https://silesiacum.pl/w/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Micha%C5%82+ZalewskiSilesiacum - Wkład użytkownika [pl]2026-04-19T07:13:23ZWkład użytkownikaMediaWiki 1.41.0https://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kapliczka_Foyta&diff=28280Kapliczka Foyta2026-04-17T14:46:41Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]<br />
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule). <br />
<br />
Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.<br />
<br />
Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.<br />
<br />
Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].<br />
<br />
Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.<br />
<br />
== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==<br />
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===<br />
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.<br />
<br />
Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.<br />
<br />
Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.<br />
<br />
We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.<br />
<br />
=== Program ikonograficzny ===<br />
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.<br />
<br />
Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.<br />
<br />
Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.<br />
<br />
Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.<br />
<br />
Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.<br />
<br />
Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.<br />
<br />
Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.<br />
<br />
Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.<br />
<br />
Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.<br />
<br />
Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.<br />
<br />
=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===<br />
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).<br />
<br />
Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.<br />
<br />
W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490''. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894, s. 216–218, nr 582: „A° 1489 [!] Peracta executio in octava Petri et Pauli hora 13. 4 [!] Julii clausis urbis portis, in conspectu rei capulo et alio funebri apparatu adposito pulsatisque campanis per omnes aedes sacras. Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.<br />
<br />
Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.<br />
<br />
Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.<br />
<br />
Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).<br />
<br />
Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.<br />
<br />
W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.<br />
<br />
We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>. <br />
<br />
Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>. Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla pokazują przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2), natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6).<br />
<br />
Kapliczkę przesunięto wtedy o ok. 20 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych - Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik"/>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>. Nie chodzi tu o plebanię (Domu Straubingera) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny lecz drugi budynek z wykuszem, powstały w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu -fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej. <br />
<br />
Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala dość precyzyjnie uchwycić moment przeniesienia kapliczki oraz jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy sporządzone przez autorów prac, zwłaszcza daty ich powstania, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt przedstawił obiekt jeszcze przy murze cmentarnym, datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1). Dwa rysunki Heinricha Mützla oznaczone datą 1824 (Galeria 2.2 i 2.3) ukazują moment zmiany lokalizacji: na pierwszym kamienny słup znajduje się jeszcze w dawnym miejscu, na drugim widoczna jest już kapliczka ustawiona pod wykuszem domu subseniora. Rok 1824 można więc uznać za najbardziej prawdopodobny czas przeniesienia obiektu. Potwierdzeniem przeobrażeń są kolejne prace Mützla z 1827 r. (Galeria 2.5 i 2.6), przedstawiające południowo-wschodnią stronę kościoła już bez śladów dawnego cmentarza. Kolumna nie jest na nich widoczna, ponieważ rysunki nie obejmują północnej elewacji domu subseniora, ozdobionej wykuszem. Przekształcony charakter całej okolicy ukazuje natomiast litografia z połowy XIX w. autorstwa (…) (fot. …), na której w lewym dolnym rogu widoczny jest kamienny słup zwieńczony kostką dekorowaną płaskorzeźbami.<br />
<br />
Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen), poprzedniego lata i wyrażą nadzieję, że po ukończeniu budowli wróci na swoje miejsce<ref name="Heraldik"/>. Luchs stary budynek nazywa Senioratshauses<ref name="Heraldik"/>, Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858/>Luchs, a nowy Predigerhaus<ref name="Luchs-1884">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1884, s. 27–28.</ref>. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.<br />
<br />
Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.<br />
<br />
== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==<br />
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===<br />
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem. <br />
<br />
Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany. <br />
<br />
W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.<br />
<br />
Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.<br />
<br />
=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===<br />
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga. <br />
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:<br />
<br />
„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).<br />
<br />
Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:<br />
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).<br />
<br />
Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.<br />
<br />
Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.<br />
<br />
Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”. <br />
<br />
Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166<br />
<br />
U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.<br />
<br />
== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==<br />
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===<br />
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.<br />
<br />
To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.<br />
<br />
=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===<br />
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną. <br />
<br />
Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.<br />
<br />
Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego). <br />
<br />
Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.<br />
<br />
Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.<br />
<br />
Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.<br />
<br />
Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.<br />
<br />
=== Wnioski ===<br />
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.<br />
<br />
<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big><br />
<br />
{{Autor|Michał Zalewski}}<br />
<br />
== Galeria ==<br />
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód<br />
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna<br />
</gallery><br />
<br />
=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===<br />
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice <br />
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka<br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu<br />
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)<br />
</gallery><br />
<br />
=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot<br />
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń<br />
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.<br />
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905<br />
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r. <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969 <br />
</gallery><br />
<br />
=== 4. Pozostałe ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490<br />
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig<br />
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka <br />
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu<br />
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".<br />
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r. <br />
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''<br />
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu<br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Bibliografia ==<br />
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.<br />
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.<br />
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.<br />
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.<br />
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.<br />
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.<br />
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.<br />
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.<br />
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.<br />
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.<br />
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.<br />
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.<br />
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.<br />
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.<br />
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1884.<br />
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.<br />
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.<br />
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.<br />
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.<br />
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.<br />
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.<br />
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.<br />
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.<br />
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.<br />
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.<br />
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.<br />
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.<br />
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.<br />
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.<br />
<br />
{{Publikacja|2008|2012}}<br />
<br />
[[Kategoria:Wrocław]]<br />
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]<br />
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]<br />
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]<br />
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]<br />
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kapliczka_Foyta&diff=28279Kapliczka Foyta2026-04-17T13:42:59Z<p>Michał Zalewski: /* Historia lokalizacji (1491–XXI w.) */</p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]<br />
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule). <br />
<br />
Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.<br />
<br />
Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.<br />
<br />
Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].<br />
<br />
Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.<br />
<br />
== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==<br />
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===<br />
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.<br />
<br />
Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.<br />
<br />
Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.<br />
<br />
We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.<br />
<br />
=== Program ikonograficzny ===<br />
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.<br />
<br />
Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.<br />
<br />
Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.<br />
<br />
Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.<br />
<br />
Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.<br />
<br />
Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.<br />
<br />
Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.<br />
<br />
Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.<br />
<br />
Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.<br />
<br />
Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.<br />
<br />
=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===<br />
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).<br />
<br />
Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.<br />
<br />
W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490''. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894, s. 216–218, nr 582: „A° 1489 [!] Peracta executio in octava Petri et Pauli hora 13. 4 [!] Julii clausis urbis portis, in conspectu rei capulo et alio funebri apparatu adposito pulsatisque campanis per omnes aedes sacras. Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.<br />
