstawiać narzędzia zbrodni – może być np. symbolem profesji lub stanu społecznego zmarłej osoby. Wśród wielu przykładów rytów na krzyżach cmentarnych ciekawym zbiorem są krzyże ze starego cmentarza w hrabstwie Lauragais, które można zobaczyć w [[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|lapidarium w Carcassonne]].

Niedżwiedzice - krzyże nagrobne z duża pewnością a niektóre mają ryty miecza.

Nauka niemiecka już dawno miała duże wątpliwości co do uznawania rytów za narzędzia zabójstwa. ''Częściej znajduje się na nich znak wskazujący na stan lub zawód zabitej osoby, na przykład herb świadczy o szlachcicu, a narzędzia rzemieślnicze o rzemieślniku. Najczęściej pojawiają się symbole z życia wiejskiego, takie jak lemiesz pługowy, piła do pługów, reuta (narzędzie do czyszczenia lemiesza), motyka, nóż winiarski, sierp. Te "herby chłopskie" dowodzą, że większość kamieni zadośćuczynienia z symbolami została wzniesiona dla zabitych chłopów. Niepewne i mało prawdopodobne jest jednak, czy przedstawione narzędzia można uznać za narzędzia zbrodni.'' pisze Wilhelm Funk w 1940 r.<ref>Funk Wilhelm. ''Sühnestein und Erinnerungsmal.'' [W:] Alte deutsche Rechtsmale - Sinnbilder und Zeugen deutscher Geschichte. Berlin: 1940.</ref>.

== Pomniki ugód ==
* Krzyż kamienny
* Krzyż drewniany
* Kapliczka kamienna
* Kapliczka drewniana
* Martyr, Marter
* Kamienna płyta (z płaskorzeźbą krzyża, grupa ukrzyżowania - Wrocław<ref name="Klose Darstellung s. 109,110">Klose Samuel Benjamin. ''Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum 1526. Sammlung von Quellenschriften zur Geschichte Schlesiens.'' Scriptores Rerum Silesiacarum. Bd. 3, 1847, s 109-110.</ref><ref name="Nocuń 2004 s. 33"<ref>Nocuń Przemysław. ''Zabytki jurysdykcji karnej w późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym Wrocławiu w ujęciu archeologii historycznej.'' Wratislavia Antiqua. Studia do Dziejów Wrocławia. 6, Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wrocław: 2004, s. 33.</ref>, Nysa<ref name="Wojtucki 2017 s. 85>Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 85.</ref>
* Przedstawienie Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem w murze (koło Bramy Lubańskiej w Lwówku Śląskim)<ref name="Hellmich 1923 s. 15"> Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 15</ref><ref name="Wojtucki 2017 s. 84">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 84.</ref>
* Ołtarz (Imbramowice<ref name="Wojtucki 2017 s. 104">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 104.</ref>)
* Epitafium (Imbramowice, Świdnica<ref name="Wojtucki 2017 s. 104">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 104.</ref>)

=== Marter ===
W literaturze poruszającej kompozycyjny aspekt średniowiecznego prawa dotyczącego zabójstw czy też tylko zajmującej się pomnikami związanymi z tym prawem na Śląsku „jednym tchem” wymienia się nazwy: krzyż, kapliczka, ''Marter''. Dla przykładu. ''"Owe "pomniki" przybierały formę krzyży, kapliczek lub tzw. Marterów wykonanych z kamienia lub drewna"''<ref name="Adamska, Nocuń 120">Adamska Dagmara, Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 120.</ref>. Monografia podsumowująca temat kamiennych zabytków prawa tytułuje tak wręcz kolejne podrozdziały rozdziału: 1.8. Pomniki pojednania, a więc 1.8.1 Krzyż 1.8.2. Kapliczka 1.8.3. Marter<ref name="Wojtucki 2017">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017.</ref>. Powstaje pytanie, czym jest ten Marter - na tyle niemający polskiego odpowiednika, że wymaga innowacji językowej i to na dodatek w formie makaronizmu. ''...das her eine '''Martir''' sal lossin setzen wohin das der Rate befehlin wirt...'' brzmi nakaz w umowie z 1464 r.<ref name="Frauenstädt 2018 s. 173"> "Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, uberarbaitete Auflage 2018, s. 173.</ref>. Inna umowa z tego samego roku wylicza, co ma uczynić zabójca i w końcu też ''Item eyne Mertir''<ref name="Frauenstädt 2018 s. 174"> "Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, uberarbaitete Auflage 2018, s. 174.</ref>. Wymienione wyżej "dla przykładu" publikacje dają opisowe definicje Martera. ''"Słowo marter jest zgermanizowaną formą łacińskiego "martirum" i w związku z tym oznacza krucyfiks lub kapliczkę ukrzyżowania Chrystusa lub męczeństwa świętych."'' stwierdzają Dagmara Adamska i Przemysław Nocuń<ref name="Adamska, Nocuń 120"/>, a Daniel Wojtucki i Stanisław Zobniów powołują się na tę definicję i ją przytaczają<ref name="Wojtucki 2017. s. 96-98>Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej. Wrocław: Atut, 2017, s. 96-98.</ref>. Pojawia się w niej słowo krucyfiks, czyli dobrze nam znany krzyż z przybitą do niego postacią Jezusa Chrystusa. Jako krucyfiks rozumie Marter Hermann Luchs 1826-1886, twórca wrocławskiego Muzeum Starożytności Śląskich (''Museum schlesischer Altertümer'', po 1899 ''Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer'' czyli Śląskie Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności). ''"Ein Mörder soll unter Anderem setzen ein Kreuz mit einer Marter (also ein Crucifix an den Weg oder an die Straße)"'', a więc: "Morderca powinien m.in. postawić krzyż z Marterem, czyli krucyfiks" tłumaczy zapis umowy z 1441 r.<ref name="Luchs">[[Steinkreuze und Aehnliches|Luchs. H. ''Steinkreuze und Ähnliches.'' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift, Names des Vereins das ... Museum Schlesischer Alterthümer. Band 2, H12., 1875, s. 245-246.]]</ref>, który oryginalnie brzmi ''"Auch sal Sigmund seczen eyn crewcze mit eyner Marter an den weg adir an die Strosse dobey sich die geschicht ergangen haben"''<ref name="Frauenstädt 2018 s. 160"> "Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, uberarbaitete Auflage 2018, s. 160.</ref> W innym miejscu wyjaśnia tak samo fundację "pokutną" z 1495 r. : ''Ein Anderer setzte ein steinern Kreuz und einehölzerne Marter (Crucifix),'' ("Inny postawił kamienny krzyż i drewniany Marter (krucyfiks").<ref name="Luchs"/>. Czy można więc Marter tłumaczyć po prostu jako krucyfiks? Chyba nie.

== Umowa ugodowa ==
Umowa ugodowa, pojednawcza, kompozycyjna (z łac. ''compositio'' – ugoda) była spisywana pomiędzy zabójcą a rodziną zabitego na mocy prawa zwyczajowego. Miała na celu zapobieżenie zemście, która miałaby negatywny skutek dla społeczności.

== Krzyż pokutny czy krzyż pojednania ==
Mona powiedzieć, że to dyskusja czysto akademicka, bo trudno wskazać desygnat sporu o nazwę, ale jednak odbyła się w latach 90. XX i w pierwszym dziesięcioleciu XXI w. ze skutkiem co najmniej takim, że nazwa krzyż pojednania stała się w miarę popularna, a w publikacjach naukowych preferowana<ref name="Dobrzyniecki Dlaczego">Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Dlaczego nie - pokutne? Problem funkcji kamiennych krzyży na Ziemi Świdnickiej.'' Rocznik świdnicki. 2009, s. 7-21.</ref><ref name="Wojtucki 2017"/>.

Zobacz również
* [[Monolitowe kamienne krzyże - galeria|Galerię monolitowych kamiennych krzyży]]
* [[Monolitowe kamienne krzyże]]

* [[Krzyż pokutny/notatki]]

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Adnet Pestkreuz.jpg|Krzyż morowy w Adnet, Hallein, Salzburg
Plik:Armsünderkreuz Kaulbach.jpg|[[Krzyż biednego grzesznika]]
Plik:Schilling Diebold.jpg|Miejsce kaźni w Lucernie, Diebold Schilling 1513
Plik:Wrocław Werner ok. 1750.jpg|Szafot przed Bramą Świdnicką w Wrocławiu, obok kamienna kapliczka słupowa; rys. F. B. Werner ok. 1750
Plik:Litomierzyce drzeworyt 1602.jpg|Widok Litomierzyc w 1602 r. z widocznym krzyżem na szafocie (w centrum) i kapliczką koło szubienicy (lewy górny róg); powiększenie w prawym górnym rogu
Plik:Monachium 1530.jpg|Wjazd cesarza Karola V do Monachium, 1530
Plik:Niwnica kapliczka.jpg|Niwnica, kapliczka z 1672 r.; przykład Martera według Wojtucki Daniel, Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej''. Wrocław: Atut, 2017.
Plik:Dzikowiec tabliczka.jpg|Tabliczka "dezinformacyjna" przy kamiennych krzyżach
</gallery>