<br />
Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.<br />
<br />
Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.<br />
<br />
Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).<br />
<br />
Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.<br />
<br />
W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.<br />
<br />
We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>. <br />
<br />
Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>. Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla pokazują przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2), natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6).<br />
<br />
Kapliczkę przesunięto wtedy o ok. 15 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych - Seniorwohnung<ref name="Luchs-Führer-1858-27-28">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', Breslau 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik-14-15">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>. Nie chodzi tu o plebanię (Domu Straubingera) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny lecz drugi budynek z wykuszem, powstały w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu -fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej. <br />
<br />
Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala dość precyzyjnie uchwycić moment przeniesienia kapliczki oraz jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy sporządzone przez autorów prac, zwłaszcza daty ich powstania, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt przedstawił obiekt jeszcze przy murze cmentarnym, datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1). Dwa rysunki Heinricha Mützla oznaczone datą 1824 (Galeria 2.2 i 2.3) ukazują moment zmiany lokalizacji: na pierwszym kamienny słup znajduje się jeszcze w dawnym miejscu, na drugim widoczna jest już kapliczka ustawiona pod wykuszem domu subseniora. Rok 1824 można więc uznać za najbardziej prawdopodobny czas przeniesienia obiektu. Potwierdzeniem przeobrażeń są kolejne prace Mützla z 1827 r. (Galeria 2.5 i 2.6), przedstawiające południowo-wschodnią stronę kościoła już bez śladów dawnego cmentarza. Kolumna nie jest na nich widoczna, ponieważ rysunki nie obejmują północnej elewacji domu subseniora, ozdobionej wykuszem. Przekształcony charakter całej okolicy ukazuje natomiast litografia z połowy XIX w. autorstwa (…) (fot. …), na której w lewym dolnym rogu widoczny jest kamienny słup zwieńczony kostką dekorowaną płaskorzeźbami.<br />
<br />
Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen), poprzedniego lata i wyrażą nadzieję, że po ukończeniu budowli wróci na swoje miejsce<ref name="Heraldik"/>. Luchs stary budynek nazywa Senioratshauses<ref name="Heraldik"/>, Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858>Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt'', 1858, s. 27–28.</ref>, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.<br />
<br />
Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.<br />
<br />
== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==<br />
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===<br />
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem. <br />
<br />
Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany. <br />
<br />
W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.<br />
<br />
Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.<br />
<br />
=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===<br />
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga. <br />
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:<br />
<br />
„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).<br />
<br />
Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:<br />
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).<br />
<br />
Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.<br />
<br />
Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.<br />
<br />
Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”. <br />
<br />
Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166<br />
<br />
U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.<br />
<br />
== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==<br />
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===<br />
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.<br />
<br />
To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.<br />
<br />
=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===<br />
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną. <br />
<br />
Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.<br />
<br />
Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego). <br />
<br />
Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.<br />
<br />
Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.<br />
<br />
Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.<br />
<br />
Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.<br />
<br />
=== Wnioski ===<br />
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.<br />
<br />
<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big><br />
<br />
{{Autor|Michał Zalewski}}<br />
<br />
== Galeria ==<br />
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód<br />
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna<br />
</gallery><br />
<br />
=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===<br />
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice <br />
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka<br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu<br />
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)<br />
</gallery><br />
<br />
=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot<br />
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń<br />
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.<br />
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905<br />
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r. <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969 <br />
</gallery><br />
<br />
=== 4. Pozostałe ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490<br />
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig<br />
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka <br />
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu<br />
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".<br />
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r. <br />
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''<br />
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu<br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Bibliografia ==<br />
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.<br />
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.<br />
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.<br />
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.<br />
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.<br />
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.<br />
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.<br />
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.<br />
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.<br />
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.<br />
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.<br />
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.<br />
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.<br />
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.<br />
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.<br />
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.<br />
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.<br />
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.<br />
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.<br />
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.<br />
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.<br />
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.<br />
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.<br />
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.<br />
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.<br />
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.<br />
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.<br />
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.<br />
<br />
{{Publikacja|2008|2012}}<br />
<br />
[[Kategoria:Wrocław]]<br />
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]<br />
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]<br />
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]<br />
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]<br />
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Oswald_Straubinger&diff=28277Oswald Straubinger2026-04-17T13:40:30Z<p>Michał Zalewski: /* Dom Straubingera */</p>
<hr />
<div>[[Plik:Straubinger Oswald epitafium.jpg|thumb|right|1. Epitafium Oswalda Straubingera; fara magdaleńska]]<br />
'''Oswald Straubinger''' vel '''Winkler''' (Oswald Winkler von Straubing) (zm. w 1517) – ostatni katolicki proboszcz wrocławskiej parafii św. Marii Magdaleny i rektor jej szkoły parafialnej, kanonik (od ok. 1485) i kantor (od 1489) wrocławskiej kapituły katedralnej, kanonik głogowskiej kapituły kolegiackiej, notariusz księcia żagańskiego Jana II Dzikiego, doktor praw, humanista i pieniacz. <br />
<br />
Zbudował lub gruntownie przebudował [[#Dom Straubingera|"dom z wykuszem"]] przy obecnej ul. Łaciarskiej, znany z rycin Henryka Mützela z lat 20. XIX w. <br />
<br />
Urodził się w miasteczku Geisenfeld w okolicy Ingolstadt w Górnej Bawarii. <br />
<br />
Był przywódcą stronnictwa w kapitule katedralnej będącego w sporze z biskupem Janem Rothem (biskup w latach 1482-1506, a w latach 1490-1497 również starosta generalny Śląska). W 1491 r. zainicjował proces przeciwko biskupowi w Rzymie, oskarżając go o oddanie nieprzyjacielowi zamków. Chodziło o zaszłości z czasów współpracy biskupa Rotha z Maciejem Korwinem. Większość kapituły była przeciwna dążeniu Korwina do związania wrocławskiego kościoła z Węgrami. Spór trwał nawet po śmierci węgierskiego króla w 1490 r. Stolica Apostolska w 1491 r. podporządkowała kapitułę bezpośrednio sobie. Biskupa wziął w obronę król Niemiec Maksymilian I, stwierdzając, że zarzuty są niesprawiedliwe, a oszczerca powinien ponieść karę. 7 czerwca 1494 r., dzięki pośrednictwu [[Jan Filipiec|Jana Filipca]], byłego dostojnika W służbie króla Macieja Korwina i biskupa waradyńskiego (Oradea), a wówczas zakonnika franciszkańskiego we Wrocławiu, i Benedykta, opata klasztoru Najświętszej Marii Panny na Piasku, kapituła zawarła z biskupem ugodę. Oswald Straubinger i jego towarzysz, kanonik Kolbe, musieli oświadczyć, że nie mieli wobec biskupa złych zamiarów, prosić go, aby się nie gniewał i przyobiecać mu posłuszeństwo. Proces miał być wycofany, a biskup miał z kolei cofnąć swoje orzeczenia wobec przeciwników. Złamanie postanowień zagrożone zostało karą 200 florenów węgierskich. Spory nie skończyły się jednak. Kapituła sprzeciwiała się ustanowieniu koadiutorem Fryderyka, syna księcia cieszyńskiego Kazimierza II, będącego też wówczas starostą generalnym Śląska. Koadiutura była praktycznie ekspektatywą na biskupstwo. Kapituła bała się księcia na tym stanowisku, co mogłoby osłabić jej znaczenie, stąd sprzeciw, którego przywódcą był Straubinger. Biskup Roth uległ i w 1502 r. mianował Jana Thurzo.<br />
<br />
To wszystko spowodowało, że Oswald Straubinger zyskał opinię obrońcy swobód kleru. Sam lubił się określać ''amator veritati'' (miłośnik prawdy). <br />
<br />
== Dom Straubingera ==<br />
[[Plik:Straubingera dom 1824.jpg|thumb|right|2. Fragment fasady domu Oswalda Straubingera. Rysunek Henryk Mützel, 1824 r.]]<br />