== Uwagi ==
<references group="U"/>

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Adamczyk Stanisław J. ''Krzyże pokutne i kapliczki pojednania - przykłady zabytków średniowiecznego prawa karnego w Polsce.'' W: Droga do Composteli - przeszłość i teraźniejszość. Kraków: 2016, s. 163-189 (c. 12 kk)
* Adamska Dagmara., Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139. (c. 91 kk)
* Adamska Dagmara. ''O wołowskim staroście Janie von Debitsch w świetle źródeł archeologicznych, ikonograficznych i pisanych.'' W: Mundis hominis - cywilizacja, kultura, natura. Wokół interdyscyplinarności badań historycznych. Wrocław: 2006, s. 515-526. (c. 1 kk)
* Azzola Friedrich Karl. ''Die nachmittelalterlichen Grab-Kreuzsteine des 17. Jahrhunderts in der Kirchenburg von Rohr bei Meiningen'' Das Kleindenkmal. 9. 1985, 2. (c. 64 kk)
* Azzola Friedrich Karl. ''Der Grabstein des Gießener Tuchmachers Johann Conrad Wormser, 1704, an der Kapelle des Alten Friedhofs, insbesondere sein Historisches Handwerkszeichen''. W: Mitteilungen des Oberhessischen Geschichtsvereins Ser. NF, vol. 75 (1990) p. 147-162. (c. 65 kk)
* Azzola Friedrich Karl. ''Der Hausstein von 1588 am Haus Hauptstraße 61 in Aschaffenburg-Obernau und sein früheres Küferzeichen.'' Mitteilungen am dem Stadt- und Stiftsarchiv Aschaffenburg. Bd. 4 (1993-1995), Heft 7, September 1995, s. 537-543. (c. 78 kk)
* Azzola Friedrich Karl. ''Das spätmittelalterliche Steinkreuz an der Kirche von Großen-Buseck und der Grabstein des Erasmus Junghin/Junghenn, 1683-1700, vom Alten Friedhof in Giessen : zugleich ein Beitrag zum Brotlaib als historisches Handwerkszeichen der Bäcker''. Das Kleindenkmal / 22.1998, 4. (c. 66 kk)
* Azzola Friedrich Karl, Güse Ernst-Gerhard. ''Das spätmittelalterliche Steinkreuz in Schömberg, Kreis Calw: Das Denkmal eines Zimmermanns.'' - Stuttgart: 1998. (c. 67. kk)
* Baldy K., Kledzik M. ''Przydrożne miejsca kultu religijnego i małe pomniki architektury w Górach Stołowych.'' Szczeliniec. 2001, 6, s. 169-185. (c. 2 kk)
* Beck S. ''Steinkreuze.'' Gebirgsfreund. Illustierte Zeitschrift für Topographie, Geschichte und Touristik des Riesen-und Isergebirges, des Eulen-und Glatzergebirges, des Jeschken-und Lausitzer Gebirges, Nordböhmens und des Spreewaldes”, Jg. 20, 15.10.1898, s. 232. (c. 88 kk)
* Beck, Siegfried. ''Über Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter, Zeitschrift für schlesische Kultur. 3.Jg., 1909/10, Heft 22, s. 585-586 (c. 56 kk)
* Behla R. ''Drei neuentdeckte Steinkreuze in der Niederlausitz.'' In: Niederlausitzer Mittheilungen. 4, 1896, s .221-222. (c. 77 kk.)
* Blaschke Julius. ''[https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/14130/edition/17564/content?ref=desc Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes.]'' Głogów: Verlag der Buchhandlung Hellmann, 1913, s. 227-228.
* Błaszczyk Stanisław. ''Pokutne pomniki kamienne województwa leszczyńskiego w świetle dawnego prawa, zwyczajów i legend.'' Rocznik Leszczyński. 1982, R6, s. 99-124. (c. 3 kk)
* Bretschneider P.: Zur Geschichte der Stadt und des Fürstentums Münsterberg „Mordsühnekreuze im Kreise Münsterberg”, „Münsterberger Zeitung. Gratisbeilage Sterne und Blumen”, Jg. 41, Nr. 113, 25.10.1924, b.p.
* Bretschneider Paul. ''Mordsühnekreuze im Kreise Frankenstein.'' „Frankenstein-Münsterberger Heimatkalender 1939”, Jg. 1, 1939, s. 35–37. (c. 94 kk)
* Bródka Sylwia, Uryasz Katarzyna. ''[http://www.krajobraz.kulturowy.us.edu.pl/publikacje.artykuly/19.pogranicze/6-brodka,%20uryasz.pdf Krzyże kamienne w krajobrazie kulturowym Dolnego Śląska oraz ich znaczenie turystyczne (przykład powiatu świdnickiego)].'' Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego. Sosnowiec: 2013, T. 19, s. 73–87. (c. 4 kk)
* Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian. ''Sztuka Śląska Opolskiego: od średniowiecza do końca w. XIX.'' Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974, s. 68 i 456-457.
* Chrząszcz Johannes. ''Das schwarze Buch von Gleiwitz. 1 Teil, (1582-1612).'' Sonderdruck aus dem Gleiwitzer Jahrbuch 1927. Gleiwitz: 1927. (c. 50 kk)
* Derus Małgorzata ''Kapliczki i krzyże przydrożne Bytomia.'' Bytom: 2006, s. 51-52.
* [[Kamienne krzyże pod Wrocławiem|''Die steinernen Kreuze vor Breslau.'' Der Breslauische Erzähler : eine Wochenschrift. Jg.2, No. 23 (6 Junius 1801), s. 367-368.]]
* <span style="color: Goldenrod">Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Kamienne płyty z rytem krzyża.'' Przydrożne Pomniki Przeszłości. Świdnica: z. 9, 1989, s. 2-16.</span>
* <span style="color: Goldenrod">Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Tzw. krzyże i kapliczki pokutne - zarys problematyki badawczej.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2008, 1, s. 68-70.</span>
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Dlaczego nie - pokutne? Problem funkcji kamiennych krzyży na Ziemi Świdnickiej.'' Rocznik świdnicki. 2009, s. 7-21. (c. 5 kk)
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2010, 11-12, s. 32-37. (c. 6 kk)
* Dobrzyniecki Arkadiusz, Wojtucki Daniel. ''Epitafium za zabójstwo w śląskich ugodach kompozycyjnych.'' (https://zabytkiprawa.pl/epitafium-za-zabojstwo-w-slaskich-ugodach-kompozycyjnych) (c. 69 kk.)
* Dudzińska Agnieszka. ''Świdnicka umowa kompozycyjna z 15 II 1517 r.'' Rocznik Świdnicki. 2009, T. 37 s. 42-50. (c. 7 kk.)
* E. ''Ueber die steineren Kreuze''. Schlesische Provinzialblätter. Bd. 107, 1838, s. 321-324. (c. 48 kk)
* Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881. (c. 101 kk)
* Funk Wilhelm. ''Sühnestein und Erinnerungsmal.'' [W:] Alte deutsche Rechtsmale - Sinnbilder und Zeugen deutscher Geschichte. Berlin: 1940 (c. 45 i [http://www.suehnekreuz.de/geschichte11.html])
* Gałwiaczek Tomasz, Jakubowicz Zbigniew. ''Szlakiem kamiennej pokuty''. W: Nad Odrą i Oławą. Szkice turystyczno-krajoznawcze z okolic Oławy. Wrocław: 2102, s. 99-104. (c. 92 kk)
* Gomzar Bogusław. ''Śląskie krzyże pokutne.'' Spotkania z Zabytkami. 1988, 6 (40) s. 44-45. (c. 14 kk)
* Heinze K. T. ''[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10001952_00001.html?zoom=0.6500000000000001 Über die Alterthümlichkeiten der schlesischen Klöster].'' Idunna und Hermode, Eine Altherthumszeitung. Jg. 2, 1812, s. 96. (c. 57 kk)
* Hellmich Max. Aufruf zur Mitteilung von Nachrichten über das Vorkommen von Steinkreuzen in Schlesien. Schlesische Geschichtsblätter. Mitteilungen des Vereins für Geschichte Schlesiens. Breslau, 1909, nr 3, s. 64-67. (c. 89 kk)
* Hellmich Max. ''Steinkreuze in Schlesien. Schlesische Zeitung.'' Breslau den 27. Juni 1909, 168. Jahrgang. Nr. 242. (c 8kk)
* <span style="color: Goldenrod">Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen mittelalterlicher Gerichtsbarkeit in der Grafschaft Glatz.'' Guda Obend! Heimatliches Jahrbuch für die Grafschaft Glatz und ihre Nachbargebiete, Jg. 9, 1919.</span>
* [[Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien : Steinkreuze, Bildstocke, Staupsaulen, Galgen, Gerichtstische|Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923.]] (c. 9 kk)
* Hellmich Max. ''Schlesische Totschlagssühnen.'' „Schlesische Monatshefte”, Jg. 3, Nr. 12, 1926, s. 507–514. (c. 93 kk)
* Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes''. Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde, Band XXXI-XXXII. Breslau: 1931, s. 196-207 (c. 47 kk)
* Hellmich Max. ''Schlesiche Strafrechtsaltertümer.'' Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde, Band XXXIII. Breslau: 1933, s. 84-100. (c. 58 kk)
* Hellmix Max. ''Der Ursprung der mittelalterlichen Steinkreuze.'' W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934, s. 139-153. (c. 90 kk)
* Heś Robert. ''Za duszę zamordowanego.'' Gazeta Rycerska. 2003, nr 3, s. 43-46. (c. 10 kk)
* Heś Robert. ''Kamienny krzyż w Kijowicach.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2008, 1, s. 29-35. (c. 11 kk)
* Heś Robert. ''Kamienne krzyże z okolic Strzelina i Oławy znakami granicznymi joannitów?.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2009, 6, s. 24-35. (c. 76)
* Heś Robert. ''Trzy kamienne pomniki dawnego prawa z okolic Świdnicy, czyli rzecz o pułapkach interpretacyjnych czyhających na badaczy.'' Rocznik Świdnicki, 2009, T 3, s. 32-41. (c 13. kk)
* <span style="color: Goldenrod">Hoffmann Felix. ''Steinkreuze im Wald und am Wege. Die Steinernen Kreuze im Altkreise Sagan.'' Sagan, 1937.</span>
* Hube Romuald. ''Pokora według praw polskich i czeskich (1829).'' W: Pisma. Tom I. Warszawa: 1905, s. 297-311. (c. 86 kk)
* Hube Romuald. ''Wróżda, wróżba i pokora (1844).'' W: Pisma. Tom I. Warszawa: 1905, s. 312-335. (c. 87 kk)
* ''Inwentaryzacja dóbr kultury materialnej we wsi Pszenno.'' Red. Kaszuba E. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2009. (c. 16 kk)
* Jaworski Krzysztof. ''Wczesne średniowiecze.'' W: Archeologia Górny Śląsk. Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2013, s. 165-192. (c. 15 kk)
* ''Kar system w dawnym prawie polskim.'' W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980.
* Klementowski Marian Lech. ''O pojednaniu w zabójstwie w środkowoeuropejskich państwach w średniowieczu.'' Rejent. 1996, 7-8, s. 104-128. (c. 17 kk)
* Klose M. ''Zum Artikel Sühnekreuze in Nr. 12 des Wanderers, Jg. 18''. Der Wanderer im Riesengebirge. Jg. 19, Nr. 5, 10.05.1899, s. 77. (c. 43 kk)
* Komarnicki Zbigniew. ''Krzyże pokutne.'' Opolski Informator Konserwatorski. Opole: 1991, s. 232-240. (c. 59 kk)
* Komoniecki Andrzej. ''Chronografia albo dziejopis żywiecki'' Wyd. przez Stanisława Grodziskiego i Irenę Dwornicką. Żywiec: Towarzystwo Ziemi Żywieckiej, 1987. (c. 18 kk)
* Komorowski Witold. ''Kamienne kapliczki słupowe''. Wrocław: 2017. (c. 62a i 62b kk)
* Komorowski Witold. ''Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku.'' Polkowice: Wydawnictwo Dolnośląskiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Techniki, 2014. (c. 19 kk)
* Korn G. ''Mordsühne des 16. Jahrhunderts.'' Schlesische Provinzialblätter. Neue Folge. 2 Bd., 1863, s. 583-586. (c. 44 kk)
* Kubicki Rafał. ''Seelbad (balnea animarum) – uwagi na temat praktyki stosowania pobożnej fundacji w Prusach Krzyżackich i Prusach Królewskich do początku XVI wieku.'' Zapiski Historyczne. Poświęcone Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich. 2015, 80, 1, s. 7-20. (c 53 kk)
* Kühnau Richard. ''Sagen aus Schlesien (mit Einschluss Österreichisch-Schlesiens)''. Leopizg: 1925. (c. 96)
* Kühnau Richard.''Oberschlesische Sagen geschichtlicher Art.'' Breslau: 1926. (c. 97)
* Kühnau Richard. ''Sagen der Grafschaft Glatz.'' Breslau: 1926. (c. 98)
* Kühnau Richard. ''Breslauer Sagen.'' Breslau: 1929. (c. 99)
* Kühnau Richard. ''Mittelschlesische Sagen geschichtlicher Art.'' Breslau: 1929. (c. 100)
* Kuriański Mieczysław. ''Z historii krzyży kamiennych ze szczególnym uwzględnieniem krzyży pokutnych: dolnośląskie paradygmaty.'' Seculum Christianum. 2009, T. 16, nr 1, s. 75-89. (c. 20 kk.)
* Kutrzeba Stanisław. ''Dawne polskie prawo sądowe w zarysie.'' Lwów-Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1921. (c. 54 kk)
* Kutzer Paul. ''Mordsühne im Mittelalter''. Jahresbericht des Neisser Kunst- und Altertums-Vereins 1908. 1909, s. 37-44. (c. 46 kk)
* Kutzer Paul. ''Alte Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter: Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. s. 409-413 i 446-450. (c. 21 kk)
* [[Kutzer Paul, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Kutzer Paul. ''Steinkreuze in Schlesien''. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.]] (c. 49 kk)
* Lechowicz Zbigniew. ''Archeologiczny przyczynek do problematyki tzw. krzyży pokutnych.'' Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica. 1983, nr 4, s. 131-138. (c. 22 k)
* <span style="color: Goldenrod">Lehmann Rudolf. Steinkreuze und Wüstungen in Niederlausitz In: Aus der Vergangenheit der Niederlausitz: Vorträge und Aufsätze. Cottbus: 1925, s. 240-269.</span>
* Lisowska Ewa. ''Wydobycie i dystrybucja surowców kamiennych we wczesnym średniowieczu na Dolnym Śląsku.'' Wrocław: 2013. (c. 95)
* Lorenc Marek & Nocuń Przemysław. ''Prawo wykute w kamieniu.'' Wiedza i Życie. 2011, 1. (c. 24 kk)
* [[Steinkreuze und Aehnliches|Luchs. H. ''Steinkreuze und Ähnliches.'' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift , Names des Vereins das ... Museum Schlesischer Alterthümer. Band 2, H12., 1875, s. 245-246.]] (c. 80. kk)
* Łachowski Paweł. ''Krzyże i kapliczki pokutne.'' W: Encyklopedia Ziemi Głogowskiej z 16. Głogów: Towarzystwo Miłośników Głogowa, 1994. (c. 23 kk)
* Łuczyński Romuald. ''Kilka uwag o krzyżach pokutnych i pamiątkowych.'' Karkonosze: Kultura i Turystyka. 1996, 1 (207), s. 5. ( c. 25 kk)
* <span style="color: Goldenrod">Łysiak Wojciech. ''Zaklinanie śmierci: śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim.'' Poznań: Wydawnictwo Eco, 2000.</span>
* Łysiak Wojciech. ''Zaklinanie śmierci: śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim.'' Poznań: Wydawnictwo Eco, 2000. Rec. Aleksander Łosiński. "Zaklinanie śmierci : śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim", Wojciech Łysiak, Poznań 2000 : [recenzja]. Acta Cassubiana 2001, 3, s. 267-270. (c.85 kk)
* Łysiak Wojciech. ''Nieistniejący pomnik mordercy w Strachominie.'' Koszalińskie Zeszyty Muzealne. 2001, T. 23, s. 55-64. (c. 26 kk)
* Łysiak Wojciech. ''"Peregrinatio religiosa" – fundament pielgrzymowania.'' W: Niematerialne dziedzictwo kulturowe: zakresy - identyfikacje - zagrożenia. Lublin :2015, s. 161-182 (c. 84 kk)
w średniowieczu
* Maciejewska Beata. ''Krzyże pokutne.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006.
* Maisel Witold. ''Krzyże pokutne.'' W: Archeologia prawna Polski. Warszawa-Poznań: PWN, 1982, s. 164-166.
* Maisel Witold. ''Krzyż pokutny.'' W: Archeologia prawna Europy. Warszawa-Poznań: PWN, 1989, s. 182.
* Małecki Marian. ''Krzyże pokutne na ziemi wodzisławskiej i pszczyńskiej.'' Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. (c. 27 kk)
* Manikowska Halina. ''Koszty pielgrzymki Piotra Rindfleischa, kupca wrocławskiego, do Ziemi Świętej w 1496 r.'' W: Civitas & villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej. Wrocław-Praha: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Archeologicky Ustav AVC R, 2003, s. 265-269. (cBW 8)
* Milka Józef. ''Kamienne pomniki średniowiecznego prawa.'' Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1979. (c. 28 kk)
* Nawrocka, Agnieszka. ''Kamienne krzyże - pomniki dawnego prawa.'' Świdnica: Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna we Wrocławiu Filia w Świdnicy, 2015. (c. 28 kk)
* Nawrocki Edmund. ''Świdnickie układy pojednawcze XIV-XVI w.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2009, z. 8, s. 54-57. (c. 81)
* Nocuń Przemysław. ''Zabytki jurysdykcji karnej w późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym Wrocławiu w ujęciu archeologii historycznej.'' Wratislavia Antiqua. Studia do Dziejów Wrocławia. 6, Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wrocław: 2004, s. 25-40. (c. 28 kk)
* Paternoga Marcin. Rutka Honorata. ''Badania archeologiczne przy kamiennych krzyżach na przykładzie obiektów w Pszennie i Modliszowie w gminie Świdnica.'' Rocznik Świdnicki. 2009, T. 37 s. 22-31. (c. 30 kk)
* <span style="color: Goldenrod">Paternoga Marcin, Wojtucki Daniel. Prace konserwatorskie krzyży kamiennych w okolicach Wrocławia przeprowadzone w latach 1999-2001. Pomniki Dawnego Prawa. 2009 czerwiec, z.6, s.54-73.</span>
* Pawiński Adolf. ''O pojednaniu w zabójstwie według dawnego prawa polskiego.'' Warszawa: 1884. (c. 55 k)
* Piwek Waldemar. ''Fundacje pokutne w Wielkopolsce w XIII-XV wieku.'' Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski. 2009, 4, s. 7-45 (c. 41 kk) polskie prawo
* ''Pokuta kościelna, pokora.'' W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980.
* <span style="color: Goldenrod">Přikryl František. ''Denkmale der Heiligen Konstantin (Cyrill) und Method in Europa.'' Wien: Heinrich Kirsch, 1920.</span>
* Radecki Aleksander. ''Krzyże pokutne.'' W: Aspekt pasyjny pobożności ludowej na przykładzie dawnych i współczesnych kalwarii w archidiecezji wrocławskiej i diecezji świdnickiej. Wrocław: Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu (rozprawa doktorska), 2006, s. 193-194. (c. 31 kk)
* Radig Konrad. ''Die Mordsühnekreuze des Grottkauer Kreises.'' Heimatkalender des Kreises Grottkau 1936. Oppeln: 1935, s. 93-99. (c. 45)
* Richter C. F. W. ''Historische-Topografische Beschreibung des Striegauer Kreises mit zwei Steinzeichnungen. Aus Urkunden, Acten, Chroniken und Handschriften gesammelt.'' Striegau: 1829.
* Stojer Joanna. ''Narzędzia zbrodni na krzyżach pokutnych.'' Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii. 2007, LVII, s. 326-330. (c. 32 kk)
* Scheer Andrzej. ''Krzyże pokutne ziemi świdnickiej.'' Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 1987.
* Scheer Andrzej. ''Krzyże pokutne.'' Na Szlaku. 2007, Rok XXI, Nr 1(198). (c. 33 kk)
* Scheer Andrzej, ''Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa.'' Świdnica, 1987. Rec. Hanulanka Danuta. ''Andrzej Scheer, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2009, 5, s. 60-69. (c. 75 kk.)
* Steller Walther. ''Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien.'' W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934, s. 154-193. (c. 90 kk)
* Szczęsny Krzysztof. ''Średniowieczne krzyże pokutne i komemoratywne na Górnym Śląsku.'' W: O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich. Katowice: 1993, s. 61-76.
* ''Szlak kamiennych zabytków dawnego prawa w województwie lubuskim czyli śladami zbrodni i pokuty.'' (c. 34 kk)
* ''Szlakiem krzyży pokutnych po powiecie legnickim'' (c. 68 kk)
* Świerczek Józef. ''Krzyże pokutne na terenie diecezji katowickiej.'' Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne. 1990-91, XXIII/XXIV, s. 277-284.(c. 35 kk.)
* ''Über die steineren Kreuz. Schlesische Provinzialblätter.'' BD. 107, 1838, s. 321-324. (c. 51 kk.)
* Warylewski Jarosław. [http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-bc81fb3d-5121-48fc-9534-ff235d883220 Krzyże i kapliczki pokutne (pojednania), jako element średniowiecznej jurysdykcji karnej.] Studia Gdańskie. 2016 Tom XXXVIIII, s. 149-160 (c. 36 kk).
* Wojecki Mieczysław i in. ''Szlakiem krzyży pokutnych po obu stronach Odry. Kamienne zabytki dawnego prawa.'' Informator-przewodnik turystyczny terenu Euroregionu-Sprewa-Nysa-Bóbr. Zielona Góra: Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna "Lotur". (c. 37 kk)
* Woikowsy-Biedau E., Kutzer P. ''Steinkreuze in Oberschlesischen.'' Oberschlesische Heimat : Zeitschrift des Oberschlesischen Geschichtsvereins. 1909, Bd 5. s. 19-31, 139-143. (c. 63 kk)
* Wojtucki Daniel. ''Jak kapliczka została pręgierzem". Sudety nr 9/102, wrzesień 2009, s. 22-23. (c. 61)
* Wojtucki Daniel. ''Kamienne krzyże, góra szubieniczna i katownia w Miedziance koło Janowic Wielkich.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2018, 42, s. 62-73 (c. 83 kk)
* Wojtucki Daniel. ''Pamiątkowe krzyże w Batorowie i Międzylesiu na ziemi kłodzkiej.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2016, 33, s. 46-53. (c. 38 kk)
* Wojtucki Daniel. ''Ugoda kompozycyjna z Głogówka z roku 1599.'' Ziemia Prudnicka Rocznik 2004. Prudnik: Spółka Wydawnicza "Aneks", 2004, s. 18-24.
* Wojtucki Daniel. ''Publiczne miejsca straceń na Dolnym Śląsku od XV do połowy XIX wieku.'' Katowice: Fundacja Zamek Chudów, 2009. (c. 79 kk)
* Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Pomniki dawnego prawa na pograniczu polsko-czeskim.'' Wrocław: 2007. (c. 39 kk)
* Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017.
* Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: 2017. Rec. Klemenski Marcin. Folia Historica Cracoviensia. Tom 25, Nr 2 (2019), s. 177-179. (c. 60 kk.)
* Wrzesiński Szymon. ''Lwóweckie zabytki pokutne.'' Gościniec Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. 2006, 1 (22), s. 153-154. (c. 40 kk)
* Wrzesiński, Szymon. ''Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich.'' Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2009.

== Niemcy ==
* Azolla Friedrich Karl. ''Das Hafnerkreuz in der Waldabteilung Steinenkreuz bei Neuenbürg im Enzkreis.'' Bd. 14 (1989): Fundberichte aus Baden-Württemberg. (c. 71 kk)
* Azolla Friedrich Karl. ''Der Stein mit einem angeblich frühmittelalterlichenTau-Kreuz von der Basilika in Lorch.'' Jahrbuch des Oberösterreichischen Musealvereines. Linz: 1989, s. 95-112. (c. 74)
* Azolla Friedrich Karl. ''Die sogenannte Ebsdorfer Platte. Das Bruchstück einer Kreuzplatte des späten Hochmittelalters?''. In: Zeitschrift des Vereins für Hessische Geschichte und Landeskunde Bd. 112 (2007) S. 31-49. (c. 73 kk)
* Azolla Friedrich Karl, Azolla Juliane. ''Ein Scheibenkreuz-Grabstein des 14. Jahrhunderts in Gießen.'' In: Mitteilungen des Oberhessischen Geschichtsvereins NF 70 (1985), S. 59-68 (c. 72 kk.)
* Störzner Frank. ''Steinkreuze in Thüringen : Katalog der Bezirke Gera und Suhl.'' Wiemar: 1988. (c. 70 kk)

* https://zabytkiprawa.pl/ Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa
* http://www.suehnekreuz.de/ Sühnekreuze
* Literatur zu Sühnekreuzen / Steinkreuzen Literatur zu Sühnekreuzen / Steinkreuzen
* http://www.kreuzstein.eu/
* smircikrize.euweb.cz/
{{Wrocław}}

[[Kategoria:Brudnopis]]

Pieta z Brzegu

2024-03-09T08:12:53Z

Mzopw:

[[Plik:Brzeg Pieta 2016.jpg|thumb|[[:Kategoria:Pieta|Brzeska Pieta]] w 2016 r.]]
'''Pieta z Brzegu''' to unikatowa w naszej części Europy forma wśród figur przedstawiających Matkę Boską trzymającą zakrwawionego Jezusa. Znajduje się ona w jednym z bocznych ołtarzy kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Brzegu i została odnowiona po latach spędzonych na strychu, by ponownie zostać wystawiona do publicznego oglądania. Jest to prawdopodobnie jedyna tego typu rzeźba w środkowej Europie, co czyni ją bardzo cennym zabytkiem.

Została wykonana z drzewa lipowego, a postać Maryi to właściwie drewniany stelaż z zawiasami, które pozwalają pozować rzeźbę w różne układy. Co jakiś czas szaty Matki Bożej są wymieniane, a ciało Jezusa można niemal dowolnie układać. Dzięki temu cała figura ożywa i może przybierać różne formy. Figury takie były obnoszone podczas uroczystości religijnych, ubierane w różne stroje, zależnie od okresu i święta, a także wykorzystywane podczas misteriów.

Romuald Nowak, brzeski historyk sztuki z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, bezskutecznie przeprowadzał poszukiwania podobnych przedstawień Matki Boskiej i Jezusa w naszej części kontynentu. Niezwykłość Piety z Brzegu polega też na tym, że przedstawia Maryję i zakrwawionego Jezusa niezwykle realistycznie, co jest obce kulturowo tej części Europy. Maryja ma tutaj czarne włosy, podczas gdy w naszym kręgu kulturowym zwykle miała jasne.

Pieta Brzeska, która liczy około 250 lat, przywędrowała do Brzegu prawdopodobnie z jezuitami, którzy w połowie XVIII wieku ufundowali barokową świątynię. Takie marionetkowe rzeźby były popularne w południowych Włoszech i Hiszpanii w XVIII wieku. Nie wiadomo, kiedy trafiła ona na strych plebanii. Dopiero w 1999 roku proboszcz parafii św. Krzyża pokazał Pietę odnawiającemu barokowe malowidła konserwatorowi Jerzemu Czajorowi, który właściwie ocenił rzeźbę. Po jego śmierci konserwacji figury podjęła się Alina Radzimowska z Pracowni Konserwacji Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu.

Uroczyste odsłonięcie odnowionej Piety odbyło się we wrześniu 2004 r. Matka Boska była ubrana w szaty uszyte przez panią Radzimowską na podstawie źródeł wrocławskiego Muzeum Narodowego. Trzy metry tafty poświęconej na ubranie kosztowało ponad 500 zł. Na głowie Maryja ma perukę i koronę, którą udało się zrekonstruować na podstawie znalezionych resztek.

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Brzeg Pieta 2014.jpg|Pieta z Brzegu w 2014 r.
Plik:Brzeg Pieta 2023.jpg|Pieta z Brzegu 2023 r.
Plik:Brzeg Pieta.jpg|Pieta z Brzegu; stelaż
</gallery>
[[Kategoria:Województwo opolskie]]
[[Kategoria:Dolny Śląsk]]
[[Kategoria:Pieta]]

Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku

2024-03-08T13:23:46Z

Mzopw:

Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku

2024-03-08T13:22:45Z

Mzopw: Mzopw przeniósł stronę Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w roku 1490. na Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku, bez pozostawienia przekierowania pod starym tytułem

'''Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w roku 1490'''

Epizod, który zostanie opowiedziany w kolejnych wersach, przenosi nas w czasy największej bezsilności Cesarstwa Niemieckiego. Był to czas, gdy cesarz Fryderyk III, „arcyśpioch Świętego Cesarstwa Rzymskiego”, panował, ale raczej nie rządził Niemcami przez ponad pół wieku (1440-1493). Nasza ojczyzna stała się sceną wielu wewnętrznych zmagań, których pozbawiony energii cesarz nie był w stanie kontrolować. Nie tylko skonfliktowane siły w imperium przysparzały ciągłego niepokoju temu cieniowi cesarza, ale także na granicach imperium podnosili głowy władcy i potrafili mocno nękać na nosiciela korony Niemiec. Byli to zwłaszcza król czeski Jerzy z Podiebradów i król Węgier. Ci dwaj charyzmatyczni i pełni wigoru książęta doszli do władzy po śmierci Władysława Pogrobowca w 1457 roku.

Hans Becker, ''Ein Breslauer Hochverratsprozeß im Jahr 1490'', Schlesische Geschichtsblätter. Mitteilungen der Vereins für Geschichte Schlesiens, 1921, 3, s. 37-42.

[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku

2024-03-08T13:22:10Z

Mzopw: Utworzono nową stronę "'''Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w roku 1490''' Epizod, który zostanie opowiedziany w kolejnych wersach, przenosi nas w czasy największej bezsilności Cesarstw..."

Steinkreuze und Aehnliches

2024-03-08T12:59:37Z

Mzopw:

<div style="float: right;">{{MKK}}</div>
Luchs. H. '''''Steinkreuze und Ähnliches.''''' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift , Names des Vereins das ... Museum Schlesischer Alterthümer. Band 2, H12., 1875, s. 245-246.

== Kamienne krzyże i podobne obiekty ==
Krzyże kamienne wykonane z granitu - skały, o której wiadomo, że była często wydobywana w okolicach Sobótki, Strzelina i Strzegomia, a która w średniowieczu była znacznie częściej niż obecnie używana, zwłaszcza do budowy nagrobków - są nadal, mimo znacznych zniszczeń, dość często spotykane na Śląsku. Krzyże o wysokości ok. 3 stóp, znajdują się w Przerzeczynie-Zdroju<ref>W zestawieniach kamiennych krzyży istniejących i zaginionych nie ma chyba krzyża w tej miejscowości. Nazwa Diersdorf wskazuje jednak na nią.</ref> , Starym Jaworowie, Mysłakowie i Wierzbnej koło Świdnicy, koło Pastuchowa, koło Sobieszowa i Marczycach (koło Jeleniej Góry, 1861), przy czym ten z Marczyc (koło sołectwa) ma kąty ramion krzyża wypełnione nieco cofniętą okrągłą częścią<ref>Opisywane przez autora "wypełnienie" przyjęło się później nazywać aureolą; w tym wypadku to tzw. pełna aureola.</ref>, a na przedniej stronie przedstawia wyryty duży miecz z długą rękojeścią i małą gałką, jak w mieczach z XV wieku. Inne krzyże stoją koło Niemczy czy koło Chrośnicy (niedaleko Jeleniej Góry). W czasopiśmie "Iduna und Hermode" z 1812 r. na s. 96 wymieniono 38 krzyży: 7 w Wierzbnej (koło Krzeszowa), które zostały tam zebrane i zamurowane, oraz 1000 kroków od Jeleniej Góry, dwa w Milikowie, jeden 1 i 1/2 mili za Nowogrodźcem w kierunku Bolesławiec<ref>Mila pruska to 7,53 km czyli krzyż był ok 11 km za Nowogrodźcem. Tymczasem cała odległość do Bolesławca to ok. 17 km.</ref>, jeden przed i jeden w Warcie Bolesławieckiej; po jednym w Wojciechowie <small>(gm. Lubomierz)</small>, Golejowie <small>(gm. Lubomierz)</small> w kierunku na Wleński Gródek, w pobliżu Krzeszowa, bardzo duży i szeroki przed i mniejszy za Strzegomiem, jeden w pobliżu Pasiecznej <small>(gm. Jaworzyna Śląska)</small>, dwa w Bolesławicach <small>(gm. Jaworzyna Śląska)</small>, dwa na drodze z Wrocławia do Strzelina, jeden z Nysy do Kamieńca Ząbkowickiego; jeden 1 i 1/2 mili przed Bardem; jeden między Kenrykowem a Piławą <small>(koło Dzierżoniowa)</small>; jeden bardzo duży i jeden mniejszy między Dzierżoniowem a Świdnicą; 8 w Pszennie w murze przykościelnym, zebrane; jeden 1/2 mili od Wrocławia.

Wówczas, w 1812 r., można je było jeszcze brać za pomniki walczących na Sądzie Bożym czy pomniki ku czci poległych na takim sądzie, a nawet za pomniki ku czci kapłanów zabitych przez pogan.

Dziś możemy na nowo zapytać: [[krzyż pokutny|jaki był ich cel? Co było powodem ich wzniesienia?]] Historia mówi nam, że od morderców żądano ich jako kary za zbrodnie i jako zadośćuczynienia za nie, a także jako pomnika dla tych, którzy zostali zabici. Poniżej przedstawiono przykłady z samego tylko okręgu sądowego Wrocławia:<br>
:1441. Morderca powinien, między innymi, umieścić krzyż z Marterem (czyli krucyfiks na drodze lub ulicy), gdzie wydarzyła się historia (morderstwo), pomiędzy tym miejscem a kościołem św. Michała<ref>Klose, Von Breslau II. 2 S. 431.</ref>.<br>
:1460. "O śmierć Wentzlawa Wonniglicha podejrzewano trzech kolegów. Każdy z nich musiał zamówić 30 mszy żałobnych ku czci Boga i za duszę zamordowanego (we Wrocławiu w kościołach św. Jakuba, Albrechta i Bernardyna) na chwałę Boga i za duszę zamordowanego, aby uzyskać błogosławieństwo i pocieszenie; ponadto musieli postawić kamienny krzyż w miejscu, które wskaże brat zabitego Clement Wonniglich; wreszcie wszyscy trzej musieli odbyć (lub opłacić) pielgrzymkę do Rzymu, a jeden z nich lub opłacona osoba musiała przywieźć z Rzymu zaświadczenie, że pielgrzymka do Rzymu została odbyta i zakończona.<ref>Klose in Script. rer. sil. III. S. 104 ff.</ref>." Wynika z tego, że takie krzyże nie są stawiane wyłącznie w miejscu popełnienia przestępstwa. <br>
:1461. Podobnie: "Georg Platener, były urzędnik miejski we Wrocławiu, musiał podarować kościołowi w Praczach Odrzańskich (obecnie Herrnprotsch) markę halerzy, zamówić trzydzieści mszy zadusznych i postawić krzyż tam, gdzie chcieli bracia zamordowanego.<br>
:1464. Inny musiał "pokornie błagać" ojca zamordowanego, aby przebaczył mu jego występek ze względu na Boga, odbyć w tym samym roku podróż do Rzymu, a tam wyznać swój grzech i przyjąć pokutę, i stamtąd przywieźć zaświadczenie od spowiednika. Na koniec, w miejscu, gdzie dokonał zabójstwa, ma wznieść Bożą Mękę (Marter). A jeśli zobaczy, że ojciec zabitego jest w niebezpieczeństwie, pomoże mu i będzie go strzegł, a także wszystkich jego, powinien mu też i jego rodzinie okazywać przyjaźń i miłość, gdziekolwiek będzie, gdyż im zawdzięcza życie. Jeszcze inny , oprócz ufundowania Martera i opłacenia mszy zadusznych oraz innych zobowiązań na rzecz bliskich zabitego, "miał otrzymać jako pokutę (karę duchową) podróż do Rzymu, którą miał odbyć do św. Jana (w katedrze?), i miał odbyć pielgrzymkę do Welsnig [(?) innym razem tam Welsnak (Aix w Prowansji?)] do Świętej Krwi<ref>1. "...do świętego Jana." Chodziło raczej o termin (do dnia św. Jana), a nie o katedrę św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu. 2. Wilsnack (dziś Bad Wilsnack) w północno-zachodniej Brandenburgii. W związku z cudami z zakrwawioną hostią (1383) kościół w Wilsanck był celem pielgrzymek o znaczeniu europejskim od końca XIV do połowy XVI wieku. Po reformacji pierwszy pastor ewangelicki Wilsnack, Joachim Ellefeld , zniszczył rzekome cudowne hostie, paląc je na oczach świadków w 1552 r. To wyeliminowało powód pielgrzymek i zatarła się szersza pamięć o nich.</ref>. <br>
:1471. Neisse Jakob miał m.in. postawić krzyż w miejscu, w którym dokonał zabójstwa; dać kamień wosku<ref>Kamień to jednostka masy - ok. 11 kg.</ref> kościołowi Matki Bożej na Piasku, a także jedną markę (ok 13 tys.) na drogi i mosty (naprawy); wreszcie ponosić wszelkie wydatki na listy, dokumenty, sprawunki, koszty pogrzebu i wynagrodzenie lekarzy.<br>
:1471. Jenke (Johann) von Czindel musiał osobiście udać się w podróż do Rzymu, a także kazać wpisać zabitego do ksiąg zmarłych w dwóch kościołach i opłacić odprawianie za niego w dwóch kościołach dwie tricesimae (po 30 mszy); postawić zgodnie ze zwyczajem kapliczkę z krucyfiksem (kapliczka przydrożna, słupowa, jak to często bywa przy drogach?), gdzie ojciec rozkaże, położyć? się przeciwko sądom (aby przeciwdziałać fałszywym pogłoskom?); zapłacić lekarzom i cyrulikom (za opatrzenie ran zamordowanego); wreszcie ukorzyć się przed rodzicami i żoną zabitego i prosić ich, aby mu wybaczyli bacząc na boską miłość.<br>
:1472-1473. W niektórych przypadkach stawiane są drewniane Boże Męki (''Martery'')<br>
:1474. W jednym przypadku zabójca uzyskał swobodę wyboru co do wzniesienia kapliczki lub krzyża na Nowym Mieście we Wrocławiu przed kościołem św. Klemensa ku czci św. Wawrzyńca i św. Barbary.
:1474. Trzech zabójców miało postawić krzyż we wrocławskim Werderze (Kępa Mieszczańska?), bo tam zabili.
:1478. Hans Seyfried musi, między innymi (zgodnie z decyzją sądu), postawić drewnianą Bożą Mękę (''Marter'') na grobie zamordowanego.
:1490. Pomnik z tego roku nazwano krucufiksem.
:1495. Zabójcy z Małkowic otrzymali zadanie m.in. postawienia drewnianej kaplicy i kamiennego krzyża w miejscu, w którym doszło do zabójstwa.
:1495. Inny postawił kamienny krzyż i drewniany Marter (krucyfiks) w miejscu morderstwa.
:1496. "Postaw przy drodze kaplicę dla ogółu lub krucyfiks."
:"W miejscu, gdzie w 1496 r. zginął chłopiec, zostanie wybudowana kaplica."
:1497. Michael Grundel zamówił krucyfiks wraz z wizerunkiem Matki Boskiej i św. Jana wyrzeźbiony w kamieniu, który miał być umieszczony w kościele św. Barbary we Wrocławiu (Nie ma go już w tym miejscu).

Trzy krzyże przed Bramą Mikołajską we Wrocławiu, które można było zobaczyć jeszcze w 1801 r., miały podobno inne znaczenie. Fülleborn (Bresl. Erzähl. s. 319) wiąże je z podróżą Petera Rindfleischa do Jerozolimy w 1492 r., inni z podobną podróżą w 1520 r. Być może łatwiej byłoby nam to dziś ocenić, gdybyśmy odnaleźli te krzyże.

{{Przypisy}}

== Steinkreuze und Äehnliches ==
Die Steinkreuze von Granit, einem Gestein, welches bei uns bekanntlich häufig in der Umgegend von Zobten, Strehlen und Striegau gebrochen, und im Mittelalter weit häufiger als heut namentlich auch zu Grabplatten verwendet wurde, finden sich in Schlesien trotz aller Zerstörungen noch recht häufig. Solche, etwa 3 Fuß hoch, stehen bei Diersdorf, Jauernik, Kaltenbrunn und Würben bei Schweidnitz, bei Puschkau, bei Hermsdorf und Märzdorf (bei Hirschberg, 1861), das Märzdorfer (nahe der Scholtisei) hat die Winkel der Kreuzarme je mit einem etwas zurücktretenden Kreisausschnitt ausgefüllt und zeigt auf der Hauptseite ein eingegrabenes großes Schwert mit langem Griff und kleinem Knopf wie die Schwerter des 15. Jahrhunderts. Andere Kreuze stehen bei Nimptsch, bei Ludwigsdorf (bei Hirschberg). Die Zeitschrift Iduna und Hermode von 1812 S. 96 führt 38 Kreuze auf: 7 bei Würben (bei Grüssau), sie seien dorthin zusammengebracht und eingemauert, und bei Hirschberg 1000 Schritt entfernt, zwei in Herzogswalde, eins 1 und 1/2 M. hinter Naumburg a. Q. nach Bunzlau zu, eins vor und eins in Warthau; je eins in Ullersdorf, Röhrdorf auf Lehnhaus zu, bei Grüssau, ein sehr großes und breites vor und ein kleineres hinter Striegau, eins bei Zedlitz, zwei in Bunzelwitz, zwei am Wege von Breslau nach Strehlen, eins von Neisse nach Camenz; eins 1 und 1/2 M. vor Wartha; eins zwischen Heinrichau und Peila; ein sehr großes und ein kleineres zwischen Reichenbach und Schweidnitz; 8 in Weizenrode in der Kirhhofmauer, gesammelt; eins 1/2 Meile von Breslau. ==

Damals 1812 konnte man sie noch für Denkmäler von Gottesgerichtskämpfern halten oder zum Andenken an die im Gottesgericht Gefallenen, oder gar für Denkmäler zum Andenken an die von den Heiden erschlagenen Priester.

Heut dürfen wir von Neuem fragen: Wozu dienten sie? welches war die Ursache ihrer Aufstellung? Die Geschichte überliefert uns, daß sie von Mördern zur Strafe für ihreThat und zur Sühne für dieselbe wie zum Denkmal an den Getödteten gefordert wurden. Beispiele allein aus dem Breslauer Gerichtsbezirk sind folgende::<br>
Ein Mörder soll unter Anderem setzen ein Kreuz mit einer Marter (also ein Crucifix an den Weg oder an die Straße), doben sich die Geschicht (der Mord) ergangen haben, zwischenen hier und Michaelis 1441<ref>Klose, Von Breslau II. 2 S. 431.</ref>. "Drei Gefellen waren in Verdacht wegen des Todschlages, an Wentzlaw Wonniglich geschehen. Diese mußten jeder dreißig Selmessen lesen lassen (in Breslau zu St. Jacob, Albrecht und Bernhardin) Gott zu Ehren und des Abgemordeten Sele zu Seligkeit, zu Trost; ferner ein steinern Kreuz setzen lassen, wohin das sein Bruder Clement Wonniglich haben wollte; endlich alle drei eine Romfahrt (Wallfahrt nach Rom) ausrichten (bezahlen), einer unter ihnen, oder sonst eine andere Person, die Zeugniß von Rom bringen mußte, daß die Romfahrt geleistet und vollbracht worden. 1460<ref>Klose in Script. rer. sil. III. S. 104 ff.</ref>."