Dom parafialny, "dom z wykuszem" proboszcza Straubingera przy ul. Łaciarskiej (dziś 8) (''Altbussergasse, Altbesserer, Altbüßer Strasse''), został rozebrany pod koniec XIX w. (w 1877 roku). Elementy (fot.) zostały przekazane do Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności (w jego ówczesnej strukturze organizacyjnej), a teraz są w Muzeum Architektury we Wrocławiu). Widzimy go na rycinach Henryka Mützela z lat 20. XIX w. (fot. ) i rycinie z II poł. XIX w. (fot.), czyli po barokowych ingerencjach, ale widać jego gotycki charakter. Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza (fot. 3 i 7). Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie Architektury Wrocławia'' z 1999 (s. 35). W 2003 r. pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka 2003, 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (''Encyklopedia Wrocławia'' 2006, ''Między katedrą a ratuszem'' 2008, s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą - na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale jest jej zdjęcie. Jest tam data śmierci 1517, która jest bezdyskusyjna. I piątka jest w stylu tej z płyty na wykuszu (fot. ). Taką piątkę pokazują też odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (fot.). Dom został wtedy zbudowany od nowa lub gruntownie przebudowany. Była to trójkondygnacyjna budowla ustawiona kalenicowo względem ulicy. Bardzo charakterystycznym elementem jest pięcioboczny wykusz wsparty na schodkowych podporach, którego nikłe pozostałości można zobaczyć w Muzeum Architektury we Wrocławiu (fot. 2 i 5). W tym samym czasie przebudowywano i budowano więcej domów w tym miejscu. Na rogu dzisiejszych ul. Łaciarskiej i ul. Świętej Marii Magdaleny powstał inny dom parafialny (dom seniora), który też miał wykusz z datą 1496 (fot 5.). Budynek rozebrano w 1864 r., ale wykusz zachował się i jest w Muzeum Architektury (fot. 6). To budynek, przy którym stała długo, a potem przy jego następcy do 1970 r., [[kapliczka Foyta]], błędnie do niedawna uznawana za kapliczkę Dompniga. Obok powstał jeszcze jeden dom z wykuszem - niewielki, należący do jednego z altarystów fary. Wykusze nie cieszyły się powodzeniem w późnośredniowiecznej architekturze Wrocławia (oprócz tych trzech znane są z ikonografii jeszcze 2 czy 3), dlatego to ich "nagromadzenie" w połączeniu z małymi domkami altarystów zajmującymi przestrzeń między ul. Łaciarską, a Szewską (''Schuhbrücke'') (wyobrażenie daje pozostałość po grupie domów altarystów przy farze elżbietańskiej - kamieniczki Jaś i Małgosia) oraz południową fasadą kościoła św. Marii Magdaleny czyniło z okolicy niezwykle malowniczy zakątek. Prawdopodobne jest, że wykusze na wspomnianych domach pojawiły się w związku z bawarskim pochodzeniem proboszcza Straubingera. W tym kraju występowały w miejskich kamienicach bardzo często. We Wrocławiu nie przyjęły się jednak, a w 1623 r. miejskie przepisy budowlane zakazały wręcz ich stosowania. Po zburzeniu opactwa norbertanów w Ołbinie (1529) niektóre detale architektoniczne zostały wbudowane w miejskie budowle. W 1546 r. portal z opactwa umieszczono w południowej elewacji kościoła św. Marii Magdaleny, gdzie znajduje się do dziś, a segmenty archiwolt portalowych w opisywany budynek probostwa, od wschodniej strony. Po rozebraniu budynku w 1877 r. trafiły one w 1879 r. do Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności, a w 1947 r. do Muzeum Państwowego we Wrocławiu (obecne Muzeum Narodowe). Od 1966 r. prezentowane są w Muzeum Architektury (fot. 3, 7, 9).<br />
<br />
== Epitafium ==<br />
Epitafium znajduje się w kościele, którego Oswalad Straubinger był proboszczem i w którym został pochowany. Umieszczone jest na północnej ścianie nawy, w pobliżu wejścia do zakrystii. Prawdopodobnie to pierwotna lokalizacja. <br />
<br />
== Inskrypcje ==<br />
=== Inskrypcja na płycinie herbowej z wykusza ===<br />
[[Plik:Straubinger herb.jpg|thumb|right|3. Inskrypcja i herb Oswalda Straubingera na wykuszu domu parafialnego]]<br />
[[Plik:Straubinger Oswald inskrypcja na epitafium.jpg|thumb|right|4. Zaginiona w 1945 r. lub krótko potem mosiężna płyta z inskrypcją; epitafium Oswalda Straubingera]] <br />
{{Cytat|<br />
<poem>OSWALUDUS STRAVBINGER UTRIUSCQ . IVRIS . DOCTOR . MAIORIS<br />
ET DIVE . MAGDALENE . ECCLE<br />
SIARE . WRATISLAVIAE . CANTOR<br />
CANONICVUS . ET<br />
RECTOR . BAVARUS<br />
RASTAVRATORI<br />
CVRAVIT IHS<br />
AMATOR VERITATI<br />
1495</poem>}}<br />
<br />
=== Inskrypcja na epitafium ===<br />
<center><br />
{| class="wikitable"<br />
|-<br />
! Inskrypcja !! Tłumaczenie<br />
|-<br />
| <center>{{Cytat|<br />
<poem><br />
Osvaldus doctor, Cantor maioris, et huius<br />
Mole sub hac, pastor conditur, ecclesie<br />
Qui meritas diva laudes, de Virgine, et odas<br />
Cantari hac statuit, primus in ede sacras<br />
Et crucis ad lignum strigilem, puri obtulit auri<br />
Quod dedit huic, Caesar Carolus, ecclcsiae.<br />
Obijt, die Julij prima Anno domini 1517.<br />
</poem>}}</center> <br />
|<center>{{Cytat|<br />
<poem><br />
Oswald doktor, kantor kapituły wielkiej,<br />
także proboszcz fary, w której tu spoczywa.<br />
On pierwszy nakazał śpiewać w tej świątyni<br />
Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Maryi,<br />
Ofiarował też złoto na oprawę cząstek krzyża,<br />
które cesarz Karol podarował temu Kościołowi.<br />
Zmarł pierwszego lipca w roku Pańskim 1517.<br />
</poem>}}</center><br />
|}</center><br />
<br />
=== Wiersz Hermannusa Buschiusa Pasiphilusa ===<br />
{{Cytat<br />
|autor=<br />
Hermannus Buschius Pasiphilus<br />
|źródło=<br />
Wiersz o Straubingerze<br />
|treść=<br />
<poem>Quid iustum, nosti, quid lex, scis, alma recuset,<br />
Caesarius et summmi iura tonantis habes. <br />
Pierios cantus et amas et condis utrumque <br />
Contulit hoc soli docta caterna tibi.<br />
Interdum Marcii sinuossa volumina versas <br />
Aut Stagiritae splendida dicta senis. <br />
Otia solicito semper fugis impiger astu, <br />
Pontificumque tenet curia sine ducum <br />
Te, fidei plenum Glogouia tecta probarunt <br />
Laudata messes cum probitate nouem. <br />
Nunc tua sedulitas bis binas egit aristas <br />
Inter consultos iuris in Urbe senes<br />
Huius diuni cura et reurentia cultus, <br />
Huius libertas causa negata fuit, <br />
Hanc reptam miseris indigno praesule cleris <br />
Extitit assiduus restituisse labor. <br />
Omnia si quaeras, haec unde resciscere possim, <br />
Venerat offici nuncia fama tui.</poem>}}<br />
<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|5. Ulica Łaciarska (Altbussergasse) w kierunku północnym. Rysunek Henryk Mützel, 1827 r. Po prawej widoczny dom Straubingera (z wykuszem). <br />
Plik:Straubingera dom 1887.jpg|6. Fragment fasady domu Oswalda Straubingera; rys z 1887.<br />
Plik:Straubinger fragmenty wykusza domu.jpg|7. Fragmenty wykusza na domu parafialnym Straubingera. <br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|8. Dom subseniora przy Łaciarskiej x św. Marii Magdaleny; rysunek Henryk Mützel, 1829 r.<br />
Plik:Langera dom wykusz.jpg|9. Wykusz z domu przy Łaciarskiej x św. Marii Magdaleny; Muzeum Architektury we Wrocławiu<br />
Plik:Opactwo norbertanów archiwolta portalu .jpg|10. Archiwolta portalu kościoła NMP i św. Wincentego<br />
Plik:Straubinger Winkler epitafium.jpg|11. Epitafium Oswalda Straubingera; fara magdaleńska, fot. z widoczną tablicą inskrypcyjną zaginioną w 1945 r. lub zaraz po<br />
Plik:Straubinger Oswald znak kamieniarski.jpg|12. Napis N.N.V.W. i znak kamieniarski na obramieniu epitafium (dół, lewa strona patrzącego). <br />
Plik:Luchs odrysy dat.jpg|13. Luchs 1878, 25, odrysy dat z inskrypcji XIV-XVI w. <br />
</gallery><br />
{{stub 2}}<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Literatura ==<br />
* ''700 Jahre St. Maria Magdalena 1226-1926 : Streifzüge durch ihre Vergangenheit ihren Bau und ihre Gegenwart.'' Breslau: 1926, s. 44-47. +<br />
* Adamska Magdalena, Nowacki Dariusz. ''Srebrny relikwiarz św. Sebastiana z 1499 r.'' Folia Historica Cracoviensia. T. 10 (2004), s. 31-40 (s.32). (cBW 71) <br />
* Bauch Gustaw. ''Analecten zur Biographie des Bischofs Johann IV. Roth.'' W: Studien zur schlesischen Kirchengeschichte. Breslau: 1907, s. 19-102. <br />
* Bobrova Lenka. ''Relikvie darovane Karlem IV. vratislavskemu kostelu sv. Marie Magdaleny.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 175-188.<br />
* Buckisch Gottfried Ferdinand. ''Prolegomena. Schlesischer Kirchenhistorien worinnen enthalten wie und welcher Gestalt das Christenthumb in Schlesien anfänglich von den pohlnischen Monarchen miraculose introduciret, nachmahlns von den schlesischen Souv.'' Neiße: 1685, s. 119. (cBW 71 i 71 a) -+<br />
* Burgemeister Ludwig. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau, 1933, s. 49. --<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.25 Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation, hrsg. von G. Bauch. Breslau: 1909, s. 89, 90, 192, 210, 211, 215, 224, 225, 287, 290, (cBW 68) +<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Środowisko intelektualne Ostrowa Tumskiego a wrocławska twórczość architektoniczna i rzeźbiarska przełomu XV i XVI wieku. Uwagi dyskusyjne.'' W: Architektura Wrocławia. Wrocław: 1977, s. 127-143. <br />
* Czechowicz Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje.'' W: Atlas architektury Wrocławia. Tom II. Wrocław: 1998, s. 35.<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku''. Wrocław 2003, s. 203-205.<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Straubinger Oswald.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 844. <br />
* Czechowicz Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza''. Wrocław: 2008, 277-287.<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Wrocławska świątynia magdaleńska jako węzłowe zagadnienie śląskiej humanistyki czyli między intelektualną prowokacją a rejestrem faktów i kontekstów.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 15-52. <br />
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Mistrz N.N.V.W. Śląski rzeźbiarz między gotykiem i renesansem.'' Annales Silisiae, XXIV (1994), s. 15-32.<br />
* Drabina Jan. ''Kontakty Wrocławia ze Stolicą Apostolską w dobie panowania Jagiellonów na Śląsku (1490–1526).'' Sobótka 1976, 1, s.1-25 (4-9). (cBW. 78)<br />
* Drabina Jan. ''Kontakty Wrocławia z Rzymem w latach 1409-1517.'' Wrocław: 1981, s. 93-95, 156, 159. (w)<br />
* Ehrhardt Siegismund Justus. Abhandlung vom verderbten Religions-Zustand in Schlesien vor der Evangelischen Kirchen-Reformation, als eine Einleitung zur Schlesischen Presbyterologie. Breslau: 1778, s. 124. (cBW 65) +<br />
* Gerlic Henryk, Jujeczka Stanisław. ''Altarie i altarzyści w kościele św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 189-342. <br />
* Guldan-Klamecka Bożena, Ziomecka Anna. Sztuka na Śląsku XII-XV w. Katalog zbiorów. Wrocław: 2003, s. 72.<br />
* Heyne Johann. ''Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hochstiftes Breslau. Dritter Band.'' Breslau: 1868, s. 207 i nast. (cBW 69) +<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526.'' Opracowanie Stenzel Gustav Adolf. Breslau: 1847, s. 391. (cBW 44) +<br />
* Konrad Paul. ''Die Einführung der Reformation in Breslau und Schlesien : Ein Rückblick nach 400 Jahren.'' Breslau: 1917, s. 42. (cBW 79)<br />
* Lec Zdzisław. ''Biskupi wrocławscy w dobie reformacji i reformy Kościoła.'' Saeculum Christianum. Pismo Historyczno-Społeczne, t. II, 199, nr 1, s. 211. --<br />
* Luchs Hermann. ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert hrsg. von H. Luchs ; der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur zu ihrem 75jährigen Jubiläum am 17. Dezember 1878 gewidmet von dem Vereine für das Museum schlesischer Altherthümer.'' Breslau: 1878, s. 25.<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886, s. 193. +<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler.'' Bresalu: 1903, s. 200, 302, 343. +<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 2 Tafel 153-232.'' Breslau: 1903, T. 227/1. <br />
* Maciej z Miechowa. ''Chronica Polonorum.'' Kraków: 1521, s. CCCLXI. +<br />
* Maleczyński Karol red. ''Historia Śląska tom I do roku 1763, część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Wrocław: 1960, s. 368 i nast.<br />
* Mandziuk Józef. ''Historia kościoła katolickiego na Śląsku. Średniowiecze. Tom I, część 2 (od 1417 do 1520 roku).'' Warszawa: 2010. <br />
* Mandziuk Józef. ''Rządcy (archi)diecezji wrocławskiej na przestrzeni wieków.'' Wrocław: 2018, s. 117-136.<br />
* Meinert Heinz Günther. ''Das Auftreten der Renaissance in Breslau.'' Breslau: 1935, s. 23, 24, 30. --<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Kościół św. Marii Magdaleny.'' Warszawa: 2009, s. 84-85. <br />
* Pol Nicolaus. ''Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 2'' Breslau: 1815, s. 160. (cBW 63) +<br />
* Pol Nicolaus. ''Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 3'' Breslau: 1819, s. 2,3. (cBW 63) +<br />
* Sarmacka Janina. ''Jan Turzo. Humanista i mecenas kultury renesansowej.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, t. II, 1963 (s. 80) --<br />
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten''. Leipzig und Breslau 1728, s. 853. +<br />
* Słoń Marek. ''Szpitale średniowiecznego Wrocławia.'' Warszawa: 2000, s. 245. <br />
* Schmeidler Johann Carl Hermann. ''Urkundliche Beiträge zur Geschichte der Haupt-Pfarrkirche St. Maria Magdalena zu Breßlau vor der Reformation.'' Breslau: 1839, s. 50-52. (cBW 70) +<br />
* Techmańska Barbara. ''Jan II Żagański. Niespokojny książę. Sojusznik króla Husyty (16 VI 1435 – 22 IX 1504).'' Kraków: 2014.<br />
<br />
[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie|Straubinger, Oswald]]<br />
[[Kategoria:Fara magdaleńska|Straubinger, Oswald]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kamienny_krzy%C5%BC_w_Parku_Szczytnickim_we_Wroc%C5%82awiu&diff=28275Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu2026-04-14T14:38:13Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Wrocław Park Szczytnicki.jpg|thumb|400px|left|alt=Krzyż pokutny w Parku Szczytnickim, Wrocław|1. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.]]<br />
Koło drewnianego kościoła pw. św. Jana Nepomucena w '''Parku Szczytnickim we Wrocławiu''', przeniesionego na Wystawę Stulecia z Kędzierzyna, stoi kamienny (granitowy) krzyż, przeniesiony tu pod koniec lat 70. XX w. z Muchoboru Wielkiego (fot. 1, 2, 4). Wymiary: 118×56×10 cm, długość całkowita 187 cm. Brak jednego ramienia. Krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.<br />
<br />