Daraus geht hervor, daß die Kreuze nicht ausschließlich an den Stellen stehen, wo das Verbrechen begangen worden..<br>
Ebenso: "Georg Platener, gewesener Stadtdiener von Breslau, mußte wegen des an Marten Tservke begangenen Todschlages, Eine Mark Heller zu der Kirche in Protsch (jetzt Herrnprotsch) geben, dreißig Selmessen lesen lassen, und ein Kreuz setzen, wohin die Brüder des Erschlagenen es haben wollten. 1461."

Ein Anderer mußte den Vater des Gemordeten "dehmüthig bitten, daß er ihm die Uebeltat lauterlich (rein, gänzlich) um Gottes Willen vergeben wolle, in dem Jahre eine Romfahrt für den Erschlagenen thun und daselbst zu Rom seine Sünde beichten und Buße empfangen und von dannen Kundschaft des Beichtigers bringen. Endlich an der Stelle, da der Mord geschehen, eine Marter setzen. Und ob (wenn) er des Erschlagenen Vater immer in Nöthen gesetzt sehe, sol er ihm helfen schützen und ihm-und alle den Seinen sonst Freindschaft und Liebe, wo er mag, die weil er lebt, erzeigen. 1464.

Ein Anderer soll außer dem Setzen einer Marter, außer Selenmessen und anderen Bußen an die Angehörigen des Getödteten "für die Romfahrt, die er gen Rom thun sollte, allhin auf Johann (im Dom?) Buße (geistliche Strafe) empfangen und eine Fahrt gen Welsnig [(?) ein andermal daselbst Welsnak (Aix in der Provence?)] zu dem heil. Blute thun."

Neisse Jacob sollte u. A. das Kreuz an der Stelle setzen, wo er den Mord verübt; Wachs ein Stein zu der Kirche Unsrer l. Frauen auf dem Sande geben, ingleichen eine Mark (c. 13 Th.) zu Wegen und Stegen (Ausbessern); endlich alle Unkosten auf Briefe, Botenlohn, Leichzeichen, (Opfer) und Arztlohn tragen. 1471.

Jenke (Johann) von Czindel mußte persönlich eine Romfahrt leisten, u. A. ferner den Erschlagenen in zwei Kirchen in die Todtenbücher schreiben lassen, daß für ihn gebeten würde; zwei „dreißig Selmessen“ (tricesimae) lesen lassen in zwei Kirchen; eine Kapelle mit einem Krucifix darin nach Gewohnheit setzen (Bildstock, säulenartig, wie so häufig an Wegen?), wo der Vater befehlen würde; gegen Gerichte ablegen (falschen Gerüchten entgegentreten?); die Aerzte und Barbirer bezahlen (für die Behandlung der Wunden des Gemordeten); endlich den Mord den Eltern und des Erschlagenen Weibe entführen (entgelten?) und sie bitten, daß sie ihm das um Gottes Willen vergeben möchen. 1471.

Andermal werden hölzerne Martern gesetzt. 1472 und 73. Einmal wird dem Mörder u. A. freigestellt, eine Kapelle oder Kreuz zu setzen in der Neustadt zu Breslau vor St. Klementkirche in St. Lorenz und St. Barbara Ehre. 1474.

Drei Mörder sollen 1474 ein Kreuz in dem Werder zu Breslau (Bürgerwerder ?) setzen lassen, da Sie ihn erschlagen haben.

Hans Seyfried muß u. A. (immer nach richterlichem Erkenntniß) eine hölzerne Marter setzen lassen bei des Ermordeten Grabe. 1478.

Statt Kreuz heißt das Denkmal 1490 ein Crucifix. Einigen aus Malkwitz ward aufgegeben, u. A. eine hölzerne Kapelle und ein steinern Kreuz an die Stelle zu setzen, da der Todtschlag geschehen. 1495.

Ein Anderer setzte ein steinern Kreuz und eine hölzerne Marter (Crucifix), da der Mord geschehen. 1495. - „Eine gemeine Kapelle oder Krucifix an den Weg setzen.“ 1496.

„Eine Kapelle wird so gebaut auf der Stelle, da der Junge erschlagen worden 1496.“

Michael Grundel hat ein Crucifix nebst dem Bilde der Jungfrau Maria und Johannes von Stein gehauen zu St. Barbarä (in Breslau) zu setzen. (Ist nicht mehr da.) 1497.

Etwas Anderes sollen die noch 1801 gesehenen drei Kreuze vor dem Nikolaithore in Breslau bedeutet haben. Fülleborn (Bresl. Erzähl. p. 319) bezieht sie anf die Fahrt Peter Rindfleischens nach Jerusalem 1492, andere auf eine ähnliche Fahrt aud dem Jahre 1520. Vielleicht könnten wir das heut leichter beurtheilen, wenn wir die Kreuze nachsähen.

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien : Steinkreuze, Bildstocke, Staupsaulen, Galgen, Gerichtstische

2024-03-08T12:58:48Z

Mzopw:

Max Hellmich<br>
''Kamienni świadkowie średniowiecznego prawa na Śląsku: kamienne krzyże, kapliczki przydrożne, pręgierze, szubienice, stoły sądowe.''<br>
Legnica: 1923.

== Kamienni świadkowie średniowiecznego prawa na Śląsku: kamienne krzyże, kapliczki przydrożne, pręgierze, szubienice, stoły sądowe ==

=== Przedmowa ===

Po ponad dwudziestu latach zbierania wiadomości o śląskich krzyżach kamiennych i pokrewnych obiektach upubliczniam zebrane informacje. Rosnąca inflacja nie pozwala na czekanie. Zdaję sobie sprawę, że nadal istnieją pewne braki w kolekcji, choć otrzymałem wsparcie z całego kraju. Mimo znacznych nakładów i poświęcenia czasu oraz kosztów nie udało się uzupełnić wszystkich brakujących wcześniej rzeczy. Dziś dla indywidualnego kolekcjonera jest to przedsięwzięcie beznadziejne.

Niemniej zebrany materiał jest na tyle obszerny, że publikacja wydaje się pożądana. Mam też nadzieję, że zachęci to ludzi do uzupełniania braków. Jestem gotów zbierać ciągle nowe informacje i kiedyś wydać je drukiem, udostępniając je szanownym za zwrotem kosztów. To, co się teraz pojawiło, można by aktualizować, rozcinając i wklejając bez wielkiego wysiłku i nakładów, aby zbiór nie stracił aktualności, nawet gdyby okoliczności pozwoliły na opublikowanie bardziej kompletnego wydania w późniejszym terminie.

Oprócz kamiennych krzyży i odpowiadających im kapliczek włączyłem do kolekcji także szubienice, pręgierze i stoły sądowe. Są również mało znane, a ponieważ to także pozostałości dawnego prawa i sądownictwa, mają pewien luźny związek z kamiennymi krzyżami.

Oddaję więc to, co zebrałem wszystkim przyjaciołom naszego kraju. Miejmy nadzieję, że przedstawienie tych zbyt mało znanych pozostałości z dawnych czasów przyczyni się do ich zachowania ze zrozumieniem i życzliwej nad nimi opieki.

Z wdzięcznością wspominam wszystkich, którzy wspierali mnie, przekazując wiadomości o krzyżach, ich szczegółowe opisy i przesyłając zdjęcia. Niestety muszę powstrzymać się od wymienienia ich nazwisk; zajęłyby one zapewne więcej niż jedną stronę. Chciałbym jednak zapewnić Was wszystkich o moich szczerych podziękowaniach.
<div style="float: right;">
Autor
</div>

===Wprowadznie===

Kamienne krzyże są zwykle słusznie nazywane w języku potocznym "krzyżami mordu" lub "krzyżami ekspiacyjnymi" i od dawna przyciągają uwagę. W szczególności ''Śląskie Czasopisma Prowincjonalne'' (''Schlesischen Provinzialblätter'') i ich nowsza seria "Rübezahl" wielokrotnie przynoszą pojedyncze wzmianki lub dłuższe rozprawy na temat ich znaczenia: Vd. 60 s. 297, t. 106 s. 114, s. 265, s. 459, s. 555, t. 107 s. 39, s. 41, s. 321 oraz "Rübezahl" t. 3, 7-9 i 12. Często wspominały o nich także nowsze czasopisma, takie jak "Schlesien" t. 3, 4 i 7, "Schlesischen Heimatblätter" t. 3, "Qulengebirgsfreund" t. 1911, "Grafschaft Glatz" t. 1911. 3, "Neisser Jahresberichte" z 1901 i 1902 r., "Schlesiens Vorzeit" (stara seria) t. II i III, "Oberschlesische Heimat" t. II, IV, V i VI: ponadto poszczególne krzyże są wymieniane w różnych publikacjach regionalnych: Schulenburg "Wendisches Volkstum", Clemenz "Wandern und Schauen" i "Liegnitz" oraz Jander "Liegnit und Umgegend" i wiele innych. ...

...

===Stoły sądowe===

Według starogermańskich poglądów sąd powinien obradować pod gołym niebem. Ten zwyczaj utrzymał się długo, a jego ostatni ślad można upatrywać w stołach sądowych. Oprócz stołu w Strzelinie wszystkie inne zniknęły. Z Ząbkowic Śląskich zachowała się tylko informacja o jego tam istnieniu i likwidacji, a w Brzegu płyta takiego stołu, która zresztą nota bene jest bardzo starą płytą nagrobną z żydowskiego cmentarza, została wmurowana w podstawę jednego z domów otaczających ratusz. Wcześniej miała podobno spoczywać na kamiennym podłożu i być otoczona wykonanymi z kamienia siedzeniami dla sędziego i ławników. Prawdopodobnie została usunięta sto lat temu wraz z pręgierzem jako "przeszkoda w ruchu". Sądowy stół w Strzelinie, jedyny zachowany, to potężna granitowa płyta o powierzchni 180 na 178 cm, grubości od 13 do 25 cm, spoczywająca na pełnej ceglanej podstawie, tak że powierzchnia jest około 70 do 80 cm nad ziemią. Stoi przed ratuszem na rynku i obecnie nosi ludowy przydomek "Puttasteen", ponieważ wieśniaczki kładą na nim swoje masło do sprzedaży. Tak przemija chwała tego świata!

== Tekst w języku niemieckim ==
Max Hellmich<br>
''Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien : Steinkreuze, Bildstocke, Staupsaulen, Galgen, Gerichtstische.''<br>
Liegnitz: 1923.
<center>
'''Vorwort'''
</center>
Nach mehr als zwanzigjähriger Sammeltätigkeit übergebe ich die schlesischen Steinkreuze und Verwandtes jetzt der Öffentlichkeit. Die wachsende Teuerung duldet nicht mehr cine längere Berzügerung. Die Sammlung weist, das ist mir wohl bekannt, noch manche Lücke auf, trotzdem ich von überall aus der Heimat Unterstüßung erhalten habe. Trotz erheblicher Aufwendungen und Opfern an Zeit und Geld ist es schon früher nicht möglich gewesen, das Fehlende zu ergänzen. Heute ist das für den einzelnen Sammler ein aussichtsloses Unternehmen.

Immerhin aber ist der gesammelte Stoff doch so groß, daß eine Veröffentlichung lohnend erscheint. Ich hoffee, daß sie dazu anregen wird, die Lücken zu schließen, und bin bereit, ergänzende Ditteilungen zu sammeln und nach einiger Zeit den freundlichen Einsendern auf Wunsch das Gingegangene gegen Ersatz der Auslagen einseitig gedruckt zu übersenden. Durch Auseinanderschneiden und Überkleben ließe sich das jetzt Erschienene ohne große Mühe und Kosten auf dem Laufenden erhalten, sodaß die Sammlung nicht veralten würde, selbst wenn die Verhältnisse es erlauben sollten, später einmal eine vollständigere Ausgabe erscheinen zu lassen.

Neben den Steinkreuzen und den mit ihnen gleichwertigen Bildstocken habe ich weiter noch die Galgen, Staupsäulen und Gerichtstische in die Sammlung aufgenommen. Ihr Vorkommen ist auch nur wenig bekannt. Da sie gleichfalls Überlebsel alter Rechtsanschanung und Gerichtsbarkeit sind, stehen sie in einem gewissen losen Zusammenhange mit den Steinkreuzen.

Und so übergebe ich die Sammlung allen Freunden unserer Heimat. Der Hinweis auf diese noch lange nicht genug bekannten Reste aus alter Zeit wird hoffentlich an seinem Teil dazu beitragen, sie verständnisvoll zu pflegen und zu erhalten.

Hierbei gedenke ich dankbar aller derer, die mir durch Nachrichten über Kreuze, ihre nähere Beschreibung und Zusendung von Lichtbildern Unterstützung haben zuteil werden lassen. Ihre Namen alle aufzuführen muß ich mir leider versagen; sie würden wohl mehr als eine Seite füllen. Alle aber wollen sich beim Lesen dieser Zeilen meines aufrichtigen Dankes versichert halten. Auch die neueren Zeitschriften haben sie oft erwähnt, wie Z. B. „Schlesien“ Bd. 3, 4 und 7, die „Schlesischen Heimatblätter“ Bd. 3, der „Qulengebirgsfreund“, Jahrgang 1911, die „Grafschaft Glatz“ Bd. 3, die „Neisser Jahresberichte“ vom 1901 und 1902, „Schlesiens Vorzeit“ (alte Folge) Bd. Il und III, die „Oberschlesische Heimat“ Bd. II, IV, V und VI: ferner finden sich einzelne Kreuze erwähnt in verschiedenen landeskundlichen Veröffentlichungen: Schulenburg „Wendisches Volkstum“, Clemenz „Wandern und Schauen“ und „Liegnitz" und Jander „Liegnit und Umgegend“ und vielen anderen.

<div style="float: right;">
Der Verfasser
</div>
<br><br>
<center>
'''Einleitung'''
</center>

Die Steinkreuze werden im Volksmunde meist richtig als „Mord= oder Sühnekreuze“ bezeichnet und haben ſschon lange die Aufmerksamkeit auf sich gelenkt. Namentlich die Schlesischen Provinzialblätter und ihre, „Rübezahl“ genannte neuere Folge bringen immer wieder einzelne Hinweise oder lännere Abhandlungen über ihre Bedeutung: Vd. 60 S. 297, Bd. 106 S. 114, S. 265, S. 459, S. 555, Bd. 107 S. 39, S. 41, S. 321 und „Rübezahl“ Bd. 3, 7 bis 9 und 12. ...

...

</div>
<br><br>
<center>
'''Gerichtstische'''
</center>

Nach altgermanicher Anschauung hatte das Gericht unter freiem Himmel zu tagen. Dieser Brauch hat sich noch lange gehalten und als seine letzte Spur find die Gerichttische anzusehen. Sie sind bis auf den von Strehlen alle verschwunden. Von Frankenstein hat sich nur die Nachricht von seinem Dasein und seiner Beseitigung erhalten und in Brieg ist die Platte desselben, übrigens eine sehr alte Grabplatte vom Judenkirchhofe, in den Sockel eines der an das Rathaus sich anschließenden Ringhäuser eingelassen. Früher soll sie auf einem gemanerten Unterbau gelegen haben und von ebenso hergestellten Sitzen für den Richter und die Schöffen umgeben gewesen sein. Wahrscheinlich wurde sie vor hundert Jahven zusammen mit der Staupsäule als „Verkehrshindernis“ beseitigt. Der Gerichtstisch von Strehlen, der einzige noch erhaltene, ist eine mächtige Granitplatte von 180 zu 178 cm Oberfläche, 13 bis 25 cm stark, und ruht auf einem voll gemauerten Sockel, sodaß die Oberfläche ctwa 70 bis 80 cm über dem Erdboden liegt. Er steht vor dem Rathause am Markt und trägt jetzt im Volksmunde den Namen „Puttasteen“, weil dort die Marktweiber die Butter zum Verkfaufe bringen; Sie transit Gloria mundi!

Das Sühnekreuz.

Wo der Mordstahl jäh und ruchlos<br>
Frisches Leben macht' erbleichen,<br>
Stellt' der Täter einst als Sühne<br>
Reuig auf des Kreuzes Zeichen.<br>

Dunkel geht im Volk die Sage <br>
Von dem Toten, längst verschollen, <br>
Dessen Seele fromme Bitten <br>
Ew'ge Ruhe schaffen sollen.<br>

Und wo damals trank die Erde <br>
Blut, durch frev'le Tat vergossen, <br>
Um das Kreuz, das altersgraue, <br>
Heute üpp'ge Blumen sprossen. <br>

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Kamienne krzyże pod Wrocławiem (Die steinernen Kreuze vor Breslau)

2024-03-08T12:57:30Z

Mzopw:

''Die steinernen Kreuze vor Breslau''. Der Breslauische Erzähler : eine Wochenschrift. Jg.2, No. 23 (6 Junius 1801), s. 367-368.

== Kamienne krzyże pod Wrocławiem ==
O kamiennych krzyżach przed Bramą Mikołajską można znaleźć następujące informacje. W czasach, gdy wielu pobożnych książąt i panów z naszej ojczyzny pielgrzymowało do Ziemi Świętej, uczynił to również książę Heinrich von Liegniz<ref>W tym czasie (Peter von Rindfleisch pielgrzymował w 1496 r.) w Ziemi Świętej nie było księcia legnickiego. Rządy regencyjne w księstwie sprawowała Ludmiła z Podiebradów (1456-1503) w imieniu małoletnich synów jej i zmarłego męża Fryderyka I (1446-1488). Synowie ci to Jan II (1477-1499), Fryderyk II (1480-1457) i Jerzy I (1481 a 1483-1521). Pielgrzymkę do Jerozolimy podjął Fryderyk II, ale było to w 1507 r. Wydaje się, że żaden książę legnicki o imieniu Henryk nie odbył pielgrzymki do Ziemi Świętej. Z Piastów legnickich na pielgrzymkę w XV w. udał się Ludwik II brzeski (1380 a 1385-1420). Było to jednak w 1404 r. Książę został wzięty do niewoli przez Saracenów. Wykupił go za 6 000 guldenów brat Henryk IX lubiński, a właściwie mieszczanie Brzegu, Chojnowa i Oławy obłożeni na ten cel specjalnym podatkiem. Najsłynniejsza pielgrzymka do Jerozolimy księcia z Piastów śląskich o imieniu Henryk to wyprawa Henryka V Żelaznego (1312 a 1321-1369), którą podjął w 1356 r. Był to jednak książę z linii Piastów głogowskich.</ref>, a z nim pojechał tam też wrocławski patrycjusz Piotr Rindfleisch, który zwiedził i obmierzył wszystkie święte miejsca, a po powrocie postanowił wznieść pomnik upamiętniający jego pobożną podróż. Dokonał tego poprzez wzniesienie tych trzech krzyży, o których mówi się, ze są tak daleko od Wrocławia, jak Golgota od Jerozolimy. Są tacy co twierdzą, że ponieważ byli podróżnicy, którzy powątpiewali w dokładność pomiaru, to pobożny człowiek ponownie udał się do Jerozolimy aby sprawdzić precyzję pomiaru. Zmarł w 1532 r.

== Die steinernen Kreuze vor Breslau ==
Ueber die steinernen Kreuze vor dem Nikolaithor finden sich folgende Nachrichten. Um die Zeit, wo auch aus unserm Vaterlande so manche fromme Fürsten und Herren Wallfahrten in das heilige Land anstellten, war Herzog Heinrich von Liegniz und mit ihm ein Vornehmer von Breslau, Peter von Rindfleisch ebenfalls dahin gezogen, hatte dort alle heiligen Plätze besucht und gemessen, und beschloß, nah seiner Zurückkunft ein Denkmahl seiner andächtigen Reise zu stiften. Das geschah, indem er diese drey Kreuze errichten ließ, die eben so weit von Breslau seyn sollen, als Golgatha von Jerusalem. Einige erzählen, daß der fromme Mann, da verschiedene Reisende die Nichtigkeit dieser Abmessung bezweifelt hatten, noch einmahl nach Jerusalem gereist sey, um das Maaß recht genau zu haben. Er starb 1532.

{{Przypisy}}

* [[Kamienny krzyż na Placu Królewskim we Wrocławiu]]
* [[Kamienne krzyże przy drodze od Bramy Mikołajskiej do kościoła pw. św. Mikołaja we Wrocławiu]]
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]
[[Kategoria:Krzyże we Wrocławiu]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Wrocławskie ciekawostki (Kleine Merkwürdigkeiten Breslaus)

2024-03-08T12:56:57Z

Mzopw:

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
[[Plik:Wroclaw Konigsplatz pomnik 1938.jpg|thumb|260px|Zdjęcie kamiennego krzyża na Königsplatz we Wrocławiu; z artykułu]]
Fragment artukuł ''Kleine Merkwürdigkeiten Breslaus''. Von Ewald Fröhlich. W Neues Wiener Tagblatt (Tages-Ausgabe), Jahresübersicht 1938 24. Juli 1938, Nr 202, s. 12.

== Wrocławskie ciekawostki ==
O dziwo, w środku miasta stoją dwa [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]]! W zachodniej części centrum, na dawnym pasie fortyfikacji Wrocławia, w fosie miejskiej, jeden z takich krzyży stoi na trawniku, w pobliżu pomnika Bismarcka. Dookoła, na ścieżkach przecinających plac, znajdują się ławki, ale prawie nikt z tysięcy ludzi, którzy codziennie tędy przechodzą, nie przygląda się temu świadkowi dawnych czasów. Na przedniej stronie znajduje się ryt przypominający szpic szabli. Wrocławianie twierdzą, że jeśli odpowiednio się ustawisz, możesz zobaczyć także górną część miecza - a mianowicie miecz z pomnika Bismarcka. Drugi krzyż pokutny stoi na placu zabaw przy Jahnstraße (ul. Sokolnicza), niedaleko Königsplatz (Plac Jana Pawła II) . Kroniki podają, że u bram miasta stały kiedyś trzy krzyże. Dwa z nich zostały odnalezione, ale gdzie podział się trzeci, nie wiemy.

= Kleine Merkwürdigkeiten Breslaus =
Zwei Sühnekreuze stehen seltsamerweise mitten in der Stadt! Im Westen der Innenstadt, am ehemaligen Befestigungsgürtel Breslaus, am Stadtgraben, steht das eine dieser Kreuze im Rasen, dicht neben dem Bismarck-Denkmal. Ringsherum sind Bänke an den Wegen, die den Platz kreuzen, aber wohl kaum einer der täglich hier zu Tausenden Vorübergehenden wirft einen Bild auf diesen Zeugen aus alter Zeit. Auf der Vorderſeite befindet sich eine Einmeißelung, ähnlich einer Säbelspitze. Und die Breslauer sagen, wenn man sich richtig aufstellt, so kann man auch den oberen Teil eines Degens sehen - nämlich den des Bismarck-Standbildes. Das andre Sühnekreuz steht in einem Spielplatz an der Jahnstraße nicht weit vom Königsplatz. Die Chronik sagt, daß einst drei Kreuze vor den Toren der Stadt gestanden haben sollen. Zwei hat man gefunden, wohin das dritte gekommen ist, entzieht sich unsrer Kenntnis.

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]
[[Kategoria:Krzyże we Wrocławiu]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Kategoria:Biblioteka

2024-03-08T12:56:11Z

Mzopw: Utworzono nową stronę "Kategoria:Kategorie"

[[Kategoria:Kategorie]]

Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913

2024-03-08T12:55:48Z

Mzopw:

'''Kamienne krzyże na Śląsku''' (Steinkreuze in Schlesien. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.)

Paul Kutzer z Ziegenhals (Koziej Szyi), Głuchołazy
[[Plik:Zastruże Kutzer 1913.jpg|alt=Krzyż pokutny, Zastruże|thumb|250px|left|Kamienny krzyż z rytem topora koło Zastruża, pow. świdnicki]]
[[Plik:Proszkowice Kutzer 1913.jpg|alt=krzyże pokutne, Proszkowice|thumb|250px|Paul Kutzer przy grupie kamiennych krzyży w Proszkowicach, pow. wrocławski]]
[[Plik:Głogówek Kutzer 1913.jpg|alt=Krzyż pojednania, Głogówek|thumb|250px|left|Kamienny krzyż z płaskorzeźbą Ukrzyżowanego w Głogówku]]
[[Plik:Pławna Dolna kamienny krzyż Kutzer 1913.jpg|alt=Pławna Dolna, krzyż kamienny|thumb|250px|Kamienny krzyż z inskrypcją w Pławnej Dolnej]]
[[Plik:Wambierzyce krzyż kamienny Kutzer 1913.jpg|alt=Krzyż pokutny|thumb|250px|left|[[Krzyż kamienny w Wambierzycach|Krzyż z rytem szabli w Wambierzycach]]]]
[[Plik:Gola Świdnicka Kutzer 1913.jpg|alt=Krzyż pojednania, Gola Świdnicka|thumb|250px|Kamienny krzyż w Goli Świdnickiej]]
[[Plik:Kłodzko krzyż kamienny Kutzer 1913.jpg|alt=Krzyż pojednania, Kłodzko|thumb|left|250px|Kamienny krzyż z rytem włóczni w Kłodzku]]
[[Plik:Lewin Brzeski Kutzer 1913.jpg|Krzyż pokutny w Lewinie Brzeskim|thumb|250px|left|[[Lewin Brzeski - krzyż kamienny|Marmurowy krzyż z inskrypcją w Lewinie Brzeskim]]]]
W germańskim prawie karnym każdą winę można było odkupić pieniędzmi. Nawet w przypadku nieumyślnego spowodowania śmierci zabójca mógł się pokajać i uniknąć krwawej zemsty ze strony członków rodu zabitego, jeśli zapłaci "Wergeld" (''główszczyznę''), według zwyczaju, który sięgał prehistorii indoeuropejskiej. Najbliższy krewny miał prawo wnieść oskarżenie o morderstwo. Tylko wtedy, gdy sprawca odmówił udziału w przewidzianym postępowaniu ugodowym, mógł być niepokojony przez krewnych zabitego (''groziła mu zemsta'')<ref>Na Śląsku, a zwłaszcza na obu Łużycach, do czasów współczesnych zachował się starożytny germański zwyczaj budowania stosu chrustu w miejscu, w którym ktoś zginął lub uległ wypadkowi. Taki stos nazywano „toter Mann”. W Karkonoszach nazwę taką można znaleźć na drodze ze Szklarskiej Poręby na Przełęcz Szklarską i w Fiebichstal koło Podgórzyna, a także w świeradowskich lasach i lasach koło Wilczej Poręby (dziś część Karpacza).</ref>.

Ta ugoda (''pokuta'', ''forma odpowiedzialności'') za zabójstwo, która wyłoniła się z germańsko-pogańskich zwyczajów, przetrwała przez całe średniowiecze. O ile jednak w okresie germańskim rekompensatę materialną stanowiło prawo, o tyle w średniowieczu cena zmarłych była, że tak powiem, ustalana. Nawet jeśli niektóre z aktów ugody (''pokuty'') miały wyłącznie kościelny charakter, nie należy zakładać, że Kościół angażował się w prywatnoprawną materię postępowania sądowego. Sympatię (''Udział'') Kościoła należy tłumaczyć średniowiecznym sposobem myślenia, według którego morderca był odpowiedzialny za zbawienie swojej ofiary i dlatego był zmuszany (''zobowiązywany'') do łożenia na najróżniejsze "Seelgeräten" (''"narzędzia duszy" - działania prowadzące do zbawienia duszy zabitego'').

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych obowiązków nałożonych na zabójcę było ustawienie świadectw zabójstwa (''"tortur", Martern''). Interesujący raport jezuity Ursmarusa Grissoniusa do św. Ignacego Loyoli w podróży z Wiednia do Pragi, datowany 21 maja 1556 r., ukazuje częste występowanie tych obiektów, a jednocześnie uświadomia niebezpieczeństwa czające się na ówczesnych drogach. "Łatwo zauważyliśmy, że kryją się tu rabusie, bo wszędzie na takich zalesionych ścieżkach, które kiedyś nazywano Lasem Herceńskim, widzieliśmy niskie kamienne krzyże, na których rzeźbiono miecze, topory i sztylety<ref>. Monum. hist. societatis Jesu litt. quadrim. Tom IV. 329 f.</ref>.

Na Śląsku istnieje ponad 300 tych legendarnych starych, zwietrzałych, często na wpół zatopionych w ziemi, porośniętych mchem i bluszczem kamiennych krzyży. Stoją na granicach pól, na rozstajach dróg lub w tajemniczych leśnych ciemnościach. Zazwyczaj stawiane były w miejscu zbrodni, ale krewni mieli prawo określić inne miejsce. Można je było nawet zobaczyć koło bram miasta, na przykład w Paczkowie. Można je też znaleźć przy kościelnych murach, być może tłumaczy się to tym, że stanowią cichą prośbę o modlitwę wstawienniczą, ale może także dlatego, że zgodnie z surowymi ówczesnymi prawami zamordowanemu odmawiano rozgrzeszenia kościelnego i musiał być pochowany poza murami cmentarza<ref>Lutsch zählt in seinem "Kunstdenkmälern" eine große Anzahl der Steinkreuze namentlich auf. Die kreuze im Riesengebirge beschrieben Postmeister S. Bed im "Gebirgsfreund" (1898 nr 20) und Hauptmann Cogho (1898 nr. 12). An Literatur seien ferner erwähnt: Seminarlehrer L. Sturm in Schweidnitz, Hahnauer Stadtblatt (1899 nr 115), "Gebirgsfreund" (1889 nr 26) itd na str. 10</ref>.

Znaczna liczba krzyży jest określana jako [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]] ze względu na wyryte na nich narzędzia zbrodni. Najliczniejsze są miecze<ref>Na Górnym Śląsku znaki miecza są na krzyżach w Białej Nyskiej i w Jędrzychowie, powiat nyski, w Mieszkowicach, powiat Prudnik.</ref>, które znajdujemy wykute w Mysłakowicach, na terenie Łomnicy, gdzie jeden czeladnik zadźgał na śmierć drugiego, przy wiejskiej drodze w Marczycach, powiat Jelenia Góra, na dziedzińcu szkolnym w Mierczycach, powiat Legnica, na (''przy'') cmentarzach w Męcince, powiat Jawor, Borda, powiat Zgorzelec, także na rozwidleniu dróg koło Dzierżoniowa, przy murze cmentarnym w Nieder Seifersdorf, powiat Rothenburg (Rozbork), przy kościele w Merzdorf, powiat Hoyerswerda, w Kostomłotach, powiat Środa Śląska i Pożarzysku, powiat Świdnica, w Leśnej, w Bieniowicach, powiat Legnica, w Bolesławicach, powiat świdnicki, Golance, powiat legnicki, i w Sproitz, powiat Rothenburg (Rozbork). Krzyż w pobliżu młyna w Górnych Wambierzycach ukazuje zakrzywioną szablę. Wiemy, że dwaj bracia Kaspar i Hans von Pannewitz, synowie Ludwika I (zm. 1560), walczyli z powodu szlachcianki Valeski von Ullersdorf (1594); obaj zginęli, a Valeska rzuciła się pod młyńskie koło. Inne krzyże pokutne noszą wyrzeźbiony sztylet, tak jak ten stojący w ogrodzie w dolnej części Dziwiszowa, powiat Jelenia Góra. Dwaj czeladnicy pokłócili się tu o kawałek chleba<ref>Historia o spornej kromce chleba (plastrze sera) dotyczy też szeregu innych krzyży, m.in. w Goduszynie, Płoszczynie, Czernicy, Janówku, Chrośnicy i Tschiswitz (Laskówka?).</ref>. Podobna broń widnieje na krzyżu w murze cmentarza w Grobli, pow. Bolków, przed Broswitzer Walde w Warcie Bolesławieckiej, powiat Bolesławiec, oraz u podnóża wzgórza kościelnego w Pławnej Dolnej, powiat Lwówek Śląski, gdzie ok. 1809 r. zamordowano służącą kantora, a także w Wojcieszycach, powiat Jelenia Góra, w Komarnie, powiat Świerzawa, w Miłkowie, w Chrośnicy, powiat Świerzawa i w Chociwlu, powiat Strzelin. Rzadziej na krzyżach pokutnych pojawia się nóż. Znajdujemy go na kamiennym krzyżu na nawsiu Starego Jaworowa, powiat Świdnica, w Marczycach, w powiecie Jelenia Góra, w Ujowie, w powiecie Środa Śląska i na Königsplatze (''Plac JPII'') we Wrocławiu. Częściej spotykamy topór, np. koło Rauske (''Zastróże''), powiat Neumarkt (''świdnicki'') (ryc. s. 10), koło Kotli, powiat Głogów, na Kreuzwiese (''krzyżowej łące, Gniewczyce'') koło Miedzianki<ref group="U"><small>Krzyż odnalazł się w Rędzinach, ale potem znowu zaginął (kamienny krzyż z rytem topora, stojący niegdyś nieco ponad przełęczą Rędzińską (727 m n.p.m.), przy żółtym szlaku turystycznym z Wielkiej Kopy na Wołka. Krzyż pierwotnie znajdował się na oddalonej nieco na północ, również w Rudawach Janowickich, Krzyżowej Hali, skąd przemieszczono go - już po II wojnie światowej - na Przełęcz Rędzińską. Ukradziony w 1997 r.)</ref>, gdzie rzeźnicki czeladnik zabił drugiego, oraz przy Nonnenteiche (''stawie sióstr'') koło Głębocka, powiat Jelenia Góra<ref group="U">Krzyż stoi obok pałacu w Mysłakowicach. 21 maja 2001 roku ważący ponad 400 kg krzyż został przetransportowany z Głębocka w celu uchronienia go przed zniszczeniem. Znajdował się na terenie podmokłym, na łące przy zbiegu stawów w Głębocku w pobliżu mostu.</ref>. Rzadziej występujące znaki pokuty to: widły w Brunowie, powiat Lwówek Śląski<ref group="U">Ten krzyż znajduje się teraz w Żerkowicach, po lewej stronie drogi do Bolesławca, razem z innym krzyżem; jest w części zrekonstruowany po uszkodzeniu go przez robotników drogowych w latach 70. XX w.</ref>, którymi jeden parobek zadźgał drugiego, nożyce widoczne na krzyżu w pobliżu zabudowań dworskich w Łomnicy, powiat Jelenia Góra, gdzie dwie kobiety wracające z pracy w folwarku podobno śmiertelnie zraniły się nożycami do strzyżenia owiec<ref group="U">Krzyż zaginął.</ref>, podobnie nożyce w Staniszowie, powiat Jelenia Góra, kosa (''sierp''), którą znajdujemy wyciosaną w Niedźwiedniku, powiat Ziębice, jako znak, że w tym miejscu pokłóciło się dwóch żniwiarzy; włócznia (''Spieß''), którą widzimy na krzyżu na skarpie wzdłuż ścieżki z Piechowic do Wodospadu Szklarki, młodzieniec z zazdrości zamordował tu swoją narzeczoną<ref group="U">To miejsce to Wojcieszyce; chodzi o krzyż z aureolą, w skarpie.</ref>. Ten sam znak widnieje na krzyżu w parku dworskim w Wykrotach powiat Rothenburk (Rozbark), gdzie w pojedynku zasztyletowany został junker von Rechenberg. W Kłodzku na kamieniu, który kiedyś stał obok starej kaplicy, a obecnie znajduje się na nowym cmentarzu, znajdujemy włócznię (''Lanze''), która przypomina o zamordowaniu dwóch polskich pielgrzymów przez ludność luterańską w czasie wojny 30-letniej. Na kamieniu pamiątkowym w murze kościelnym w Kollm (''Chełm''), powiat Rothenburg (''Rozbork''), widnieje krzyż w kole; widzimy łopatę w Bytomiu Odrzańskim, powiat Kożuchów, kuszę na krzyżu przy wiejskiej ulicy w Förstgen, powiat Rothenburg (Rozbork), oraz w Śmiałowicach powiat Świdnica, i w Mniszkowie powiat Jelenia Góra; krzyż wryty na krzyżu na skarpie w Brożcu, pow. Oława (strzeliński)<ref>Symbole te można znaleźć również poza Śląskiem. Ryty, które nie występują na śląskich krzyżach pokutnych to: Pług w Hohendorf, w Neuberg (Pohradi), Bleicherode (Turyngia)?; szubienica Hazlau (Hazlow), Schwosdorf (pow. Kamenz); pohrzebacz? w Wolfersgrün; bułka? w Kirschberg?; narzędzia kowalskie w Röhrda; waga: in Plan i. B.; trzonek lancy w Kohlwesa; strzała w Weifa; drzewo w Ringetal i. S.?; Stab?: in Fischheim; Elle?: in Schönbach; modląca się postać w Seelitz; dwie twarze w Jatzniv i. S.?; podkowa i cep w Döben; młotek w Polička; labirynt w In Juleskotz auf Fünen; św. Anna w Dippoldiswalde; pastorał w Werda.</ref>.