W ''Groß Mochbern'' (Muchobór Wielki) stały niegdyś obok siebie trzy kamienne monolitowe krzyże. '''Według najpopularniejszego przekazu''' krzyże upamiętniały miejsce spotkania trzech władców 16 listopada 1474 r.: króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka, jego syna króla Czech Władysława II Jagiellończyka i króla Węgier Macieja Korwina <ref name="Markgraf">Hermann Markgraf, ''Die Steinkreuze bei Groß-Mochbern,'' Schlesischen Zeitung vom 6. Juni 1880.</ref><ref name="Markgraf Geschichte">Hermann Markgraf, ''Geschichte Breslaus in kurzer Uebersicht,'' Breslau 1913, s. 19.</ref>. Adolf Weiß w swojej historii Wrocławia z 1888 roku wspomina już tylko o dwóch krzyżach<ref>''Miejsce, gdzie to spotkanie monarchów miało się odbyć 15 listopada 1474 r. — wzgórze na otwartym polu koło wsi Mochbor (Groß Mochbern, dziś Muchobór Wielki), w połowie drogi między wojskami nieprzyjacielskimi a miastem — było jeszcze do niedawna oznaczone dwoma potężnymi kamiennymi krzyżami'' <small>(Weiß F.G. Adolf, Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit, Breslau: 1888, s. 642).</small></ref>. <br />
<br />
Hermann Markgraf w artykule z 1880 roku kwestionuje pojawiającą się w starszej historiografii Wrocławia informację, że przez co najmniej dwa wieki (do 1724 r.) trzy krzyże koło Muchoboru Wielkiego były miejscem startu corocznego wrocławskiego wyścigu konnego. Jego argumenty w tłumaczeniu: ''Po pierwsze, odległość od dawnego krzyża husyckiego<ref>Chodzi tu o kamienny krzyż stojący niegdyś przed Bramą Mikołajską. To on był metą wyścigów, a nie stojący prawie 2 km na zachód [[Kurek Wrocławski]], który być może był miejscem startu.</ref> a nie do krzyży za Muchoborem jest zbyt duża; nie usłyszano by ani nie zobaczono sygnału dawanego wystrzałem z pistoletu. Z drugiej strony wszystkie opisy wyścigów wskazują, że odbywały się one na drodze do Leśnicy, a nie do Jawora. Owe trzy krzyże, przy których wyścig się zaczynał, po prostu zniknęły, a i tradycja o miejscu, gdzie niegdyś stały, zdaje się wygasła<ref name="Markgraf"/>.''<br />
<br />
Zasięgającemu w II połowie XIX wieku informacji o pochodzeniu muchoborskich krzyży wrocławskiemu historykowi okoliczni mieszkańcy mówili, że ''pochowano pod nimi żołnierzy''. Kobiety mówiły po prostu, że ''było to dawno temu.'' Niektórzy mężczyźni twierdzili, że ''krzyże pochodzą z roku trzynastego'' (1813) czyli związane są z walkami z armią napoleońską. ''Tylko jeden jedyny miał pewne pojęcie o prawdzie: że trzy krzyże wzniesiono na pamiątkę trzech królów, którzy się tam spotkali, aby zawrzeć pokój. Przeczytał o tym w 1851 roku w książce, którą dał mu inspektor fabryki w wiosce, gdzie wówczas pracował<ref name="Markgraf"/>.''<br />
<br />
'''Jest też ludowa legenda o tych krzyżach''', a dotyczy jednej z częstych epidemii dżumy. Poszukiwanie winnych doprowadziło do oskarżenia niedawno zmarłego owczarza, którego posądzono o wysysanie krwi z mieszkańców. Rozkopano grób i okazało się, że ciało było nietknięte i zdrowsze niż gdy było grzebane. Trup był nagi, a w ustach trzymał kawałek zakrwawionej szmaty, co było dowodem potwierdzającym podejrzenia, że wysysał z ludzi krew, a wraz z nią siłę. Zgodnie z zaleceniami na takie przypadki, trupowi odcięto głowę i pochowano ciało bez niej. Dla upamiętnienia zabitych przez owczarza postawiono krzyże<ref name=">Krzysztof Kwaśniewski. ''Legendy i podania wrocławskie i dolnośląskie''. Poznań 2006.</ref>. <br />
<br />
Z kolei '''współczesna legenda wiąże krzyż''' z umowami ugodowymi między zabójcą a rodziną ofiary. Legenda stała się w II poł. XX w. tak modna, że zaczęto bez uzasadnienia przypisywać takie pochodzenie wszystkim kamiennym krzyżom, nazywając je [[krzyż pokutny|krzyżami pokutnymi]] (krzyżami pojednania). Na tej zasadzie czyli bez żadnych dowodów również ten krzyż stał się "krzyżem pokutnym". Niestety utrwaliło się to w powszechnej świadomości, fałszując prawdę historyczną. Tę nieprawdziwą informację powiela również, bez odpowiedniego komentarza, informacja dla turystów w Parku Szczytnickim. <br />
<br />
Pozostałe dwa krzyże (fot. 6) stoją w pobliżu pierwotnego miejsca ustawienia - czyli w okolicy wzniesienia przy byłym cmentarzu koło nieistniejącej wsi Karncza Góra (Kentschkau). <br />
----<br />
Opisywany krzyż stał do lat 70. XX w. na ul. Mińskiej, na wysokości bloku nr 50 i przystanku autobusowego<ref name="BK89>Andrzej Scheer, Biuletyn Bractwo Krzyżowców. Zeszyt nr 89, wrzesień 2007.</ref>(<small>51°06'10.3"N 16°56'42.6"E</small>). Podobno około 1975 roku został uszkodzony przez traktorzystę PGR-u. Pod koniec lat 70. został przniesiony przez działaczy PTTK Wrocław Fabryczna na dzisiejsze miejsce<ref name="BK89"/>. Wcześniej krzyż był wymieniany w literaturze niemieckiej. Przypuszczalnie to o nim wspomina w 1812 roku K. Tb. Heinze (''krzyż pół mili przed Wrocławiem''), pośród 38 krzyży kamiennych, które spotkał podróżując po Dolnym Śląsku<ref name="Heinze">Heinze K. T. ''Über die Alterthümlichkeiten der schlesischen Klöster.'' Idunna und Hermode, Eine Altherthumszeitung. Jg. 2, 1812, s. 96.</ref>. W 1910 Paul Kutzer podaje dokładniejszą lokalizację: ''Po prawej stronie drogi do Muchoboru Wielkiego, gdzie odbija droga do cegielni''<ref name="Kutzer1910">Paul Kutzer. ''Alte Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter: Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. s. 409-413 i 446-450.</ref>. Podobnie w tym samym roku Sigfiried Beck: ''Krzyż pomiędzy Muchoborem Wielkim a Nowym Dworem<ref name="Beck">Siegfried Beck. ''Über Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter, Zeitschrift für schlesische Kultur. 3.Jg., 1909/10, Heft 22, s. 585-586.</ref>''. W 1913 r. Paul Kutzer wymienia ogólnie na Muchoborze Wielkim trzy krzyże<ref name="Kutzer1913">[[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer. ''Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.]]</ref>. W swoim pomnikowym wykazie kamiennych krzyży z 1923 r. Max Hellmich informuje już tylko o jednym muchoborskim krzyżu: ''Krzyż przy bitej drodze do Nowego Dworu<ref name="Hellmich 1923">Max Hellmich. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 19.''</ref>'' i przedstawia jego widok na rysunku (fot. 3).<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Park Szczytnicki lico.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; lico krzyża odwrócone jest do tyłu.<div><br />
Plik:Wrocław Park Szczytnicki Hellmich.jpg|alt=Krzyż pokutny, pojednania w Parku Szczytnickim, wcześniej Muchobór|<div style='text-align:justify;>3. Rysunek krzyża na Muchoborze Wielkim w publikacji M. Hellmicha z 1923 r.</div><br />
Plik:Park Szczytnicki kościół.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Kościół pw. św. Jana Nepomucena oraz widoczny przed nim monolitowy krzyż.</div><br />
Plik:Park Szczytnicki kościół b.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Kościół pw. św. Jana Nepomucena</div><br />
Plik:Karncza Góra.jpg|<div style='text-align:justify;>6. Karncza Góra; dwa kamienne krzyże</div><br />
</gallery><br />
<br />
<br />
{{Przypisy}} <br />
<br />
[[Kategoria:Krzyże we Wrocławiu]]<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kamienny_krzy%C5%BC_w_Parku_Szczytnickim_we_Wroc%C5%82awiu&diff=28274Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu2026-04-14T14:36:33Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Wrocław Park Szczytnicki.jpg|thumb|400px|left|alt=Krzyż pokutny w Parku Szczytnickim, Wrocław|1. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.]]<br />
Koło drewnianego kościoła pw. św. Jana Nepomucena w '''Parku Szczytnickim we Wrocławiu''', przeniesionego na Wystawę Stulecia z Kędzierzyna, stoi kamienny (granitowy) krzyż, przeniesiony tu pod koniec lat 70. XX w. z Muchoboru Wielkiego (fot. 1, 2, 4). Wymiary: 118×56×10 cm, długość całkowita 187 cm. Brak jednego ramienia. Krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.<br />
<br />
W ''Groß Mochbern'' (Muchobór Wielki) stały niegdyś obok siebie trzy kamienne monolitowe krzyże. '''Według najpopularniejszego przekazu''' krzyże upamiętniały miejsce spotkania trzech władców 16 listopada 1474 r.: króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka, jego syna króla Czech Władysława II Jagiellończyka i króla Węgier Macieja Korwina <ref name="Markgraf">Hermann Markgraf, ''Die Steinkreuze bei Groß-Mochbern,'' Schlesischen Zeitung vom 6. Juni 1880.</ref><ref name="Markgraf Geschichte">Hermann Markgraf, ''Geschichte Breslaus in kurzer Uebersicht,'' Breslau 1913, s. 19.</ref>. Adolf Weiß w swojej historii Wrocławia z 1888 roku wspomina już tylko o dwóch krzyżach<ref>''Miejsce, gdzie to spotkanie monarchów miało się odbyć 15 listopada 1474 r. — wzgórze na otwartym polu koło wsi Mochbor (Groß Mochbern, dziś Muchobór Wielki), w połowie drogi między wojskami nieprzyjacielskimi a miastem — było jeszcze do niedawna oznaczone dwoma potężnymi kamiennymi krzyżami'' <small>(Weiß F.G. Adolf, Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit, Breslau: 1888, s. 642).</small></ref>. <br />
<br />
Hermann Markgraf w artykule z 1880 roku kwestionuje pojawiającą się w starszej historiografii Wrocławia informację, że przez co najmniej dwa wieki (do 1724 r.) trzy krzyże koło Muchoboru Wielkiego były miejscem startu corocznego wrocławskiego wyścigu konnego. Jego argumenty w tłumaczeniu: ''Po pierwsze, odległość od dawnego krzyża husyckiego<ref>Chodzi tu o kamienny krzyż stojący niegdyś przed Bramą Mikołajską. To in był metą wyścigów, a nie stojący prawie 2 km na zachód [[Kurek Wrocławski]], który być może był miejscem startu.</ref> a nie do krzyży za Muchoborem jest zbyt duża; nie usłyszano by ani nie zobaczono sygnału dawanego wystrzałem z pistoletu. Z drugiej strony wszystkie opisy wyścigów wskazują, że odbywały się one na drodze do Leśnicy, a nie do Jawora. Owe trzy krzyże, przy których wyścig się zaczynał, po prostu zniknęły, a i tradycja o miejscu, gdzie niegdyś stały, zdaje się wygasła<ref name="Markgraf"/>.''<br />
<br />
Zasięgającemu w II połowie XIX wieku informacji o pochodzeniu muchoborskich krzyży wrocławskiemu historykowi okoliczni mieszkańcy mówili, że ''pochowano pod nimi żołnierzy''. Kobiety mówiły po prostu, że ''było to dawno temu.'' Niektórzy mężczyźni twierdzili, że ''krzyże pochodzą z roku trzynastego'' (1813) czyli związane są z walkami z armią napoleońską. ''Tylko jeden jedyny miał pewne pojęcie o prawdzie: że trzy krzyże wzniesiono na pamiątkę trzech królów, którzy się tam spotkali, aby zawrzeć pokój. Przeczytał o tym w 1851 roku w książce, którą dał mu inspektor fabryki w wiosce, gdzie wówczas pracował<ref name="Markgraf"/>.''<br />
<br />
'''Jest też ludowa legenda o tych krzyżach''', a dotyczy jednej z częstych epidemii dżumy. Poszukiwanie winnych doprowadziło do oskarżenia niedawno zmarłego owczarza, którego posądzono o wysysanie krwi z mieszkańców. Rozkopano grób i okazało się, że ciało było nietknięte i zdrowsze niż gdy było grzebane. Trup był nagi, a w ustach trzymał kawałek zakrwawionej szmaty, co było dowodem potwierdzającym podejrzenia, że wysysał z ludzi krew, a wraz z nią siłę. Zgodnie z zaleceniami na takie przypadki, trupowi odcięto głowę i pochowano ciało bez niej. Dla upamiętnienia zabitych przez owczarza postawiono krzyże<ref name=">Krzysztof Kwaśniewski. ''Legendy i podania wrocławskie i dolnośląskie''. Poznań 2006.</ref>. <br />
<br />
Z kolei '''współczesna legenda wiąże krzyż''' z umowami ugodowymi między zabójcą a rodziną ofiary. Legenda stała się w II poł. XX w. tak modna, że zaczęto bez uzasadnienia przypisywać takie pochodzenie wszystkim kamiennym krzyżom, nazywając je [[krzyż pokutny|krzyżami pokutnymi]] (krzyżami pojednania). Na tej zasadzie czyli bez żadnych dowodów również ten krzyż stał się "krzyżem pokutnym". Niestety utrwaliło się to w powszechnej świadomości, fałszując prawdę historyczną. Tę nieprawdziwą informację powiela również, bez odpowiedniego komentarza, informacja dla turystów w Parku Szczytnickim. <br />
<br />
Pozostałe dwa krzyże (fot. 6) stoją w pobliżu pierwotnego miejsca ustawienia - czyli w okolicy wzniesienia przy byłym cmentarzu koło nieistniejącej wsi Karncza Góra (Kentschkau). <br />
----<br />
Opisywany krzyż stał do lat 70. XX w. na ul. Mińskiej, na wysokości bloku nr 50 i przystanku autobusowego<ref name="BK89>Andrzej Scheer, Biuletyn Bractwo Krzyżowców. Zeszyt nr 89, wrzesień 2007.</ref>(<small>51°06'10.3"N 16°56'42.6"E</small>). Podobno około 1975 roku został uszkodzony przez traktorzystę PGR-u. Pod koniec lat 70. został przniesiony przez działaczy PTTK Wrocław Fabryczna na dzisiejsze miejsce<ref name="BK89"/>. Wcześniej krzyż był wymieniany w literaturze niemieckiej. Przypuszczalnie to o nim wspomina w 1812 roku K. Tb. Heinze (''krzyż pół mili przed Wrocławiem''), pośród 38 krzyży kamiennych, które spotkał podróżując po Dolnym Śląsku<ref name="Heinze">Heinze K. T. ''Über die Alterthümlichkeiten der schlesischen Klöster.'' Idunna und Hermode, Eine Altherthumszeitung. Jg. 2, 1812, s. 96.</ref>. W 1910 Paul Kutzer podaje dokładniejszą lokalizację: ''Po prawej stronie drogi do Muchoboru Wielkiego, gdzie odbija droga do cegielni''<ref name="Kutzer1910">Paul Kutzer. ''Alte Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter: Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. s. 409-413 i 446-450.</ref>. Podobnie w tym samym roku Sigfiried Beck: ''Krzyż pomiędzy Muchoborem Wielkim a Nowym Dworem<ref name="Beck">Siegfried Beck. ''Über Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter, Zeitschrift für schlesische Kultur. 3.Jg., 1909/10, Heft 22, s. 585-586.</ref>''. W 1913 r. Paul Kutzer wymienia ogólnie na Muchoborze Wielkim trzy krzyże<ref name="Kutzer1913">[[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer. ''Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.]]</ref>. W swoim pomnikowym wykazie kamiennych krzyży z 1923 r. Max Hellmich informuje już tylko o jednym muchoborskim krzyżu: ''Krzyż przy bitej drodze do Nowego Dworu<ref name="Hellmich 1923">Max Hellmich. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 19.''</ref>'' i przedstawia jego widok na rysunku (fot. 3).<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Park Szczytnicki lico.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; lico krzyża odwrócone jest do tyłu.<div><br />