Krzyż stojący w Miłkowie pokazuje nam zawód zamordowanego. Na kamieniu widać po prawej stronie sztylet, a obok niego dwie podeszwy butów.

Odrębnymi zjawiskami są krzyże, na których wyrzeźbione linie tworzą wizerunek Zbawiciela. Krzyż taki znajdujemy w Oraczach koło Głogówka (fot. s. 10), w Kępach w powiecie Legnica (jaworski) oraz w Kijowicach koło Bierutowa. Ten ostatni stoi na leśnej ścieżce do Zawidowic na starej drodze wojskowej z Wrocławia do Krakowa, na granicy dóbr miejskich i książęcych; wystaje prawie dwa metry ponad piaszczyste podłoże. Niektórzy nazywają to „Krzyżem św. Wita”; według innych miało tam miejsce bratobójstwo, według trzeciego czytania właściciel ziemski udusił w tym miejscu dziewczynę służącą.

Słowa poety: "Każda zmęczona głowa, która kładzie się spać, lubi zostawić po sobie krzyż, który nosi jej imię", nie odnsozą się do kamiennych krzyży. Napisy zdarzają się na nich sporadycznie. Przy drodze ze Zbylutowa, powiat Lwówek Śląski, do Skorzynic, krzyż z wygiętymi w kształcie ramion wspornikami (aureola dolna) posiada inskrypcję opartą na starej tradycji i wzmiance w kronice Bunzlau z 1813 roku: "2 czerwca 1601 roku, panna młoda Mar. Jos. Wetzel w drodze na ślub z Ignatzem Gabrielem została zasztyletowana przez swojego byłego narzeczonego; sprawca zbiegł". Krzyż znajdujący się w Pławnej Dolnej, powiat Lwówek, na posesji J. Steckela, pod drzewem, również nosi inskrypcję, którą swego czasu odświeżył J. Ertner, nauczyciel z Wrocławia. Trzeci kamień z wyrytym napisem znajduje się w alei w Wartowicach.

Pojawiajace się czasem na krzyżach daty dają nam pewne wskazówki co do pochodzenia, ale często zostały dodane później. W Dziwiszowie, powiat Jelenia Góra, 1625, w Strupicach (''Jeżów Sudecki''), powiat Jelenia Góra, 1813, w Mysłakowicach, powiat Jelenia Góra, 1586, w Okrzeszynie, powiat Kamienna Góra, 1715, w Jesenik 1647<ref group="U">Najprawdopodobniej chodzi o Jesionik (Jeseník), w którym jest krzyż z inskrypcją z datą 1646.</ref> w Strzyżowiec (''Siedlęcin'') przy szosie Jelenia Góra Wleń 1511, Lewin Brzeski 1617, Pławna Dolna, powiat Lwówek Śląski, 1731.

Niektóre krzyże mają inny kształt, np. w Zyblutowie, powiat Lwówek Śląski, z podporami wygiętymi na kształt ramienia; podobny do niego jest kamień w Janowicach, powiat Legnica. W niektórych krzyżach brakuje głowy. Często wynika to z uszkodzenia. Ale tam gdzie górna część jest polerowana gładko, na przykład w Jaworniku (Śląsk Austriacki) jest to szczególny rodzaj krzyża czyli krzyż św. Antoniego lub krzyż burzowy, zwłaszcza jeśli stoją w polach gdyż jest zwyczajem na terenach katolickich umieszczanie krzyży na na polach. Kamienne krzyże w Głębocku (''Mysłakowice''), [[:Plik:Pasikurowice.jpg|Pasikurowicach]], Łosiowie (''Różyna''), Dackern i w Złotoryi mają kształt młota <ref>Krzyż łapowy, krzyż koniczynowy i starożytny krzyż kołowy, nie występują na Śląsku.</ref>.

Uważa się, że krzyże z ramionami rozszerzającymi się na zewnątrz to starszy typ, te ociosane pod kątem prostym są prawdopodobnie nowsze. Przykład pierwszej formy mamy w Goli Świdnickiej. Przedstawienia obrazowe sugerują, że wznoszenie kamiennych krzyży, o których mowa, miało miejsce w czasach, gdy sztuka czytania i pisania była jeszcze rzadkim zjawiskiem i preferowano przedstawienia obrazowe.

Często kilka krzyży stoi razem, na przykład w Proszkowicach, powiat Świdnica.

Krzyże upamiętniają jednak nie tylko morderstwa, ale także wypadki losowe, tak jest np. w przypadku krzyża w Czerwieńczycach w powiecie Kłodzko, który został postawiony dla upamiętnienia pożaru zamku w 1646 roku, w którym zginęło 115 osób.

Nad wejściem do kościoła w Lutyni znajduje się kamienny krzyż, który przedstawia kielich i nie ma związku ze zbrodnią. Pod rządami hrabiego Hohenthala kościół został przekazany kalwinom. Krzyż został postawiony na znak, że teraz komunia będzie podawana pod obiema postaciami.

Aby uchronić kamienie pokutne przed zniszczeniem, często wmurowywano je w mury kościelne, tak było w Jordanowie Śląskim w powiecie Niemcza, w Grobli, w powiecie Bolków, w Słupie, w powiecie Jawor, w Ujeździe Górnym w powiecie Środa śląska, w Grodziszczu w powiecie Świdnica, w Wierzbnej , w Pszennie i w Kotli w powiecie Głogów.

Czasami krzyże mają swoje nazwy w języku potocznym. W pobliżu Ruhland, w powiecie Hoyerswerda, w pobliżu kościoła stoi tzw. krzyż z łapami. Jeszcze niedawno przed Bramą św. Mikołaja przy Königsplatz we Wrocławiu stał "Krzyż Husycki". W pobliżu Kuropatnik przy Gromniku, niedaleko Miecznika, stoi "Cygański Krzyż", gdzie rzekomo mordowano Cyganów. Uszkodzone kamienne krzyże noszą często specyficzne nazwy: ten przy drodze Osiek-Rusko (''Zastruże'') na kilometrze 8,8 nazywany jest "kamiennym nosem", a ten w pobliżu Chroślic, powiat Jawor, "długim kamieniem". Na Dolnym Śląsku okazjonalnie używa się określenia „krzyż ratunkowy lub wojskowy” (krzyż nieszczęścia lub obrony, krzyż awaryjny lub wojskowy). Na Śląsku austriackim nazywane są prawie wyłącznie „krzyżami szwedzkimi”; to samo dotyczy częściowo Górnego Śląska. Tu i ówdzie słychać też nazwę „krzyż pogrzebowy lub krzyż śmierci”. Co dziwne, udokumentowana nazwa „tortury” (marter) zanikła w potocznym języku<ref>W Westfalii, Frankonii, Górnym Palatynacie, Bawarii, Szwabii itd. nazywane są również "krzyżami szwedzkimi" i według powszechnego przekonania (ew. ''wierzeń ludowych'') mają wskazywać miejsca, gdzie poległych w wojnie trzydziestoletniej spotkała wspólna mogiła. W południowo-zachodnich Niemczech często nazywane są "Räwenkreuz" rewen = zabijać, re = zwłoki, miejsce pochówku. W Egerlandzie mówi się o nich, że są w miejscach, gdzie głosił kazania św. Wolfgang, biskup Ratyzbony; na Morawach nazywa się je "krzyżami Metodego i Enrilla", także w Łużycach Wendyjskich, gdzie ci dwaj apostołowie nigdy nie przybyli; w Moguncji Elektorskiej "krzyżami Bonifacego", gdzie indziej "krzyżami Ludgera". W Meklemburgii znajdują się kilkumetrowe kamienne płyty, wmurowane głęboko w ziemię, na których widnieją różnego rodzaju napisy, często w języku łacińskim lub w trudnym do odczytania dla niezorientowanych średniowiecznym piśmie minuskułowym, a na których w wielu przypadkach widnieje postać ukrzyżowanego Zbawiciela, wyryta lub wyrzeźbiona techniką rzeźbiarską. W Westfalii, Frankonii, Górnym Palatynacie, Bawarii, Szwabii itd. nazywane są również "krzyżami szwedzkimi" i według powszechnego przekonania ( ew. wierzeń ludowych) mają wskazywać miejsca, gdzie poległych w wojnie trzydziestoletniej spotkała wspólna mogiła. W południowo-zachodnich Niemczech często nazywane są "Räwenkreuz" od Mhd. rewen = zabijać, Ahd. hreo, Mhd. re = zwłoki, miejsce pochówku. W regionie Chebu mówi się o nich, że są w miejscach, gdzie głosił kazania św. Wolfgang, biskup Ratyzbony; na Morawach nazywa się je "krzyżami Cyryla i Metodego", podobnie na Łużycach, pomimo, że ci dwaj apostołowie nigdy na nie nie dotarli; w Elektoracie Moguncji "krzyżami Bonifacego", gdzie indziej "krzyżami Ludgera". W Meklemburgii znajdują się kilkumetrowe kamienne płyty, wmurowane głęboko w ziemię, na których widnieją różnego rodzaju napisy, często w języku łacińskim lub w trudnym do odczytania dla niezorientowanych średniowiecznym piśmie minuskułowym, a na których w wielu przypadkach widnieje postać ukrzyżowanego Zbawiciela, wyryta lub wyrzeźbiona techniką rzeźbiarską.</ref>.

Jeśli chodzi o interpretację pochodzenia krzyży, pole do popisu ma wyobraźnia (''Interpretacja krzyży pozostawiona jest wyobraźni.''). Ludzie otoczyli te nieme zagadki minionych dni legendami. Są uważane za krzyże morowe, kamienie graniczne pól (posiadłości), znaki pamiątkowe w miejscach, w których sprawowano sądy, w których mogły zapadać wyroki życia i śmierci, krzyże pielgrzymkowe, krzyże pogodowe i gradowe, upamiętnienia pojedynków sądowych (''upamiętnienia zabitych i pokonanych w pojedynkach sądowych''), upamiętnienia zabitych konwertytów, drogowskazy z okresu wojen husyckich, pomniki nagrobne germańskich i słowiańskich bohaterów, oznaczenia nieistniejących już sanktuariów, rzymskie kamienie milowe czy też granice okręgów sądowych (''powiatów''). Jeden z badaczy podejrzewał nawet wpływy orientalne sugerując się elamickich kamieniami granicznymi. W niektórych miejscach uważano, że zwyczajem było stawianie krzyży, gdy dany region został schrystianizowany, aby dać wskazówkę kolejnym misjonarzom. Na Dolnym Śląsku z legendą tą związany jest krzyż na ogrodzeniu dworskim w Tschirne (Czerna?). Mówi się, że jest to miejsce, gdzie czczono słowiańskiego boga Czarnoboga, od którego podobno wzięła się nazwa tego miejsca. Trzy krzyże przed Bramą Mikołajską we Wrocławiu, które można było zobaczyć jeszcze w 1801 r., a które zniknęły podczas rozbudowy miasta, Fülleborn wiązał z podróżą Piotra Heinricha do Jerozolimy (1492) lub z inną podróżą z roku 1520. Trzy krzyże w pobliżu Muchoboru Wielkiego legenda wiąże z trzema książętami (Maciejem Węgierskim, Władysławem Czeskim i Kazimierzem Polskim), którzy spotkali się tu 16 października 1474 r.<ref>W naukowych badaniach archeologicznych, szczególnie na terenie Saksonii, często wskazywano na niektóre grupy krzyży jako znaki graniczne kościelnych lub świeckich dominiów. Nie można zaprzeczyć, że wiele z tych krzyży zostało później wykorzystanych w tym celu; pierwotnie nie były one jednak do tego przeznaczone. W palatyńskim dokumencie hrabiego Friedricha z 1549 roku czytamy: "bisz zum Steinern Kreuz so zwischen Pfalz und Brandenburg markt bis wider zu des Schmids Endres Felds ...". Kiedy w akcie założycielskim miasta Lipska z 1156 r. jest mowa o tym, że miasto powinno otrzymać cztery krzyże miejskie jako symbol swojego prawa, co nazywane jest "wicbilade", nie oznacza to, że chodzi o krzyże kamienne, podobnie jak "anne hagelcruce" (gradowe krzyże) i "apud wettercruce" (pogodowe krzyże) w statutach frankońskich z 1291 r.</ref>

Wykopaliska pod krzyżami często ujawniały przedmioty o znaczeniu kulturowo-historycznym, np. szkielety, groty strzał, urny itp. Pod średniowiecznymi krzyżami w pobliżu Strzelina, obok szkieletu zabitego człowieka znaleziono leżące w określonym porządku woskowe świece, które należały do pokuty nałożonej na zabitego i miały symbolizować oświecenie podczas wędrówki przez ciemną dolinę śmierci<ref>Kruse Budorgis, s. 38.</ref>. Często mówi się, że pod nimi ukryty jest skarb wojenny.

Według opinii mieszkańców wokół wielu krzyży coś się dzieje. Może to być duch zabitych, który według mieszkańców wioski, prowadzi o północy swoją grę z zabłąkanym wędrowcem. Często pojawia się jako czarny pies, który podąża za nim i go przeraża. Dlatego ludzie kładli na kamiennym krzyżu „ofiarę z chrustu” („Reisigopfer”) aby uchronić się przed błąkającą się duszą. Możliwe, że dzięki tym lękom kamienne krzyże w mniejszym stopniu padały ofiarą bezbożności<ref>Por. ''Schlesien'', III, s. 87.</ref>.

Obecnie, na podstawie badań archiwalnych, należy ustalić, w jakim stopniu poszczególne krzyże mogą być powiązane z licznymi, istniejącymi do dziś dokumentami pojednawczymi. W 70 umowach związanych z nieumyślnym spowodowanie śmierci na Śląsku (1367-1615) zapis o Marterze (''chyba chodzi o jakikolwiek obiekt „pokutny”'') pojawia się 44 razy. Znany jest np. dokument księżnej śląskiej Beatrix dotyczący krzyża w Stanowicach koło Strzegomia. Dokument datowany jest na 4 grudnia 1305 r. i dotyczy umowy ugodowej z bratem Konradem, kiedyś zarządcy w Zedlitz w Czechach (''chyba jednak Pasieczna''), z powodu zabójstwa Konrada von Langinberce, byłego młynarza w Stanowicach koło Strzegomia. O postawieniu krzyża tekst mówi: "Na znak ugody, na miejscu zabójstwa postawiono krzyż". O krzyżu na murze kościelnym w Ujeździe Górnym, powiat Środa Śląska , wiemy następujące rzeczy. Mieszkaniec wsi zabił Petera Hoffmana po (ok.) 1400 roku. Zabójca początkowo ukrywał się przed krwawą zemstą, ale w końcu uzgodnił pewną kwotę z krewnymi zabitego. Pieniądze przekazał nad otwartym grobem, krewni na znak pojednania podali mu rękę zmarłego, którą po do „uściśnięciu” upuścił do grobu. Zabójca zobowiązał się także do darowania 30 funtów wosku kościołowi oraz odbycia pielgrzymki do Rzymu i odwiedzenia w drodze powrotnej „krwawiących hostii” w Wilsnack. Podróż powinna rozpocząć się najpóźniej w tygodniu wielkanocnym. W miejscu czynu musiał postawić krzyż. Podobno krzyż na cmentarzu w Imbramowicach, powiat Świdnica, ma związek z napisem na ołtarzu „pokutnym” kościoła, który brzmi: W 1589 r., 17 lutego, Martin von Hoff-Schmorbein został zabity w wieku 18 lat przez Davida von Borwitza z Dirswitz w domu Hansa von Romnitza w Ausche (Uszy?); sprawa została wniesiona przed oblicze księcia Śląska Fryderyka (Jerzy Fryderyk) pana w Legnicy i Brzegu jako suwerenny władca; sprawca obiecał zadośćuczynić braciom Christofowi Siegmundowi i Georgowi von Hoff-Schmorbein oraz ich krewnym poprzez przyznanie i wpłacenie sumy pieniężnej, oraz darowiznę na rzecz kościoła i ufundowanie epitafium. Epitafium to zostało następnie umieszczone w kościele w Imbramowicach, jak również w Weichenau dla upamiętnienia i ozdoby kościoła<ref>O krzyżu na Halbendorfer Weg (''drodze do Ustronia'') koło Kłodzka w legendach powiatu Klose opowiada następująco: Szlachcic polski Adam von Markowski przybył z Albertem von Laskim do Kłodzka w 1604 r. wracając z pielgrzymki do Rzymu. Myśleli, że kościół parafialny, który był wówczas w rękach luteran, jest katolicki. Rozzłościli parafian swoim odmiennym zachowaniem na nabożeństwie i zaatakowano ich. Obaj szlachcice uciekli z kościoła do miasta, ale Markowski został poturbowany przez rozwścieczony tłum u bram i został przywieziony umierający do domu ubogiej wdowy.</ref><ref group="U">Max Klose. Führer durch die Sagen- und Märchenwelt der Grafschaft Glatz. Schweidnitz: 188, s.11. 33. '''Das Kreuz am Halbendorfer Wege.''' An der linken Seite am Halbendorfer Wege ſtand früher (noch 1866) ein kleines steinernes Kreuz. Die Sage erzählt, daß dort einſt ein frommer Pilger von dem Pöbel erſchlagen worden sei und sich alljährlich an einem beſtimmten Tage ein weißes Täubchen auf der Stelle zeige.

Möglicher Weise bezieht sich dieſe Sage auf die Thatsache, daß ein polniſcher Edelmann Adam von Markowsky, im Jahre 1604 vor der Stadt von dem altlutherischen Volke erschlagen wurde. Markowsky kam mit Albert von Lasky auf der Pilgerreise von Rom nach Glatz. Die beiden Edelleute hielten die Pfarrkirche, welche damals in den Händen der altgläubigen Lutheraner war, für eine katholische und knieten während der Predigt vor dem Hochaltare nieder. Ihre Meinung von dem katholischen Charakter der Kirche wurde Angesichts des Gnadenbildes noch bestärkt, die versammelte Kirchengemeinde ergrimmte aber über das ihrem Ritus widersprechende Benehmen der beiden Pilger und erhob einen Tumult. “Die beiden Edelleute flüchteten zur Kirche und Stadt hinaus, Markowsky unterlag jedoch vor dem Stadtthor dem wüthenden Pöbel und wurde sterbend von zwei Gymnasiaeten in das Haus einer armen Wittwe in Halbendorf gebracht.</small></ref>.

I tak oto mgła tajemnicy, która spowijała te pradawne zabytki została rozwiana. Są one doskonałym narzędziem w dziedzinie badań kulturowo-historycznych, świadkami niemieckiego życia oraz zabytkami dawnej kultury, ale także, ze względu na różne techniki ich wykonania, niezwykłymi świadectwami historii dawnej sztuki kamieniarskiej. Niestety, wiele z nich znalazło w późniejszych czasach inne zastosowanie, na przykład jako kamienie graniczne lub drogowskazy.

Oby powyższe wiersze pomogły zainspirować szersze kręgi naszej ludności do dalszych badań i ochrony tych antyków!

{{Przypisy}}

== Uwagi uaktualniające ==
<references group="U"/>

== Tekst w języku niemieckim ==
Kutzer Paul. Steinkreuze in Schlesien. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.

Im germanischen Strafrecht konnte jede Schuld durch Geld gesühnt werden. Auch bei dem Totschlag könnte sich der Mörder entsühnen und der Blutrache der beteiligten Sippen - einer bis in die indogermanische Vorzeit hinabreichenden Sitte - entgehen, wenn er das "Wehrgeld" entrichtete. Der nächste Verwandte hatte das recht Mordankage zu erheben. Nur, wenn sich der Täter dem festgesetzten Sühnvertrage entzog wurde er friedlos 1(przypis: Ein uralter germanischer Brauch, dort, wo jemand verunglückte oder getötet wurde, einen Reisighaufen zu errichten, hat sich bis in die neuere Zeit in Schlesien, besonders in den beiden der Lausitzt, erhalten. Ein solcher Hausen hieẞ ein "toter Mann". In Riesengebirge findet sich diese Ortsbezeichnung an der Chaussee Schreiberhau nach Neuwelt und im Fiebichstal bei Giersdorf, ebenso im Flinsberger und Wolfshauer Forst).

Diese aus dem germanisch-heidnischen Bräuche hervorgegangene Totschlag Sühne hat sich das ganze Mittelalter hindurch erhalten. Während jedoch in der germanischen Periode die materielle Entschädigung gesetzlich festgelegt worden war, handelte man gewissermaßen im Mittelater um den Preis der Toten. Wenn nun auch Sühnebrauche zum Teil einen ausschließlich kirchlichen charakter trugen, so braucht man doch nicht anzunehmen, daß die Kirche an der privatrechtichen Angelegenheit des Gerichts verfahrens unmittlebar Anteil genommen habe. Die Anteilnahme der Kirche erklärt sich lediglich aus der Denkart des Mittelalters, wonach der Mörder für das Seelenheil seines Opfers verantwortlich war und daher zu verschiedenartigsten "Seelgeräten" verlantzt wurde.

Unter dem Mörder auferlegten Zutzverrichtungen fand Besonders eine außerordentliche Verbreitung: das Setzen von "Martern". Interessant ist ein Bericht des Jesuitenpaters Ursmarus Grissonius an den hl. Ignatius von Loyola über seine Reise von Vien nach Prag, datiert den 21 mai 1556. Das schreiben bekundet das häufige Vorkommen der Martern und lätzt zugleich die Gefährlichkeit der Wege in damaliger Zeit erkennen. „Das Räuber hier versteckt sind, haben wir leicht bemerkt, da wir auf solchen waldigen Wegen, die einst Herchnischer Wald genannt wurden, überall niedrige steinere Kreuze erblickten, auf denen Schwerter Uerte, Beile und Dolche eingeritzt waren.” 2(przypis - Monum. hist. societatis Jesu litt. quadrim. Tom IV. 329 f.).

Dieser alten, verwitterten, oft halb versunkenen sagenumklungenen, moosbedeckten und efeeumsponnenen Steinkreuze auf Feldmarken, an Wegegabelungen oder in heimlichem Walddunkel zählt man in Schlesien über 300. Gewöhnlich setzte man Sie am Tatorte. Doch hatten die Verwandten das recht, den Platz zu bestimmen. Sogar über Stadttoren waren sie zu sehen z B. Patschkau. Wenn Sie besonders an Kirchhofsmauern zu finden sind, erklärt sich dies vielleicht daraus, weil sie die stille Bitte um ein fürsprechendes Gebet darstellen, vielleicht aber auch, weil nach den damaligen strengen Gesetzen ein Ermordeter, dem die kirchliche Absolution versagt geblieben war, außerhalb der Friedhofmauern beerdigt werden mußte (Lutsch zählt in seinem "Kunstdenkmälern" eine große Anzahl der Steinkreuze namentlich auf. Die kreuze im Riesengebirge beschrieben Postmeister S. Bed im "Gebirgsfreund" (1898 nr 20) und Hauptmann Cogho (1898 nr. 12). An Literatur seien ferner erwähnt: Seminarlehrer L. Sturm in Schweidnitz, Hahnauer Stadtblatt (1899 nr 115), "Gebirgsfreund" (1889 nr 26) ... str. 10.).

Eine beträchtliche Anzahl von Kreuzen wird durch die auf ihnen eingeritzten Mordwekzeuge als Sühnekreuze gekennzeichnet. Das am zahlreichsten auftretende Schwert <small>(In Oberschlesien sind mit Schwertzeichen Bielau und Heidersdorf, Kreis Neisse, Dittmansdorf, Kreis Neustadt.)</small> finden wir eingemeißelt in Erdmannsdorf, in gebiete von Lomnitz, wo ein Handwerksbursche einen anderen erstach, ferner an der Dorfstraße in Märzdorf, Kreis Hirschberg, auf dem Schulhofe in Mertschütz, Kreis Liegnitz, beim beim Friedhöfe in Hermannsdorf, Kreis Jauer, in Borda, Kreis Görlitz, und zwar an der Wegegegabelung nach Reichenbach, an der Friedhofsmauer in Nieder Seifersdorf, Kreis Rothenburg, nahe der Kirche in Merzdorf, Kreis Hoyerswerda, in Kostenblut, Kreis Neumarkt, und Hohen-Poseritz, kreis Schweidnitz, in Markilssa, in Bienowitz, kreis Liegnitz, in Bunzelwitz, Kreis Schwiednitz, in Heidau, Kreis Liegnitz, und in Sproitz, Kreis Rothenburg. Einen gekrümmten Säbel zeigt ein nahe der Mühle in Ober-Albendorf befindisches Kreuz. Wir wissen, daß sich hier zwei Brüder, Kaspar und Hans von Pannewitz Söhne Ludwig I (1560), wegen des Edelfräuleins Valeska von Ullersdorf (1594) duellierten; beide fielen, und Valeska stürzte sich unter die Räder der Mühle. Andere Sühnekreuze tragen einen eingemeißelten Dolch, so das am unteren Ende des Dorfes Berbisdorf, Kreis Hirschberg, in einem Gartengrunde stehende. Hier gerieten zwei handwerksburschen wegen eines Stückes Brot in Streit. <small>(Die geschichte von der heiß umstrittenen Quarkschnitte erzählt man auch von einer Anzahl anderer Kreuze, z. B. im Gotschdorf, Flachenseifen, Langenau, Johnsdorf, Ludwigsdorf und Tschiswitz.)</small> Eine ähnliche Waffe zeigen die Kreuze in der Kirchhofsmauer in Gräbel, Kreis Bolkenheim, vor dem Broswitzer Walde in Warthau, Kreis Bunzlau, sowie am Fuße des Kirchbergers in Schmottseifen, Kreis Löwenberg, wo ums Jahr 1809 die Magd des Kantors ermordet wurde, ferner in Voigtsdorf, Kreis Hirschberg, in Kommerswaldau, Kreis Schönau, in Arnsdorf i. R., in Ludwigsdorf, Kreis Schönau und in Kuschlau, Kreis Strehlen. Seltener tritt das Messer auf Sühnekreuzen auf. Wir finden es auf einem Steinkreuze auf der Dorfanger in Alt-Jauernick, Kreis Swiednitz, in Märzdorf, Kreis Hirschbeg, in Viehau, Kreis Neumatkt, und auf dem Königsplatze in Breslau. Häufiger finden wir das Beil, so in der Nähe von Rauske, Kreis Neumarkt (Bild. s. 10), bei Kuttlau, Kreis Glogau, auf der Kreuzwiese bei Kaupferberg, wo ein Fleischergeselle einen anderen erschlug, und am Nonnenteiche bei Glausnitz, Kreis Hirschberg. Als seltener auftretende Sühnezeichen gelten: die Gabel, die wir in Braunau, Kreis Löwenberg, finden wo ein Knecht einen andern erstach, die Schere sichtbar auf einem Kreuz, nahe dem Dominium in Lomnitz, Kreis Hirschberg, wo zwei vom Gutshofe heimkehrende Robotweiber sich mit der Schafschere gegenseitig tödlich verletzt haben sollen, und in Stonsdorf, Kreis Hirschberg, die Sense, die wir in Bärwalde, Kreis Münsterberg, eingemeißelt finden als Andeutung dafür, daß an diesem Orte zwei Getreidemäher in Streit gerieten; der Spieß, der wir an der Mauer aud dem Fußwege von Petersdorf nach dem Kochelfall sehen, wo ein junger Mann aus Gifersucht seine Braut ermordete. Das gleiche Zeichen zeigt ein Kreuz im Parke des Rittergutes Waldau, Kreis Rothenburg, wo Junker Von Rechenberg im Duell erstochen wurde. Eine Lanze finden wir in Glatz auf einem früher neben der alten Kapelle, jetzt af dem neuen Friedhofe befindlichen Steine, der zur Grinnerung an die Ermordung zweier polnischer Pilger durch lutherisches Volk im 30jährigen Kriege diente. Ein Radkreuz zeigt ein Denkstein i der Kirchhofsmauer in Collm, Kreis Rothenburg; ein Grabscheit sehen wir in Beuthen, Kreis Frenstadt, eine Armbrust an der Dorfstraße in Förstgen, Kreis Rothenburg, Schmellwitz, Kreis Schwiednitz, und in Waltersdorf, Kreis Hirschberg; ein Kreuzchen am Abhange einer Anhöhe in Brosewitz, Kreis Ohlau (<small>przypis: Diese Symbole finden sich auch zahlreich außerhalb Schlesiens. Eingravierungen welche auf schlesischen Sühnekreuzen nicht vorkommen, sind: Vlugschar in Hohendorf i. S., Neuberg i. B., Bleichenrode; Galgen in Haslau i. B., Schwosdorf i. S.; Ofengabel: in Wolfersgrün i. S.: Brötchen in: Kirchberg i. S.; Werkzeuge eines Huffschmiedes in: Röhrda i. Hessen; wage: in Plan i. B.; Saufeder: in Milkel und Kohlwesa i. S.; Pfeil: in Weifa i. S.; ein Baum: in Ringetal i. S.; Stab: in Fischheim i. S.; Elle: in Schönbach i. S.; betende figur: in Seelitz i. S.; zwei Gesichter: Jatzniv i. S.; Hufeisen und Dreschflegel: in Döben i. S.; Schlegel: in Policky in Mahren; Irrgarten: In Juleskotz auf Fünen; hl. Anna: in Dippoldiswalde i. S.; Krummstab: in Werda i. S.</small>)

Ein in Arnsdorf i. R. stehendes Kreuz zeigt uns die Berufstätigkeit des Ermordeten an. Der Stein zeigt rechts einen Dolch und daneben zwei Schuhsohlen.

Eigenartige Erscheinungen stellen die Kreuze dar, deren eingemeißelte Linien das Bild des Heilandes ergeben. Wir finden je ein solches in Hinterdorf bei Ober-Glogau (Bild S. 10), in Campern, Kreis Liegnitz, und in Vogelgesang bei Bernstadt. Letzteres steht am Waldwege nach Sabewitz an der alten Heerstraße von Breslau nach Krakau, auf der Grenzmark zwischen den städtischen und herzoglichen grundstücken; es ragt fast zwei Meter über den Sandboden hervor. Einige Leute nennen es "Veitkreuz"; nach anderen hat dort ein Brudermord stattgefunden, nach einer dritten Lesart hat an dieser Stelle ein Gutsbesitzer eine Magd erdrosselt.

Wenn der Dichter sagt: "Ein jedes müde haupt, das sich zur Rube legt, läßt gern ein Kreuz zurück, das seinen Namen trägt," so findet das auf die Steinkreuze nur selten Anwendung. Inschriften finden finden sich nur ab und zu auf den Kreuzen. Auf dem Wege von Deutmannsdorf, Kreis Löwenberg, nach Hartliebsdorf, weist ein Kreuz mit armartig gebogenen stützen eine auf grund einer alten Ueberlieferung und einer Erwähnung in der Bunzlauer Chronik 1813 angebrachte Inschrift auf: "Am 2. Juni 1601 wurde hier die Braut Mar. Jos. Wetzel auf dem Wege zur Trauung mit Ignatz Gabriel von ihrem ehemaligen Bräutigam niedergestohhen; der Täter entkam." Ein in Schmottseiffen, Krs Löwenberg, auf dem Lebngute des J. Steckel unter einem Nutzbaum befindliches Kreuz trägt gleichfalls eine Inschrift, die Lehrer J. Ertner in Breslau seiner Zeit auffrischen ließ (Bild oben). Einen dritten Stein mit eingemeißelter Schrift treffen wir der Warthauer Kirchenallee.

Zahlen geben uns bezüglich der Entstehung manchen Anhalt, doch sind sie öfters später angebracht worden. In Ober-Berbisdorf, Kreis Hirchberg, 1625, in Straupitz, Kreis Hirschberg, 1813, in Erdmannsdorf, Kreis Hirschberg, 1586, in Albendorf, Kreis Landeshut, 1715, in Freiwaldau 1647, in Tichischdorf an der Shaussee Hirschberg-Lähni, in Löwen a. d. Neisse 1617, in Schmottseifen, Kreis Löwenberg, 1731.