Plik:Wrocław Park Szczytnicki Hellmich.jpg|alt=Krzyż pokutny, pojednania w Parku Szczytnickim, wcześniej Muchobór|<div style='text-align:justify;>3. Rysunek krzyża na Muchoborze Wielkim w publikacji M. Hellmicha z 1923 r.</div><br />
Plik:Park Szczytnicki kościół.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Kościół pw. św. Jana Nepomucena oraz widoczny przed nim monolitowy krzyż.</div><br />
Plik:Park Szczytnicki kościół b.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Kościół pw. św. Jana Nepomucena</div><br />
Plik:Karncza Góra.jpg|<div style='text-align:justify;>6. Karncza Góra; dwa kamienne krzyże</div><br />
</gallery><br />
<br />
<br />
{{Przypisy}} <br />
<br />
[[Kategoria:Krzyże we Wrocławiu]]<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kamienny_krzy%C5%BC_w_Parku_Szczytnickim_we_Wroc%C5%82awiu&diff=28273Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu2026-04-14T14:34:06Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Wrocław Park Szczytnicki.jpg|thumb|400px|left|alt=Krzyż pokutny w Parku Szczytnickim, Wrocław|1. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.]]<br />
Koło drewnianego kościoła pw. św. Jana Nepomucena w '''Parku Szczytnickim we Wrocławiu''', przeniesionego na Wystawę Stulecia z Kędzierzyna, stoi kamienny (granitowy) krzyż, przeniesiony tu pod koniec lat 70. XX w. z Muchoboru Wielkiego (fot. 1, 2, 4). Wymiary: 118×56×10 cm, długość całkowita 187 cm. Brak jednego ramienia. Krzyż ustawiony jest tylną, nieobrobioną stroną ku frontowi.<br />
<br />
W ''Groß Mochbern'' (Muchobór Wielki) stały niegdyś obok siebie trzy kamienne monolitowe krzyże. '''Według najpopularniejszego przekazu''' krzyże upamiętniały miejsce spotkania trzech władców 16 listopada 1474 r.: króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka, jego syna króla Czech Władysława II Jagiellończyka i króla Węgier Macieja Korwina <ref name="Markgraf">Hermann Markgraf, ''Die Steinkreuze bei Groß-Mochbern,'' Schlesischen Zeitung vom 6. Juni 1880.</ref><ref name="Markgraf Geschichte">Hermann Markgraf, ''Geschichte Breslaus in kurzer Uebersicht,'' Breslau 1913, s. 19.</ref>. Adolf Weiß w swojej historii Wrocławia z 1888 roku wspomina już tylko o dwóch krzyżach<ref>''Miejsce, gdzie to spotkanie monarchów miało się odbyć 15 listopada 1474 r. — wzgórze na otwartym polu koło wsi Mochbor (Groß Mochbern, dziś Muchobór Wielki), w połowie drogi między wojskami nieprzyjacielskimi a miastem — było jeszcze do niedawna oznaczone dwoma potężnymi kamiennymi krzyżami'' <small>(Weiß F.G. Adolf, Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit, Breslau: 1888, s. 642).</small></ref>. <br />
<br />
Hermann Markgraf w artykule z 1880 roku kwestionuje pojawiającą się w starszej historiografii Wrocławia informację, że przez co najmniej dwa wieki (do 1724 r.) trzy krzyże koło Muchoboru Wielkiego były miejscem startu corocznego wrocławskiego wyścigu konnego. Jego argumenty w tłumaczeniu: ''Po pierwsze, odległość od dawnego krzyża husyckiego<ref>Chodzi tu o kamienny krzyż stojący niegdyś przed Bramą Mikołajską. To in był metą wyścigów, a nie stojący prawie 2 km na zachód [[Kurek Wrocławski]], który być może był miejscem startu.</ref> a nie do krzyży za Muchoborem jest zbyt duża; nie usłyszano by ani nie zobaczono sygnału dawanego wystrzałem z pistoletu. Z drugiej strony wszystkie opisy wyścigów wskazują, że odbywały się one na drodze do Leśnicy, a nie do Jawora. Owe trzy krzyże, przy których wyścig się zaczynał, po prostu zniknęły, a i tradycja o miejscu, gdzie niegdyś stały, zdaje się wygasła<ref name="Markgraf"/>.''<br />
<br />
Zasięgającemu w II połowie XIX wieku informacji o pochodzeniu muchoborskich krzyży wrocławskiemu historykowi okoliczni mieszkańcy mówili, że ''pochowano pod nimi żołnierzy''. Kobiety mówiły po prostu, że ''było to dawno temu.'' Niektórzy mężczyźni twierdzili, że ''krzyże pochodzą z roku trzynastego'' (1813) czyli związane są z walkami z armią napoleońską. ''Tylko jeden jedyny miał pewne pojęcie o prawdzie: że trzy krzyże wzniesiono na pamiątkę trzech królów, którzy się tam spotkali, aby zawrzeć pokój. Przeczytał o tym w 1851 roku w książce, którą dał mu inspektor fabryki w wiosce, gdzie wówczas pracował<ref name="Markgraf"/>.''<br />
<br />
'''Jest też ludowa legenda o tych krzyżach''', a dotyczy jednej z częstych epidemii dżumy. Poszukiwanie winnych doprowadziło do oskarżenia niedawno zmarłego owczarza, którego posądzono o wysysanie krwi z mieszkańców. Rozkopano grób i okazało się, że ciało było nietknięte i zdrowsze niż gdy było grzebane. Trup był nagi, a w ustach trzymał kawałek zakrwawionej szmaty, co było dowodem potwierdzającym podejrzenia, że wysysał z ludzi krew, a wraz z nią siłę. Zgodnie z zaleceniami na takie przypadki, trupowi odcięto głowę i pochowano ciało bez niej. Dla upamiętnienia zabitych przez owczarza postawiono krzyże<ref name=">Krzysztof Kwaśniewski. ''Legendy i podania wrocławskie i dolnośląskie''. Poznań 2006.</ref>. <br />
<br />
Z kolei '''współczesna legenda wiąże krzyż''' z umowami ugodowymi między zabójcą a rodziną ofiary. Legenda stała się w II poł. XX w. tak modna, że zaczęto bez uzasadnienia przypisywać takie pochodzenie wszystkim kamiennym krzyżom, nazywając je [[krzyż pokutny|krzyżami pokutnymi]] (krzyżami pojednania). Na tej zasadzie czyli bez żadnych dowodów również ten krzyż stał się "krzyżem pokutnym". Niestety utrwaliło się to w powszechnej świadomości, fałszując prawdę historyczną. Tę nieprawdziwą informację powiela również, bez odpowiedniego komentarza, informacja dla turystów w Parku Szczytnickim. <br />
<br />
Pozostałe dwa krzyże (fot. 6) stoją w pobliżu pierwotnego miejsca ustawienia - czyli w okolicy wzniesienia przy byłym cmentarzu koło nieistniejącej wsi Karncza Góra (Kentschkau). <br />
<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Park Szczytnicki lico.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim; lico krzyża odwrócone jest do tyłu.<div><br />
Plik:Wrocław Park Szczytnicki Hellmich.jpg|alt=Krzyż pokutny, pojednania w Parku Szczytnickim, wcześniej Muchobór|<div style='text-align:justify;>3. Rysunek krzyża na Muchoborze Wielkim w publikacji M. Hellmicha z 1923 r.</div><br />
Plik:Park Szczytnicki kościół.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Kościół pw. św. Jana Nepomucena oraz widoczny przed nim monolitowy krzyż.</div><br />
Plik:Park Szczytnicki kościół b.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Kościół pw. św. Jana Nepomucena</div><br />
Plik:Karncza Góra.jpg|<div style='text-align:justify;>6. Karncza Góra; dwa kamienne krzyże</div><br />
</gallery><br />
Opisywany krzyż stał do lat 70. XX w. na ul. Mińskiej, na wysokości bloku nr 50 i przystanku autobusowego<ref name="BK89>Andrzej Scheer, Biuletyn Bractwo Krzyżowców. Zeszyt nr 89, wrzesień 2007.</ref>(<small>51°06'10.3"N 16°56'42.6"E</small>). Podobno koło 1975 roku został uszkodzony przez traktorzystę PGR-u. Pod koniec lat 70. został przniesiony przez działaczy PTTK Wrocław Fabryczna na dzisiejsze miejsce<ref name="BK89"/>. Wcześniej krzyż był wymieniany w literaturze niemieckiej. Przypuszczalnie to o nim wspomina w 1812 roku K. Tb. Heinze (''krzyż pół mili przed Wrocławiem''), pośród 38 krzyży kamiennych, które spotkał podróżując po Dolnym Śląsku<ref name="Heinze">Heinze K. T. ''Über die Alterthümlichkeiten der schlesischen Klöster.'' Idunna und Hermode, Eine Altherthumszeitung. Jg. 2, 1812, s. 96.</ref>. W 1910 Paul Kutzer podaje dokładniejszą lokalizację: ''Po prawej stronie drogi do Muchoboru Wielkiego, gdzie odbija droga do cegielni''<ref name="Kutzer1910">Paul Kutzer. ''Alte Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter: Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. s. 409-413 i 446-450.</ref>. Podobnie w tym samym roku Sigfiried Beck: ''Krzyż pomiędzy Muchoborem Wielkim a Nowym Dworem<ref name="Beck">Siegfried Beck. ''Über Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter, Zeitschrift für schlesische Kultur. 3.Jg., 1909/10, Heft 22, s. 585-586.</ref>''. W 1913 r. Paul Kutzer wymienia ogólnie na Muchoborze Wielkim trzy krzyże<ref name="Kutzer1913">[[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer. ''Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.]]</ref>. W swoim pomnikowym wykazie kamiennych krzyży z 1923 r. Max Hellmich informuje już tylko o jednym muchoborskim krzyżu: ''Krzyż przy bitej drodze do Nowego Dworu<ref name="Hellmich 1923">Max Hellmich. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 19.''</ref>'' i przedstawia jego widok na rysunku (fot. 3).<br />
<br />
{{Przypisy}} <br />
<br />
[[Kategoria:Krzyże we Wrocławiu]]<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Krzy%C5%BC_pokutny&diff=28272Krzyż pokutny2026-04-14T14:10:48Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>[[Plik:Zastruże krzyż.jpg|alt=Krzyż pokutny, pojednania. Zastruże, Osiek|300px|right|Zastruże, krzyż kamienny]]<br />
[[Plik:Nowojowice krzyż.jpg|thumb|right|alt=Galeria krzyży pokutnych|[[Monolitowe kamienne krzyże - galeria|Galeria monolitowych kamiennych krzyży]]|link=Monolitowe kamienne krzyże - galeria]]<br />
{{Cytat|Pisał roządnie w 1913 r. [[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer, głuchołaski historyk]], zajmujący się też [[Kamienne krzyże|kamiennymi krzyżami]]<ref name="Kutzer 1913">Paul Kutzer. ''Steinkreuze in Schlesien. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.</ref>,|'''''Nun gilt es auf grund archivalischer Studien festzustellen, inwiweit einzelne Kruze sich mit den noch zahlreich vorhandenen Sühnurkunden in Beziehung setzen lassen.'''''}} ale niestety następcy nie kierowali się zbytnio ratio i temat tzw. krzyży pokutnych został mocno zmitologizowany. Również dziś jest nadal polem do przekłamań, zwykłych zmyśleń, poszukiwania sensacji kosztem prawdy, a zdarza się, że też kosztem zwykłej logiki. <br />
<br />
Czym zatem są krzyże pokutne i czy w ogóle istnieje takie zjawisko, skoro nawet nazwa jest według niektórych nieporozumieniem i promowana jest w zamian - krzyże pojednania?<br />
<br />
'''Krzyż pokutny''', krzyż pojednania, krzyż pokutniczy, niem. ''Sühnekreuz'', cz. ''smírčí kříž'' - to krzyż fundowany przez zabójcę, będący jednym z jego zobowiązań podjętych w niektórych umowach ugodowych z rodziną zabitego. Taka jest ścisła definicja krzyża pokutnego. <br />
<br />
Tu od razu uwaga. Nie ma religijnego pojęcia krzyż pokutny - takiego hasła nie zna Encyklopedia Katolicka<ref><div style='text-align:justify;>Hasło takie istnieje natomiast w Wielkiej Encyklopedii PWN. Niestety nie spełnia ono wymogów "naukowej" encyklopedii, a w części wręcz powtarza najbardziej niewiarygodne "informacje" jak ta o wykuwaniu krzyży własnoręcznie przez zabójców. Miesza też aspekt prawny krzyży pokutnych z potocznym rozumieniem pokuty w jej aspekcie teologicznym. Hasło brzmi: "Krzyż pokutny, krzyż wykonany własnoręcznie przez zabójcę i stawiany przez niego w miejscu zbrodni; obowiązek ekspiacji nakładany na mordercę jako jedna z form zadośćuczynienia za popełnione przestępstwo; zwyczaj rozpowszechniony w XIII-XVI w. na terenie środk. Europy (w Polsce gł. na Śląsku); z najstarszych drewnianych i kamiennych k.p. zachowały się tylko kamienne, wykuwano na nich narzędzie zbrodni (lub atrybut zawodu zamordowanego, np. buty — szewc), potem sceny figuralne, w końcu napisy; na zaniechanie obowiązku stawiania k.p. wpłynęły reformacja i związane z nią wojny rel. oraz ustanowienie 1532 przez ces. Karola V kodeksu karnego (Constitutio Criminalis Carolina); w dalszym ciągu jednak k.p. były stawiane przez rodziny dla upamiętnienia zamordowanego. Wiele drewnianych k.p. (także wotywnych) znajduje się w Grabarce, gdzie na Św. Górze, przy parafialnej cerkwi prawosł., od poł. XIX w. istnieje tradycja stawiania krzyży, stanowiących formę zadośćuczynienia za różne grzechy wiernych". Wielka Encykopedia PWN, Tom 15, Warszawa 2003, s. 114.</div></ref>. Powstało ono właśnie na użytek przytoczonej definicji i odnosi się do kategorii krzyży, które powstały ze wskazanej w definicji przyczyny. Jednak powszechna znajomość słów "krzyż" i "pokutny" kieruje intuicję każdego kto usłyszy nazwę "krzyż pokutny", a nie zna przywołanej definicji, do zinterpretowania takiego obiektu jako krzyża wystawionego w wyniku pokuty. <br />
<br />
Krzyż pokutny, czy też krzyż pojednania (nazwy te będą tu używane synonimicznie), reprezentują grupę zabytków, do których należy zaliczyć też takie obiekty, jak [[Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|kapliczka pokutna]] oraz tzw. Marter, czyli kapliczka lub płyta z przedstawieniem ukrzyżowanego Chrystusa lub sceną męczeństwa któregoś ze świętych. Łączy je powód fundacji. Jest nim wykonanie przez zabójcę jednego ze zobowiązań, pojawiającego się nieraz w umowach ugodowych pomiędzy nim a rodziną zabitego. Takie umowy zawierane były w średniowieczu i w początkach ery nowożytnej (w XVI i reliktowo w XVII w.) Od razu trzeba zaznaczyć, że umowny (ugodowy, kompozycyjny) sposób załatwiania spraw związanych z zabójstwem był znany także w polskim prawie średniowiecznym, ale taki element ugód, jak obowiązek postawienia krzyża czy kapliczki w umowach z terenu Polski się nie pojawiał. Był to zwyczaj związany z obszarami dominacji kultury niemieckiej. Dlatego też w dzisiejszych granicach Polski temat istnieje wyłącznie na terenach zgermanizowanych znacznie już w średniowieczu, czyli głównie na Śląsku. Jest to także jedna z przyczyn wspomnianego na początku zmitologizowania i przekłamań dotyczących tych pomników prawa, gdyż dla Polaków przybyłych na te tereny po 1945 r. omawiane zabytki były nowością niemającą analogii w ich kulturze. Słowem kolokwialnym - nie czuli tematu. <br />
<br />
== O tym jak każdy kamienny krzyż stał się krzyżem pokutnym ==<br />
Powojenna wymiana ludności spowodowała przerwanie ciągłości kulturowej Dolnego Śląska, a co za tym idzie, również zerwanie pamięci kulturowej. Częste w regionie, a niespotykane praktycznie w rodzinnych stronach nowych mieszkańców kamienne monolitowe krzyże o bardzo archaicznym wyglądzie wzbudzały ciekawość, ale dostosowywanie się do warunków życia w nowym, nieznanym miejscu opóźniało głębsze zainteresowanie. Również nauka stała przed wielkimi wyzwaniami włączenia zastanego dziedzictwa dużej prowincji w ramy polskiej historii, historii prawa, historii sztuki, etnografii i praktycznie dopiero w XXI w. zaczęła się interesować tymi zabytkami. Wcześniej "odkryli" je pasjonaci. Pierwszą próbą ponownej inwentaryzacji starych kamiennych monolitowych krzyży i zapoznania Polaków z ich pochodzeniem była praca zasłużonego dla Dolnego Śląska fotografa Józefa Milki. W 1968 r. Dolnośląska Komisja Opieki nad Zabytkami PTTK wydała ją pod tytułem ''Kamienne pomniki średniowiecznego prawa''. Autor oparł się głównie na książce Maxa Hellmicha, geodety, regionalisty i kolekcjonera, który interesował się kamiennymi krzyżami i wydał na ich temat kilka artykułów i książek. Swoistą biblią dla polskich pasjonatów kamiennych zabytków stała się ta wydrukowana w 1923 r., zatytułowana ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen'' ''(Kamienni świadkowie średniowiecznego prawa na Śląsku. Kamienne krzyże, kapliczki, pręgierze, szubienice, stoły sądowe)''. Dokonał się swoisty regres wiedzy na temat kamiennych krzyży. Co prawda Max Hellmich też włączył wszystkie znane mu do zestawienia traktującego o zabytkach prawa ale zdawał sobie sprawę, że to początek badań i dopiero należy wyselekcjonować z nich te, które rzeczywiście są związane z tzw. umowami ugodowymi (kompozycyjnymi) i zasługują na miano świadków średniowiecznego prawa, czyli są ''Sühnekreuze'' (zależnie od tłumaczenia [[krzyż pokutny|krzyżami pokutnymi]] lub krzyżami pojednania). Ponadto w bogatym regionalnym przedwojennym piśmiennictwie było dużo artykułów o konkretnych krzyżach, opisujących ich historię, a przynajmniej przytaczających ustnie przekazywaną wiedzę mieszkańców i legendy z nimi związane. Przykładowo Paul Kutzer w artykule ''[[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Steinkreuze in Schlesien]]'' rozważał różne przyczyny powstawania kamiennych krzyży i podawał przykłady <small>(Kutzer 1913)</small>. Rozsądnie też stwierdził: ''"Obecnie na podstawie badań archiwalnych należy ustalić, w jakim stopniu poszczególne krzyże można powiązać z licznymi zachowanymi dokumentami ekspiacyjnymi"''<small>(Kutzer 1913)</small>. Wszystko to zostało zapomniane, a polscy miłośnicy zabytków oparli się na uproszczonej interpretacji pracy Hellmicha i w rezultacie wszystkie kamienne krzyże potraktowano jako [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]], pochodne średniowiecznego prawa traktującego zabójstwo jako przestępstwo prywatne. W praktyce i potocznej świadomości pojęcie krzyż pokutny (krzyż pojednania) stało się synonimem starego monolitowego kamiennego krzyża. <br />
<br />
Szczególne zasługi w powtórnym odkrywaniu kamiennych krzyży, ich ewidencjonowaniu i opiece nad nimi miał świdnicki geograf Andrzej Scheer. Oprócz odnalezienia wielu z nich<ref group="U">Wspomniane zerwanie ciągłości kulturowej spowodowało, że wiele znanych wcześniej i zewidencjonowanych starych kamiennych krzyży zaginęło. Mieszkańcy nie zdawali siebie sprawy ze starożytności tych zabytków. Niewyjątkowe też były postawy obojętności, jeżeli nie wręcz niechęci do zastanego dziedzictwa, będące konsekwencją wojny. W rezultacie krzyże ulegały przemieszczeniu, niszczeniu przy przebudowie dróg czy stawały się budulcem. Trzeba je było "odkrywać" na nowo.</ref> i napisania mnóstwa artykułów swoim entuzjazmem zaraził dużą grupę miłośników tych zabytków, co doprowadziło do zawiązania w 1985 r. ''Ogólnopolskiego Klubu Badaczy i Miłośników Krzyży Pokutnych i Rzeźb Przydrożnych'', popularnie nazywanego ''Bractwem Krzyżowców''. Organizacja ta przez ponad 20 lat zajmowała się ewidencjonowaniem i opieką na kamiennymi krzyżami. Organizowane dwa razy w roku w różnych miejscach spotkania nazywane Biesiadami Pokutnymi były zjazdami członków Klubu połączonymi z prelekcjami na temat kamiennych zabytków i ich poznawaniem w terenie oraz opieką nad kamiennymi krzyżami. Wydano, głównie zaangażowaniem Andrzeja Scheera, kilkadziesiąt zeszytów publikacji zatytułowanej ''Bractwo Krzyżowców'', będących sprawozdaniami z Biesiad oraz również kilkadziesiąt zeszytów publikacji pod tytułem ''Przydrożne Pomniki Przeszłości''. Ta godna najwyższego uznania działalność pasjonatów miała też jednak negatywne aspekty. Otóż aktywność oparta była na opisanym już w związku z pracą Józefa Milki założeniu, że wszystkie stare kamienne krzyże są krzyżami pokutnymi. W swojej najważniejszej pracy "guru" Bractwa Krzyżowców Andrzej Scheer co prawda stwierdza, że kamienne krzyże były stawiane z różnych powodów (nagrobkowe, dziękczynne, przeciw zarazie, pamiątkowe), ale za chwilę wszystkie 600 znanych sobie kamiennych krzyży i kapliczek uznaje za pokutne<ref name= "Scheer 1987 1">Scheer Andrzej. ''Krzyże pokutne ziemi świdnickiej.'' Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 1987, s. 5,8 i następne.</ref>. W rzeczywistości o praktycznie żadnym kamiennym krzyżu nie można powiedzieć z całą pewnością, że jest pokutny, gdyż nawet w przypadku kiedy istnieją umowy ugodowe z nakazem postawienia krzyża dotyczące zabójstwa w miejscowości, w której znajduje się krzyż kamienny, nie ma pewności, że jest to ten krzyż z ugody. Charakterystyczna jest tu sytuacja z miejscowości [[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowice koło Strzegomia]], o której wspomina [[Umowa ugodowa z 1305 r. dotycząca zabójstwa w Stanowicach|najstarsza znana umowa kompozycyjna]]. Przez długi czas kamienny krzyż z tej miejscowości był uznawany za pokutny, bo wiązano go z niniejszą umową, aż w Stanowicach znaleziono inny krzyż kamienny, który zburzył tę pewność. A przecież żaden z tych krzyży nie musi być tym, który wspomina umowa. Nie określa ona ani miejsca, które można zidentyfikować, ani jakichś cech wyróżniających. Ogromnej większości kamiennych krzyży nie można powiązać z żadną znaną umową nawet w tak luźny sposób jak w Stanowicach, a pomimo to nikt nie kwestionował stwierdzeń, że 600 czyli wszystkie znane kamienne krzyże na terenie Polski to krzyże pokutne, pomimo że stało to w sprzeczności z wyrażaną często w tym samym zdaniu informacją, że krzyże stawiano z wielu różnych powodów<ref group="U">Ciekawe, że gdy po 20 latach działalności Bractwa Krzyżowców doszło do rozłamu, to nie na tle podziału wobec oczywistego faktu, że Stowarzyszenie głosi i rozpowszechnia fikcję, lecz w związku ze sporem, czy właściwa dla tych 600 krzyży jest nazwa krzyż pokutny, czy krzyż pojednania.</ref>. Aktywna działalność "Krzyżowców" przełożyła się na utrwalenie błędnego założenia, że stary kamienny krzyż jest tożsamy z krzyżem pokutnym. Fikcja ta niestety została usankcjonowana urzędowo, gdyż Stowarzyszeniu udało się przekonać Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do sygnowania urzędowym autorytetem tabliczek, które "Krzyżowcy" umieszczali podczas Biesiad Krzyżowych przy krzyżach. Te tabliczki informacyjne (fot. ) w rzeczywistości są tabliczkami dezinformacyjnymi. Ich tekst jest w całości nieprawdziwy.<br />
* Nieprawdziwe jest zdanie oznajmujące, że jest to krzyż pokutny. Nie wiadomo co to za krzyż. Nawet zdanie "Być może pokutny" jest za daleko idącym, gdyż jedną z przyczyn wystawiania krzyży uznaje za godniejszą czy ciekawszą, ważniejszą od innych. Jest również w ogóle wiele przypadków, gdy wiemy z całą pewnością lub dużym prawdopodobieństwem, że nie jest to krzyż pokutny, a pomimo to umieszczono przy nim tabliczkę<ref group="U">Oprócz opisywanego krzyża jest tak z krzyżem w [[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowicach]], Jasieniu, Witoszynie i innych.</ref>. <br />
* W większości przypadków nie wiadomo, kiedy powstał krzyż, koło którego stoi tabliczka, więc informacja sugerująca, że to krzyż powstały w XIV-XVI w. jest nieprawdziwa. Również przy krzyżach, o których wiadomo z pewnością lub dużym prawdopodobieństwem, że są młodsze, ustawiano tabliczkę informującą o wiekach XIV-XVI<ref group="U">Oprócz wspomnianych w poprzednim punkcie krzyży w Czerwieńczycach, Starowicach, Jasieniu czy Witoszynie są sytuacje, gdy na krzyżu jest data i wtedy uznawana jest po prostu za wtórną, jak np. dzieje się z krzyżem z Lubiechowa. Szczególnie bulwersujące są przypadki, gdy nie można dokonać takiego "odkrycia" jak w Lubiechowie, ponieważ na krzyżu jest oczywista inskrypcja z przyczyną fundacji i datą, a pomimo to obok postawiono tabliczkę, że jest to krzyż pokutny z XIV-XVI w. Taka sytuacja jest np. z krzyżem w Pruchnej, upamiętniającym zdarzanie z XVII w. (1645 r.).</ref>. <br />
* Stwierdzenie "stawiany przez zabójcę" można by uznać za retorycznie uzasadnione jako rozumiane "fundowany", ale niestety w swoich publikacjach "Krzyżowcy" sugerują własnoręczne wykuwanie i ustawianie krzyży przez zabójców<ref group="U">"istotnie zabytków tych nie da się zaliczyć ani do dzieł sztuki, ani też rzeźby ludowej. Prędzej można by je nazwać rzeźbą przypadkową, gdyż raczej nie każdy morderca był rzeźbiarzem", pisze Andrzej Scheer w swojej podstawowej pracy ''Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej'', co jest oczywistym przekłamaniem i fikcją, ale pogląd, że krzyże kuli własnoręcznie zabójcy stał się na długi czas dominujący.</ref>. <br />
* "Na miejscu zbrodni" - ta informacja jest nieprawdziwa. Pomijając, że nie wiadomo, czy krzyż oznaczony taką tabliczką jest pokutny, to krzyże pokutne stawiano nie tylko w miejscach zabójstwa. O wyborze miejsca decydowały często względy utylitarne, a takim była np. możliwość skłonienia jak największej liczby ludzi do modlitwy za duszę zabitego albo przestroga przed popełnieniem podobnych czynów. Stąd rodzina zabitego decydowała nieraz, że krzyż ma być postawiony w miejscu bardziej uczęszczanym niż nastąpiło zdarzenie, np. w pobliżu karczmy, kościoła albo na rozstaju dróg<ref name="F">Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, reprint 2019, umowa nr 48 s. 192-193.</ref><ref>Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 13.</ref><ref name='CH">Chrząszcz Johannes. ''Das schwarze Buch von Gleiwitz. 1 Teil, (1582-1612).'' Sonderdruck aus dem Gleiwitzer Jahrbuch 1927. Gleiwitz: 1927, s 3.</ref><ref name="Adamska">Adamska Dagmara. Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139.</ref><ref name="Wojtucki 2017 2">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 84.</ref>. <br />
<br />
Promowany przez Bractwo Krzyżowców pogląd na monolitowe kamienne krzyże zawładnął nie tylko wyobraźnią amatorskich miłośników historii i turystów, ale stał się dominującą opinią wśród regionalistów. Owocem tego było pojawienie się we wszelkiego rodzaju przewodnikach i informatorach lokalnych informacji o każdym praktycznie monolitowym kamiennym krzyżu jako krzyżu pokutnym. Swoistym ukoronowaniem tej mistyfikacji jest Ogólnopolska Odznaka Krajoznawcza PTTK “KRZYŻE POKUTNE W POLSCE”, którą PTTK przyznaje w 12 stopniach, w zależności od liczby "odszukanych (czyli odwiedzonych) krzyży pokutnych". Również publikacje popularnonaukowe, a nawet pretendujące do naukowych, gdy ich przedmiot zahaczał o kamienne krzyże, właściwie gremialnie przyjęły ten niemający żadnego uzasadnienia pogląd o tożsamości monolitowego kamiennego krzyża z krzyżem pokutnym (krzyżem pojednania)<ref group="U">Kilka przykładów takich publikacji: <br />
* Łachowski Paweł. ''Krzyże i kapliczki pokutne.'' W: Encyklopedia Ziemi Głogowskiej z 16. Głogów: Towarzystwo Miłośników Głogowa, 1994.<br />
* Maciejewska Beata. ''Krzyże pokutne.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006.<br />
* Małecki Marian. ''Krzyże pokutne na ziemi wodzisławskiej i pszczyńskiej.'' Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. <br />
* Świerczek Józef. ''Krzyże pokutne na terenie diecezji katowickiej.'' Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne. 1990-91, XXIII/XXIV, s. 277-284.<br />
* Warylewski Jarosław. ''Krzyże i kapliczki pokutne (pojednania), jako element średniowiecznej jurysdykcji karnej.'' Studia Gdańskie. 2016 Tom XXXVIIII, s. 149-160. <br />
* Wojecki Mieczysław i in. ''Szlakiem krzyży pokutnych po obu stronach Odry. Kamienne zabytki dawnego prawa.'' Informator-przewodnik turystyczny terenu Euroregionu-Sprewa-Nysa-Bóbr. Zielona Góra: Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna "Lotur".<br />