Manche Kreuze haben abweichende Form, z. B. das in Deutmannsdorf Kreis Löwenberg, befindliche zeigt armartig gebogene Stützen; ihm äbnelt der Stein in Klein-Jänowitz, Kreis Liegntz. Einigen Kreuzen fehlt der Kopfhalten. Dieser ist vielfach abgeschlagen worden. Wo aber der obere Teil glatt poliert ist, wie z. B. in Jauernig (Oesterreich-Schlesien), handelt es sich um eine besondere Art, das Antoniuskreuz oder Donnerkreuze gehalten, zumal sie auf der Feldmark stehen und es in katholischen Gegenden Sitte ist, auf die Acker Kreuzchen zu steckten. Hammerform haben die Steinkreuze in Glausnitz, Paschkerwitz, Lossen, Dackern, und Goldberg. (przypis - Das geschweißte Tatzenkreuz, das zierliche Kleeblattkreuz das altertümliche Radkreuz kommen in Schlesien nicht vor.)

Die Kreuze mit nach außen bin sich verbreiternden Armen hält man im allgemeinen für die ältere Form, die rechtwinkelig behauenen sind vermutlich jüngeren Datums, z. B. in Guhlau, Kreis Schweidnitz. Die bildlichen Darstellungen legen den Schluẞ nahe, daẞ die Errichtung der betreffenden Steinkreuze in einer Zeit geschab , in welcher die Kunst des Lesens und Schreibens noch zu den seltenen Erscheinungen gehörte und die bildliche Darstellung den Vorzug genoẞ.

Oft stehen mehrere Kreuze beisammen, so in Protschkenhain, Kreis Schweidnitz.

Die Kreuze erinnern aber nicht nur an Morde, sondern auch an unglücksfälleö duíes ist beispielweise bei dem Rothwaltersdorf, Kreis Glatz, stehenden der Fall, das yum Gedenken an den Schlossbrand von 1646, wobei 115 Personen das Leben verloren, errichtet wurde.

Ein Steinkreuz, das einen Kelch zeigt und nicht die Bedeutung einer Marter hat, befindet sich über der Kirchtür in Leuthen. Unter der Herrschaft des Grafen Hohenthal wurde die Kirche den Kalvinisten übergeben. Zum Zeichen daß nun das Abendmahl fier unter beiden Gestalten gereicht würde, stzte man das Kreuz.

Um die Sühnesteine vor Berstörung zu schützen hat man sie vielfach in Kirchhofsmauern eingefügt; dies geschab in Jordansmühl , Kreis Nimptsch, in Gräbel, Kreis olkenhein, in Schlaup, Kreis Jauer, in Ober-Mois, Kreis Neumarkt, in Gräditz, Kreis Schwieidnitz, in Würben, in Weizenrode und die Kuttlau, Kreis Glogau.

Ab und zu führen die Kreuze im Volksmunde besondere namen. Bei Ruhland, Kreis Honerswrda, nahe der Kirche, steht das sogenannte "Tatzenkreuz". Vor dem St. Nikolaitore in der Nähe des Königsplatz in Breslau stand noch vor nicht allzu langer Zeit das "Hussitenkreuz". Bei Töppendorf am Rummelsberge, unweit der "Sammelbirke" erhebt sich das "Zigeuenkreuz", wo angeblich Zigeuner ermordet wurden. Verstümmelte Steinkreuze führen noch häufiger Sonderbezeichnungen: so wird das an der Chaussee Offig-Rauske bei Kilometerstein 8,8 sehende die "steinerne Nase" und das bei Hennersdorf, Kreis Jauer, befindliche der "lange Stein" genannt. Verstümmelte Steinkreuze führen noch häufiger Sonderbezeichnungen: so wird das an der Chaussee Offig-Rauske bei Kilometerstein 8,8 sehende die "steinerne Nase" und das bei Hennersdorf, Kreis Jauer, befindliche der "lange Stein" genannt. In Niederschlesien findet sich vereinzelt der Ausdruck "Not- oder Wehrkreuz". In Oesterreich -Schlesien heißen sie fast ausschließlich "Schwedenkreuze"; dasselbe ist teilweise in Oberschlesien der Fall. Auch den namen "Leichen- oder Totenkreuz" hört man hier und da. Die urkundliche Bezeichnung "Marter" ist merkwürdigerweise im Volksmunde ausgestorben. (przypis - In Westfalen, Franken, Oberpfalz, Bayern, Schwaben ufw. führen sie gleichfalls den Namen "Schwedenkreuze" und sollen nach dem Volksglauben Stellen bezeichnen, wo im 30 jährigen Kriege Gefallene ein gemeinsames Grab fanden. In Südwest Deutschalnd haben sie vielfach die Bezeichnung "Räwenkreuz" von mhd. rewen = töten, ahd. hreo, mhd. re = Leichnam, Grabstätte. Im Egerlande sollen sie an Stellen stehen, wo St. Wolfgang, Bischof von Regensburg, gepredikt hat, in Mähren heißen sie "Methodius- und Enrillkreuze", auch in der wendischen Lausitz, wo diese beiden Apostel gar nicht hingekommen sind; in Kurmainzischen "Bonifaciuskreuze", anderswo "Ludgeruskreuze". In Mecklenburg befinden sich über meterhohe, stehende Steinplatte, die tief in die Erde gelassen, allerlei Inschriften zeigen, oft lateinisch oder in der für den Unkundigen so schwer lesbaren Minuskelschrift des Mittelalters, un die in vielen Fällen die Figur des gekreuzigten Heilandes, eingegraben odr durch Anwendung der Ausgründungstechnik herausgearbeitet, zeigen.).

Betreffs der Deutung der Kreuze ist der Phantasie ein weiter Spielraum gelassen. Das Volk hat diese stummen Rätsel vergangener tage mit seltsamen Sagen umwoben. Man erklärt sie als Pestkreuze, Grenzsteine auf der Feldmark, Denkzeichen an Orten mit Gerichtsbarkeit über Leben und Tod, Wallfahrtskreuze, Wetter- und Hagelkreuze, Grinnerungszeichen angetötete Gottesgerichtskämpfer oder erschalgene Heidenbekehrer, Wegweiser aus der Hussitenzeit, Grabdenkmäler für germanische und slawische Helden, Freistättenmarkierungen, römische Meilensteine oder Weichbildgrenzen. Ein Forscher vermutete bei ihnen sogar orientalischen Einfluß auf grund der elamitischen Grenzsteine. Vorzugsweise knüpft sich mancherorts an sie die Meinung, daß es Brauch gewesen sei, bei der Christianisierung einer Gegend Kreuze zu setzen, um nachvolgenden Missionaren einen Fingerzeig zu geben. In Niederschlesien knüpft sich diese Sage an das Kreuz am Zaune des Gerichtskretschams in Tschirne. Es soll die Stelle bezeichnen, wo der sclawische Gott Czernibog, nach dem der Ort den Namen erhalten haben soll - verehrt woredn ist. Die drei Kreuze vor dem Nikolaitore in Breslau, welche man 1801 noch sehen konnte ud die bei der Stadterweiterung verschawnden, bezog Fülleborn auf die Fahrt des Peter Rindfleich nach Jerusalem (1492) oder auf eine andere fahrt aus dem jahre 1520. Die drei Kreuze bei Groß-Mochbern hat die Sage mit der Fürsten (Matthias von Ungarn, Wladislaw von Böhmen und Kasimir von Polen) am 16. October 1474 in Verbindung gebracht (przypis. Die gelehrte Altertumsforschung, besonders in Sachsen, hat einzelne Gruppen der Kreuze vielfach als Grenzzeichen geistlicher oder weltlicher Herrschaftsbezirke angesprochen. Es soll gar nicht geleugnet werden, daß viele der Kreuze später zu diesem Zwecke benutzt wurden; ursprünglich werden sie aber dazu kaum gedient haben. Eine pfälzische Urkunde des Grafen Friedrich v. J. 1549 sagt: "bisz zum Steinern Kreuz so zwischen Pfalz und Brandenburg markt bis wider zu des Schmids Endres Felds ...". Wenn es in der Gründungsurkunde der Stadt Leipzig aus d. J. 1156 heitßt, daß der Ort als Sinnbild seines Rechtes, das man "wicbilade" nennt, vier Stadkreuze erhalten soll, so ist damit nicht gesagt, daß damit Steinkruze gemeint sind, und ebenso wenig, wenn in fränkischen Urkunden von 1291 gesagt ist "anne hagelcruce" und "apud wettercruce".).

Nachgrabungen unter Kreuzen haben des öfteren Gegenstände ans Tageslicht gefördert, die kulturgeschichtliches Interesse bieten, z. B. Skelette, Pfeilispitzen, Urnen usw. Unter mittelalterlichen Kreuzen bei Strehlen fand man neben dem Gerippe eines Erschlagenen Wachskerzen in bestimmter Reihenfolge liegen; sie gehörten zu der dem Totschläger auferlegten Buße und sollten die Erleuchtung aud der Wanderung durch das dunkle Todestal symbolisieren. Oft geht die Sage, daß ein Kriegschatz unter ihnen verborgen sei.

Daß es nach Meinung der Leute bei den Kreuzen umgeht, erscheint begreiflich. Zur mitternächtlichen Stunde treibt der Geist des Erschlagenen nach der Meinung der Dörfler mit dem Wanderer sein Spiel. Oft erscheint er als schwarzer Pudel, der ihm nachfolgt und ihn ängstigt. Darum pflegte man früher ein Steinkreuzen eben ein "Reisigopfer" niederzulegen, um ich vor den Nachstellungen des Ruhlosen zu sichern. Dieser Scheu der Leute vor den Kreuzen hat man es wohl hauptsächlich zu danken, wenn die Steine der Pietätlosigkeit weniger zum Opfer gefallen sind.

Nun gilt es auf grund archivalischer Studien festzustellen, inwiweit einzelne Kruze sich mit den noch zahlreich vorhandenen Sühnurkunden in Beziehung setzen lassen. In 70 Totschlagssühnen Schlesiens (1367-1615) kommt allein 44 mal die Bestimmung Marteresetzens vor. So kennen wie z. B. eine Beurkundung der Herzogin Beatrix von Schlesien über ein Kreuz in Stanowitz bei Striegau. Die Urkunde datiert vom 4 Dezember 1305, betrifft einen Sühnevertrag mit dem bruder Konrad, weiland rector curiae in Zedlitz in Böhmen, wegen des an Konrad von Langinberce, weiland Müller in Stanowitz bei Striegau, begangenen Totschlags. Es heißt da über die Errichtung des Kreuzes: "Zum Zeichen des Vergleichs ist über dem Orte des Totschlages ein Kreuz errichtet worden." Ueber das Kreuz in der Kirchhofsmauer zu Ober-Mois, Kreis Neumarkt, wissen wir Folgendes: Ein Orstbewohner hatte den Peter Hoffman nach 1400 erschalgen. Der Mörder flüchtete zunächst vor der Blutrache, einigte sich aber mit den Angehörigen des Ermordeten aud eine bestimmte Sume. Der Mörder reichte das Geld über das offene Grab, und die Angehörigen reichten ihm über das Grab die Hand des Toten als Zeichen der Versöhnung. Der Mörder lieẞ die "tote Hand" ins offene Grab fallen und muẞte dann der Kirche 30 Pfunds Wachs opfer und eine Wallfahrt nach Rom und zurück zum hl. Blute nach Wilsnack unternehmen. Die reise sollte spätestens in der Marterwoche beginnen. An der Stelle der tat muẞte er das Kreuz setzen lassen. Anscheinend steht auch das Kreuz auf dem Friedhofe zu Ingramsdorf, Kreis Schweidnitz, im Beziehung zu der auf dem Sühnaltar der Kirche befindlichen Inschrift, welche lautet: Anno 1589 den 17. Februar ist Martin von Hoff-Schmorbein in seinem 18. Jahre von David von Borwitz aus Dirswitz in der Behausung des Hans von Romnitz zu Ausche entleibt worden; diese Tat wurde vor den durchlauchten Fürsten und Herrn Friedrich Herzog in Schlesien zu Liegnitz und Brieg als dem Landesfürsten gebracht; der Täter gab die Zusage, den Brüdern Christof Siegmund und George von Hoff-Schmorbein und den Blutzverwandten dadurch eine Genugtuung zu leisten, daẞ er eine Summe Geldes zum Besten des Gotteshauses und zur Errichtung eines Epitaphimus bewilligte und auch erlegte. Es wurde hierauf sowohl in der Kirche zu Ingramsdorf, als auch zu Weichenau dieses Epitaphium zu einem Gedächtnisse und zur Zierde der Kirche erbaut. (przypis: Ueber das Kreuz am Halbendorfer Wege bei Glatz erzählt Klose ind den Sagen der Grafschaft folgendes: Ein polnischer Edelmann, Adam von Markowski, kam mit Albert von Laski 1604 von der Pilgerreise aus Rom nach Glatz. Die beiden hielten die Pfarrkirche, die damals in den Händen der Altlutheraner war, für katholisch. Die Kirchengemeinde ergrimmte über das ihnen wiedersprechende Benehmen der beiden und erhob Tumult. Die beiden Edelleute flüchteten zu Kirche und Stadt hinaus, Markowski unterlag jedoch vor den Toren dem wütenden Pöbel und wurde sterbend in das Haus einer armen Witwe gebracht.)

So ist denn das Geheimnis gelichtet, welches um die altersgrauen Monumente seinen nebelhaften Schleier vob. Sie sind uns treffliche Handhaben auf dem Gebiete der kulturhistorischen Forschung, Zeugen deutschen Lebens und Webens und Wahrzeichen alter Kultur, aber auch infolge der verschiedenartigen, bei ihrer Herstellung angewandten Technik beachtenswerte Beweise für die Geschichte der alten Steinmetzkunst. Leider haben viele von ihnen in späterer Zeit eine andere Verwendung gefunden, so als Grenzsteine, als Wegweiser haben sie herhalten müssen.

Mögen diese Zeilen einiges dazu beitragen, breitere Kreise unserer Bevölkerung für die weitere Erforschung und den Schutz dieser Altertümer zu begeistern!

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]
[[Kategoria:Biblioteka]]

Plik:Popplau Alexius 1429.jpg

2024-03-08T10:56:13Z

Mzopw:

Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429. Kościół Piotra i Pawła.

Rys. z Alwin Langenhan, ''Liegnitzer plastische Altertümer : ein Beitrag zur Kultur- und Kunstgeschichte Niederschlesiens,'' Liegnitz 1902. (c)

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Herby mieszczan

2024-03-07T22:57:24Z

Mzopw: /* Popplau */

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Althoff zwanej Scholtz; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg||Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|Gmerk (''Hausmarke, Hauszeichen, Hofzeichen, Handgemal'') rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Bankau, Bankaw, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny von Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|Bank na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein 1963, t. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer 1496.jpg|Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
Bockwitz, Buckowicz, Pockwicz, von Bockwitz,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim)<br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
Dompnig, Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Znak użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' W: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy herb Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego później seniora rady [[Kapliczka Dompniga|Heinza]], który używał w tym samym czasie innego herbu (fot. 3). Drugą hipotezą Luchsa jest, że być może dwie linie miały inne znaki (linia pochodząca od Heinza i linia pochodząca od Dominika), stwierdzając: "albo ten drugi był przyznany tylko pewnej linii rodu, mianowicie linii późniejszego starosty księstwa wrocławskiego (Heinza)". Herb w formie używanej przez Heinza (krokiew) istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej (fot. 1), a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów.</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>5. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy "wielkich organów" i przebudowy chóru (1750-1761)</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Gremmel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]].Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)| Mosiężna płyta z nagrobka z niezidentyfikowanym herbem, możliwe Hertwig. Być może XVII w. Fara elżbietańska]].</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda von Reibnitz w Wierzbnej pow. wrocławski]]; herb matki Christine Jenkwitz
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Kurn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga
Plik:Lemberg, Stein.jpg|Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]]. To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau 1535.jpg|Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg (Schwab), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller ==
Müller, Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (zm. 1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== NN ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Hertwig.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka z niezidentyfikowanym herbem, możliwe Hertwig. Być może XVII w. [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|Fara elżbietańska]].
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== NN związane z Götz ===
Nieidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pförtner, Pfortner, Pförtner von der Hölle
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Popplau, Popelow, Poppel, Poppelau, Popplaw, Popplow, von Popplau
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Witzendorff-Rehdiger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|Herb mieszczański rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg||Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]].
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Saurmann, Saurman, Sauermann, Sauerman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbeitańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, , Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]
Plik:Schilling 1559.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.
Plik:Schilling 1565.jpg|Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Schilling Kalina.jpg|Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, von Scholtz, von Scholtzen, Scholz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz Kalina.jpg|Scholz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|Stosch na epitafium Hernigów (1553), druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej
</gallery>

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, von Wolff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Plik:Popplau Alexius 1429.jpg

2024-03-07T22:52:08Z

Mzopw: Mzopw przeniósł stronę Plik:Poppolau Alexius 1429.jpg na Plik:Popplau Alexius 1429.jpg, bez pozostawienia przekierowania pod starym tytułem

Płyta nagrobna Alexiusa Popplu zm. 1429. Kościół Piotra i Pawła.

Rys. z Alwin Langenhan, ''Liegnitzer plastische Altertümer : ein Beitrag zur Kultur- und Kunstgeschichte Niederschlesiens,'' Liegnitz 1902.

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Plik:Popplau Alexius 1429.jpg

2024-03-07T22:47:45Z

Mzopw:

Plik:Popplau Alexius 1429.jpg

2024-03-07T22:43:34Z

Mzopw:

Plik:Epitafium 1497 Barbara b.jpg

2024-03-06T18:51:42Z

Mzopw:

Epitafium na południowej ścianie kościoła św. Barbary. Fragment. Fot. 2012.

Piaskowcowe epitafium ufundowane po zabójstwie w 1497 r.,

[[Kategoria:Kościół św. Barbary]]