* Wrzesiński, Szymon. ''Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich.'' Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2009.</ref>. <br />
<br />
Właściwie dopiero w XXI w. monolitowymi kamiennymi krzyżami i ich związkiem ze średniowiecznym prawem karnym zainteresowała się w Polsce nauka akademicka. Pojawiły się prace traktujące wnikliwiej zarówno sam system umów i kar kompozycyjnych w średniowiecznym prawie dzisiejszych ziem poniemieckich<ref group="U">Wcześniej przenoszono zbyt bezpośrednio ustalenia polskiej nauki historii prawa, dotyczące przecież historii prawa polskiego. Co prawda i polskie prawo w średniowieczu zna umowy pojednawcze, ale jednak występowały znaczne różnice</ref>, jak i występujący w nich czasem element polegający na obowiązku ufundowania krzyża, kapliczki lub innego sakralnego obiektu. Zakwestionowano identyczność pojęcia krzyż kamienny i krzyż pokutny (pojednania) oraz zaczęto posługiwać się nazwą krzyże kamienne, a określenie krzyż pokutny (pojednania) pojawia się wyłącznie w sytuacji, gdy w umowie kompozycyjnej występuje zobowiązanie wystawienia krzyża<ref>Adamska Dagmara, Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139</ref><ref>Scheer Andrzej, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa. Świdnica, 1987. Rec. Hanulanka Danuta. Andrzej Scheer, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa. 2009, 5, s. 60-69.</ref><ref>Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2010, 11-12, s. 32-37.</ref><ref>Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017.</ref> <br />
<br />
== Geneza ==<br />
Należy tu przedstawić genezę umów ugodowych po zabójstwie i kar kompozycyjnych, czyli ugodowych. Jesteśmy przyzwyczajeni, że życie ludzkie podlega specjalnej ochronie prawa, a zatem i państwa. Pozbawienie kogoś życia w sposób ekstremalny narusza poczucie bezpieczeństwa członków społeczności, dlatego ściganie zabójstwa odbywa się z urzędu. Niezależnie od czyjejkolwiek woli organy państwa podejmują czynności zmierzające do ustalenia sprawcy i ukarania go. Inaczej było w średniowieczu. Celem głównym w ogóle było zrekompensowanie strat poniesionych przez stronę poszkodowaną. W przypadku zabójstwa poszkodowanymi była rodzina zabitego. Zabójstwo było przestępstwem prywatnym.<br />
<br />
== Nazwa ==<br />
Od pewnego czasu promowane jest w miejsce nazwy krzyż pokutny, określenie krzyż pojednania. Jego zwolennicy nie biorą pod uwagę funkcji krzyża. Otóż on nie miał być jakimś wymyślonym symbolem umowy pojednawczej, jej znakiem, dowodem jej zawarcia. To myślenie anachroniczne. Krzyż jest symbolem wiary i ma w tym wypadku konkretny cel. Zbawienie duszy, ale nie zabójcy lecz zabitego. To w jego intencji jest stawiany, a w związku z tym, że zszedł on ze świata nagle, więc najczęściej bez sakramentu ostatniego namaszczenia, jego dusza pokutuje w czyśćcu. Nazwa krzyż pokutny lepiej oddaje cel, w jakim krzyż był stawiany, jest więc bardziej właściwa. Nazwa krzyż pojednania odnosi się do elementów prawnych, czyli dotyczących innego zakresu.<br />
<br />
== Ryty na kamiennych krzyżach ==<br />
Podobnie jak powszechne przekonanie, że właściwie każdy stary krzyż kamienny to krzyż pokutny, utarło się, że ryt na kamiennym krzyżu przedstawia narzędzie zbrodni. Jest to daleko idąca nadinpretacja, niestety wzmacniana przez domorosłych 'znawców tematu', przewodników, blogerów, regionalistów-amatorów, wreszcie władze samorządowe, poszukujące w swoim regionie atrakcji przyciągających turystów. Krzyże mogły być stawiane z różnych powodów – np. na pamiątkę śmierci, wypadku, jakiegoś wydarzenia, na miejscu straceń, jako nagrobek, wotum, znak graniczny, na mocy ugody jako zadośćuczynienie, zaś ryt nie musi przedstawiać narzędzia zbrodni – może być np. symbolem profesji lub stanu społecznego zmarłej osoby. Wśród wielu przykładów rytów na krzyżach cmentarnych ciekawym zbiorem są krzyże ze starego cmentarza w hrabstwie Lauragais, które można zobaczyć w [[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|lapidarium w Carcassonne]].<br />
<br />
Niedżwiedzice - krzyże nagrobne z duża pewnością a niektóre mają ryty miecza.<br />
<br />
Nauka niemiecka już dawno miała duże wątpliwości co do uznawania rytów za narzędzia zabójstwa. ''Częściej znajduje się na nich znak wskazujący na stan lub zawód zabitej osoby, na przykład herb świadczy o szlachcicu, a narzędzia rzemieślnicze o rzemieślniku. Najczęściej pojawiają się symbole z życia wiejskiego, takie jak lemiesz pługowy, piła do pługów, reuta (narzędzie do czyszczenia lemiesza), motyka, nóż winiarski, sierp. Te "herby chłopskie" dowodzą, że większość kamieni zadośćuczynienia z symbolami została wzniesiona dla zabitych chłopów. Niepewne i mało prawdopodobne jest jednak, czy przedstawione narzędzia można uznać za narzędzia zbrodni.'' pisze Wilhelm Funk w 1940 r.<ref>Funk Wilhelm. ''Sühnestein und Erinnerungsmal.'' [W:] Alte deutsche Rechtsmale - Sinnbilder und Zeugen deutscher Geschichte. Berlin: 1940.</ref>.<br />
<br />
Popularnym motywem rytym na kamiennych krzyżach jest '''miecz''', którego nie należy utożsamiać z narzędziem zbrodni. W społeczeństwie niepiśmiennym ryt nie pełnił funkcji narracyjnej i nie opowiadał konkretnego wydarzenia (np. zabójstwa), lecz pełnił funkcję informacyjną. Miecz był zarazem znakiem stanu rycerskiego oraz symbolem władzy sądowniczej. Przekazanie wójtowi miecza sprawiedliwości (Richtschwert) przez księcia oznaczało delegowanie prawa sądzenia, zwłaszcza w sprawach zagrożonych karą gardła. Motyw miecza mógł być również przedstawiany na kamiennym krzyżu – zarówno w kontekście rycerskim, np. na nagrobkach, jak i na krzyżach stojących w miejscach sądowych lub w przestrzeni objętej mirem książęcym (targ, droga), gdzie sygnalizował obowiązywanie władzy sądowniczej.<br />
<br />
== "Pomniki ugód" ==<br />
Należy zwrócić uwagę, że wspomniane tytułowe "pomniki ugód" mają najróżniejszą formę (patrz sekcja Formy "pomników ugód") i w ogóle też nie są ugodom przypisane ani konieczne. Na 50 zidentyfikowanych umów ugodowych z Wrocławia zawartych w latach 1371-1516<ref name="Klose">Klose Samuel Benjamin. ''Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526.'' Breslau: 1847, s. 104-110.</ref><ref name="Frauenstädt">Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881.</ref><ref name="Adamska tabela">Adamska Dagmara. Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 124-138.</ref> aż 1/4 (24%) w ogóle nie wspomina o jakimkolwiek obiekcie, który ma ufundować zabójca. Krzyż jest wymieniony w 12 umowach, czyli też w 1/4 (tu pasuje słowo "tylko"), ale w tym raz jako alternatywa dla kapliczki, czyli nie musiał powstać, raz jako krzyż z marterem, czyli prawdopodobnie z płaskorzeźbą Ukrzyżowania, i w 3 wypadkach jako kombinacja z kapliczką lub marterem. Wskazanie, że ma być to krzyż kamienny pojawia się 6 razy, czyli w 12% umów. Raz umowa mówi wyraźnie o krzyżu drewnianym, a w 5 przypadkach nie jest podawany materiał. Najczęściej zabójca miał ufundować marter (kamienny, drewniany lub bez wskazania materiału), bo aż 17 razy pada to słowo, czyli w 34% umów, a biorąc pod uwagę krucyfiks, co bardzo możliwe należy traktować jako inne określenie podobnie rozumianego obiektu, aż 20 razy, czyli w 40% umów. W przypadku umów nakazujących postawienie jakiegoś obiektu marter jest więc tym obiektem aż w 53% ich procentach. <br />
<br />
=== Formy "pomników ugód" ===<br />
* Krzyż kamienny<br />
* Krzyż drewniany<br />
* Kapliczka kamienna<br />
* Kapliczka drewniana<br />
* Martyr, Marter<br />
* Kamienna płyta (z płaskorzeźbą krzyża, grupa ukrzyżowania - Wrocław<ref name="Klose Darstellung s. 109,110">Klose Samuel Benjamin. ''Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum 1526. Sammlung von Quellenschriften zur Geschichte Schlesiens.'' Scriptores Rerum Silesiacarum. Bd. 3, 1847, s 109-110.</ref><ref name="Nocuń 2004 s. 33"<ref>Nocuń Przemysław. ''Zabytki jurysdykcji karnej w późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym Wrocławiu w ujęciu archeologii historycznej.'' Wratislavia Antiqua. Studia do Dziejów Wrocławia. 6, Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wrocław: 2004, s. 33.</ref>, Nysa<ref name="Wojtucki 2017 s. 85>Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 85.</ref><br />
* Przedstawienie Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem w murze (koło Bramy Lubańskiej w Lwówku Śląskim)<ref name="Hellmich 1923 s. 15"> Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923, s. 15</ref><ref name="Wojtucki 2017 s. 84">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 84.</ref><br />
* Ołtarz (Imbramowice<ref name="Wojtucki 2017 s. 104">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 104.</ref>)<br />
* Epitafium (Imbramowice, Świdnica<ref name="Wojtucki 2017 s. 104">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017, s. 104.</ref>)<br />
<br />
==== Marter ====<br />
W literaturze poruszającej kompozycyjny aspekt średniowiecznego prawa dotyczącego zabójstw czy też tylko zajmującej się pomnikami związanymi z tym prawem na Śląsku „jednym tchem” wymienia się nazwy: krzyż, kapliczka, ''Marter''. Dla przykładu. ''"Owe "pomniki" przybierały formę krzyży, kapliczek lub tzw. Marterów wykonanych z kamienia lub drewna"''<ref name="Adamska, Nocuń 120">Adamska Dagmara, Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 120.</ref>. Monografia podsumowująca temat kamiennych zabytków prawa tytułuje tak wręcz kolejne podrozdziały rozdziału: 1.8. Pomniki pojednania, a więc 1.8.1 Krzyż 1.8.2. Kapliczka 1.8.3. Marter<ref name="Wojtucki 2017">Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017.</ref>. Powstaje pytanie, czym jest ten Marter - na tyle niemający polskiego odpowiednika, że wymaga innowacji językowej i to na dodatek w formie makaronizmu. ''...das her eine '''Martir''' sal lossin setzen wohin das der Rate befehlin wirt...'' brzmi nakaz w umowie z 1464 r.<ref name="Frauenstädt 2018 s. 173"> "Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, uberarbaitete Auflage 2018, s. 173.</ref>. Inna umowa z tego samego roku wylicza, co ma uczynić zabójca i w końcu też ''Item eyne Mertir''<ref name="Frauenstädt 2018 s. 174"> "Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, uberarbaitete Auflage 2018, s. 174.</ref>. Wymienione wyżej "dla przykładu" publikacje dają opisowe definicje Martera. ''"Słowo marter jest zgermanizowaną formą łacińskiego "martirum" i w związku z tym oznacza krucyfiks lub kapliczkę ukrzyżowania Chrystusa lub męczeństwa świętych."'' stwierdzają Dagmara Adamska i Przemysław Nocuń<ref name="Adamska, Nocuń 120"/>, a Daniel Wojtucki i Stanisław Zobniów powołują się na tę definicję i ją przytaczają<ref name="Wojtucki 2017. s. 96-98>Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej. Wrocław: Atut, 2017, s. 96-98.</ref>. Pojawia się w niej słowo krucyfiks, czyli dobrze nam znany krzyż z przybitą do niego postacią Jezusa Chrystusa. Jako krucyfiks rozumie Marter Hermann Luchs 1826-1886, twórca wrocławskiego Muzeum Starożytności Śląskich (''Museum schlesischer Altertümer'', po 1899 ''Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer'' czyli Śląskie Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności). ''"Ein Mörder soll unter Anderem setzen ein Kreuz mit einer Marter (also ein Crucifix an den Weg oder an die Straße)"'', a więc: "Morderca powinien m.in. postawić krzyż z Marterem, czyli krucyfiks" tłumaczy zapis umowy z 1441 r.<ref name="Luchs">[[Steinkreuze und Aehnliches|Luchs. H. ''Steinkreuze und Ähnliches.'' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift, Names des Vereins das ... Museum Schlesischer Alterthümer. Band 2, H12., 1875, s. 245-246.]]</ref>, który oryginalnie brzmi ''"Auch sal Sigmund seczen eyn crewcze mit eyner Marter an den weg adir an die Strosse dobey sich die geschicht ergangen haben"''<ref name="Frauenstädt 2018 s. 160"> "Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881, uberarbaitete Auflage 2018, s. 160.</ref> W innym miejscu wyjaśnia tak samo fundację "pokutną" z 1495 r. : ''Ein Anderer setzte ein steinern Kreuz und einehölzerne Marter (Crucifix),'' ("Inny postawił kamienny krzyż i drewniany Marter (krucyfiks").<ref name="Luchs"/>. Czy można więc Marter tłumaczyć po prostu jako krucyfiks? Chyba nie.<br />
<br />
== Umowa ugodowa ==<br />
Umowa ugodowa, pojednawcza, kompozycyjna (z łac. ''compositio'' – ugoda) była spisywana pomiędzy zabójcą a rodziną zabitego na mocy prawa zwyczajowego. Miała na celu zapobieżenie zemście, która miałaby negatywny skutek dla społeczności.<br />
<br />
== Krzyż pokutny czy krzyż pojednania ==<br />
Mona powiedzieć, że to dyskusja czysto akademicka, bo trudno wskazać desygnat sporu o nazwę, ale jednak odbyła się w latach 90. XX i w pierwszym dziesięcioleciu XXI w. ze skutkiem co najmniej takim, że nazwa krzyż pojednania stała się w miarę popularna, a w publikacjach naukowych preferowana<ref name="Dobrzyniecki Dlaczego">Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Dlaczego nie - pokutne? Problem funkcji kamiennych krzyży na Ziemi Świdnickiej.'' Rocznik świdnicki. 2009, s. 7-21.</ref><ref name="Wojtucki 2017"/>. <br />
<br />
== Kamienne krzyże w murach cmentarzy kościelnych, na cmentarzach i w okolicy kościołów ==<br />
Pogląd, że są to krzyże, które pojawiły się w tych miejscach przniesione z pierwotnych usytuowań, którymi miałyby być najczęściej miejsca zabójstwa, jest hipotezą niemającą racjonalnego uzasadnienia. Przede wszystkim cmentarze i okolice kościołów to naturalne miejsca dla stawiania krzyży i w przypadku braku informacji o konkretnym krzyżu właściwym jest domniemanie, że to krzyż cmentarny czy przykościelny. Domniemanie takie można oczywiście obalić, lecz potrzebny jest dowód, że w danym przypadku jest inaczej. Ponadto w ogóle mało jest przypadków, że drobne obiekty sakralne zabierano kiedyś z miejsc ich ustawienia. To zdarza się współcześnie. Niegdyś uznawano to za niedopuszczalne i wręcz groźne, bo sprzeciwiało się intencji postawienia, która niezależnie od szczegółowego powodu była przecież zawsze religijna. Takie działanie podpadało pod bezbożność i sprowadzało karę oraz nieszczęście. Pewien rolnik spod Brzegu usunął dwa krzyże, bo przeszkadzały mu w polu. Zaczęły go spotykać niepowodzenia, aż domyślił się, czemu i przywrócił krzyże na ich miejsce. Takich historii opowiadano sobie wiele i powodowały one lęk przed podobnym działaniem<ref name="Bornhausen 91">Bornhausen Karl, <small>Schlesische Volksreligion,</small> Schlesisches Jahrbuch für deutsche Kulturarbeit im gesamtschlesischen Raume, 1933/1934, Jg. 6, s. 91.</ref>. Kamiennego krzyża w Zwróconej (Protzen) w pow. ząbkowickim użyto jako mostka na rowie, ale ciągłe cierpienia, jakie zaczęły dotykać członków rodziny, zmusiły do ponownego ustawienia krzyża. Oczywiście nie można wykluczyć przenosin, ale ze względu na nietypowość takiej sytuacji jest ona bardzo mało prawdopodobna i w związku z tym nie ma uzasadnienia zakładanie jej bez bezpośrednich dowodów.<br />
<br />
== Zobacz również ==<br />
* [[Monolitowe kamienne krzyże - galeria|Galerię monolitowych kamiennych krzyży]]<br />
* [[Monolitowe kamienne krzyże]]<br />
* [[Plana]]<br />
{{Autor|Michał Zalewwski}}<br />
== Galeria ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Krucyfiks 1497.jpg|"Kamienny krucyfiks wraz z wizerunkiem Matki Boskiej i Jana" na kościele św. Barbary we Wrocławiu jako jeden z elementów ugody z 1497 r. Ufundował Hans Grundel, ojciec zabójcy. <br />
Plik:Adnet Pestkreuz.jpg|Krzyż morowy w Adnet, Hallein, Salzburg<br />
Plik:Armsünderkreuz Kaulbach.jpg|[[Krzyż biednego grzesznika]]<br />
Plik:Schilling Diebold.jpg|Miejsce kaźni w Lucernie, Diebold Schilling 1513<br />
Plik:Wrocław Werner ok. 1750.jpg|Szafot przed Bramą Świdnicką w Wrocławiu, obok kamienna kapliczka słupowa; rys. F. B. Werner ok. 1750<br />
Plik:Litomierzyce drzeworyt 1602.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok Litomierzyc w 1602 r. z widocznym krzyżem na szafocie (w centrum) i kapliczką koło szubienicy (lewy górny róg); powiększenie w prawym górnym rogu</div><br />
Plik:Monachium 1530.jpg|Wjazd cesarza Karola V do Monachium, 1530<br />
Plik:Rycerz na cmentarzu.jpg|<div style='text-align:justify;>Rycerz na cmentarzu; obraz z 1492 r. w bazylice konkatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kołobrzegu; zmarli są przedstawieni z narzędziami charakteryzującymi ich pracę za życia</div><br />
Plik:Rycerz na cmentrzu Westerndorf.jpg|<div style='text-align:justify;>Rycerz na cmentarzu; malowidło ścienne z 1691 r. w kaplicy cmentarnej obok kościoła św. Jana Chrzciciela i Świętego Krzyża w Westerndorf, Rosenheim; podobnie jak w Kołobrzegu zmarli indywidualizowani są przez narzędzia używane przez nich za życia</div><br />
Plik:Niwnica kapliczka b.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnica, kapliczka z 1672 r.; przykład Martera według Wojtucki Daniel, Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej''. Wrocław: Atut, 2017.</div><br />
Plik:Dzikowiec tabliczka.jpg|Tabliczka "dezinformacyjna" przy kamiennych krzyżach<br />
</gallery><br />
<br />
== Uwagi ==<br />
<small><references group="U"/></small><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Bibliografia ==<br />
* Adamczyk Stanisław J. ''Krzyże pokutne i kapliczki pojednania - przykłady zabytków średniowiecznego prawa karnego w Polsce.'' W: Droga do Composteli - przeszłość i teraźniejszość. Kraków: 2016, s. 163-189 (c. 12 kk) <br />
* Adamska Dagmara., Nocuń Przemysław. ''Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. 2004, T. 59, Z. 2, s. 111-139. (c. 91 kk)<br />
* Adamska Dagmara. ''O wołowskim staroście Janie von Debitsch w świetle źródeł archeologicznych, ikonograficznych i pisanych.'' W: Mundis hominis - cywilizacja, kultura, natura. Wokół interdyscyplinarności badań historycznych. Wrocław: 2006, s. 515-526. (c. 1 kk) <br />
* Altensleben Stephan, ''Rätselhafte Steinkreuze – Die Entdeckung ihrer wahren Bedeutung,'' Langenweißbach 2023.<br />
* Azzola Friedrich Karl. ''Die nachmittelalterlichen Grab-Kreuzsteine des 17. Jahrhunderts in der Kirchenburg von Rohr bei Meiningen'' Das Kleindenkmal. 9. 1985, 2. (c. 64 kk)<br />
* Azzola Friedrich Karl. ''Der Grabstein des Gießener Tuchmachers Johann Conrad Wormser, 1704, an der Kapelle des Alten Friedhofs, insbesondere sein Historisches Handwerkszeichen''. W: Mitteilungen des Oberhessischen Geschichtsvereins Ser. NF, vol. 75 (1990) p. 147-162. (c. 65 kk)<br />
* Azzola Friedrich Karl. ''Der Hausstein von 1588 am Haus Hauptstraße 61 in Aschaffenburg-Obernau und sein früheres Küferzeichen.'' Mitteilungen am dem Stadt- und Stiftsarchiv Aschaffenburg. Bd. 4 (1993-1995), Heft 7, September 1995, s. 537-543. (c. 78 kk) <br />
* Azzola Friedrich Karl. ''Das spätmittelalterliche Steinkreuz an der Kirche von Großen-Buseck und der Grabstein des Erasmus Junghin/Junghenn, 1683-1700, vom Alten Friedhof in Giessen : zugleich ein Beitrag zum Brotlaib als historisches Handwerkszeichen der Bäcker''. Das Kleindenkmal / 22.1998, 4. (c. 66 kk)<br />
* Azzola Friedrich Karl, Güse Ernst-Gerhard. ''Das spätmittelalterliche Steinkreuz in Schömberg, Kreis Calw: Das Denkmal eines Zimmermanns.'' - Stuttgart: 1998. (c. 67. kk)<br />
* Baldy K., Kledzik M. ''Przydrożne miejsca kultu religijnego i małe pomniki architektury w Górach Stołowych.'' Szczeliniec. 2001, 6, s. 169-185. (c. 2 kk)<br />
* Beck S. ''Steinkreuze.'' Gebirgsfreund. Illustierte Zeitschrift für Topographie, Geschichte und Touristik des Riesen-und Isergebirges, des Eulen-und Glatzergebirges, des Jeschken-und Lausitzer Gebirges, Nordböhmens und des Spreewaldes”, Jg. 20, 15.10.1898, s. 232. (c. 88 kk)<br />
* Beck, Siegfried. ''Über Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter, Zeitschrift für schlesische Kultur. 3.Jg., 1909/10, Heft 22, s. 585-586 (c. 56 kk) <br />
* Behla R. ''Drei neuentdeckte Steinkreuze in der Niederlausitz.'' In: Niederlausitzer Mittheilungen. 4, 1896, s .221-222. (c. 77 kk.)<br />
* Blaschke Julius. ''[https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/14130/edition/17564/content?ref=desc Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes.]'' Głogów: Verlag der Buchhandlung Hellmann, 1913, s. 227-228. <br />
* Błaszczyk Stanisław. ''Pokutne pomniki kamienne województwa leszczyńskiego w świetle dawnego prawa, zwyczajów i legend.'' Rocznik Leszczyński. 1982, R6, s. 99-124. (c. 3 kk)<br />
* Bornhausen Karl, ''Schlesische Volksreligion,'' Schlesisches Jahrbuch für deutsche Kulturarbeit im gesamtschlesischen Raume, 1933/1934, Jg. 6. (c. kk)<br />
* Bretschneider P.: Zur Geschichte der Stadt und des Fürstentums Münsterberg „Mordsühnekreuze im Kreise Münsterberg”, „Münsterberger Zeitung. Gratisbeilage Sterne und Blumen”, Jg. 41, Nr. 113, 25.10.1924, b.p.<br />
* Bretschneider Paul. ''Mordsühnekreuze im Kreise Frankenstein.'' „Frankenstein-Münsterberger Heimatkalender 1939”, Jg. 1, 1939, s. 35–37. (c. 94 kk)<br />
* Bródka Sylwia, Uryasz Katarzyna. ''[http://www.krajobraz.kulturowy.us.edu.pl/publikacje.artykuly/19.pogranicze/6-brodka,%20uryasz.pdf Krzyże kamienne w krajobrazie kulturowym Dolnego Śląska oraz ich znaczenie turystyczne (przykład powiatu świdnickiego)].'' Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego. Sosnowiec: 2013, T. 19, s. 73–87. (c. 4 kk)<br />
* Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian. ''Sztuka Śląska Opolskiego: od średniowiecza do końca w. XIX.'' Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974, s. 68 i 456-457.<br />
* Chrząszcz Johannes. ''Das schwarze Buch von Gleiwitz. 1 Teil, (1582-1612).'' Sonderdruck aus dem Gleiwitzer Jahrbuch 1927. Gleiwitz: 1927. (c. 50 kk)<br />
* Derus Małgorzata ''Kapliczki i krzyże przydrożne Bytomia.'' Bytom: 2006, s. 51-52.<br />
* [[Kamienne krzyże pod Wrocławiem|''Die steinernen Kreuze vor Breslau.'' Der Breslauische Erzähler : eine Wochenschrift. Jg.2, No. 23 (6 Junius 1801), s. 367-368.]]<br />
* <span style="color: Goldenrod">Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Kamienne płyty z rytem krzyża.'' Przydrożne Pomniki Przeszłości. Świdnica: z. 9, 1989, s. 2-16.</span><br />
* <span style="color: Goldenrod">Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Tzw. krzyże i kapliczki pokutne - zarys problematyki badawczej.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2008, 1, s. 68-70.</span><br />
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Dlaczego nie - pokutne? Problem funkcji kamiennych krzyży na Ziemi Świdnickiej.'' Rocznik świdnicki. 2009, s. 7-21. (c. 5 kk)<br />
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2010, 11-12, s. 32-37. (c. 6 kk)<br />
* Dobrzyniecki Arkadiusz, Wojtucki Daniel. ''Epitafium za zabójstwo w śląskich ugodach kompozycyjnych.'' (https://zabytkiprawa.pl/epitafium-za-zabojstwo-w-slaskich-ugodach-kompozycyjnych) (c. 69 kk.)<br />
* Dudzińska Agnieszka. ''Świdnicka umowa kompozycyjna z 15 II 1517 r.'' Rocznik Świdnicki. 2009, T. 37 s. 42-50. (c. 7 kk.)<br />
* E. ''Ueber die steineren Kreuze''. Schlesische Provinzialblätter. Bd. 107, 1838, s. 321-324. (c. 48 kk)<br />
* Feldsmann J., Steinerne Zeugen alten Rechts, „Blücher Kalender für den Kreis Neustadt Oberschlesien”, 1937, s. 65–67. (c. 104 kk)<br />
* Frauenstädt Paul. ''Blutrache und Totschlagsühne im deutschen Mittelalter - Studien zur deutschen Kultur- und Rechtsgeschichte.'' Leipzig: 1881. (c. 101 kk)<br />
* Funk Wilhelm. ''Sühnestein und Erinnerungsmal.'' [W:] Alte deutsche Rechtsmale - Sinnbilder und Zeugen deutscher Geschichte. Berlin: 1940 (c. 45 i [http://www.suehnekreuz.de/geschichte11.html])<br />
* Gałwiaczek Tomasz, Jakubowicz Zbigniew. ''Szlakiem kamiennej pokuty''. W: Nad Odrą i Oławą. Szkice turystyczno-krajoznawcze z okolic Oławy. Wrocław: 2102, s. 99-104. (c. 92 kk) <br />
* Gomzar Bogusław. ''Śląskie krzyże pokutne.'' Spotkania z Zabytkami. 1988, 6 (40) s. 44-45. (c. 14 kk)<br />
* Gottschalk Joseph, ''Steinerne Geschichtsurkunden im Kreise Militsch,'' Heimat-Kalender für die östlichen Grenzkreise Namslau, Groß-Wartenberg und Militsch und die Kreise Oels und Trebnitz für das Jahr 1927, Jg. 3, s. 98-104. (c. 103 kk)<br />
* Heinze K. T. ''[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10001952_00001.html?zoom=0.6500000000000001 Über die Alterthümlichkeiten der schlesischen Klöster].'' Idunna und Hermode, Eine Altherthumszeitung. Jg. 2, 1812, s. 96. (c. 57 kk) <br />
* Hellmich Max. Aufruf zur Mitteilung von Nachrichten über das Vorkommen von Steinkreuzen in Schlesien. Schlesische Geschichtsblätter. Mitteilungen des Vereins für Geschichte Schlesiens. Breslau, 1909, nr 3, s. 64-67. (c. 89 kk)<br />
* Hellmich Max. ''Steinkreuze in Schlesien. Schlesische Zeitung.'' Breslau den 27. Juni 1909, 168. Jahrgang. Nr. 242. (c 8kk)<br />
* <span style="color: Goldenrod">Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen mittelalterlicher Gerichtsbarkeit in der Grafschaft Glatz.'' Guda Obend! Heimatliches Jahrbuch für die Grafschaft Glatz und ihre Nachbargebiete, Jg. 9, 1919.</span><br />
* Hellmich Max, ''Über Steinkreuze und Sagen,'' „Niederschlesien”, Jg 2, 1922 (Heft 7), s. 226-227. (c)<br />
* [[Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien : Steinkreuze, Bildstocke, Staupsaulen, Galgen, Gerichtstische|Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche.'' Liegnitz: 1923.]] (c. 9 kk)<br />
* Hellmich Max. ''Strafrecht und Strafvollzug der Vergangenheit in Schlesien.'' „Schlesische Monatshefte”, Jg. 3, Nr. 10 ,1926, s. 409–416. (c. 93 kk)<br />
* Hellmich Max. ''Schlesische Totschlagssühnen.'' „Schlesische Monatshefte”, Jg. 3, Nr. 12, 1926, s. 507–514. (c)<br />
* Hellmich Max. ''Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes''. Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde, Band XXXI-XXXII. Breslau: 1931, s. 196-207 (c. 47 kk)<br />
* Hellmich Max. ''Schlesiche Strafrechtsaltertümer.'' Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde, Band XXXIII. Breslau: 1933, s. 84-100. (c. 58 kk) <br />
* Hellmix Max. ''Der Ursprung der mittelalterlichen Steinkreuze.'' W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934, s. 139-153. (c. 90 kk)<br />
* Herr O., ''Steine am Wege Die Zeugen mittelalterlichen Rechts in der Preußischen Oberlausitz'', Görlitz 1929. (-)<br />
* Heś Robert. ''Za duszę zamordowanego.'' Gazeta Rycerska. 2003, nr 3, s. 43-46. (c. 10 kk)<br />
* Heś Robert. ''Kamienny krzyż w Kijowicach.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2008, 1, s. 29-35. (c. 11 kk)<br />
* Heś Robert. ''Kamienne krzyże z okolic Strzelina i Oławy znakami granicznymi joannitów?.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2009, 6, s. 24-35. (c. 76) <br />
* Heś Robert. ''Trzy kamienne pomniki dawnego prawa z okolic Świdnicy, czyli rzecz o pułapkach interpretacyjnych czyhających na badaczy.'' Rocznik Świdnicki, 2009, T 3, s. 32-41. (c 13. kk) <br />
* <span style="color: Goldenrod">Hoffmann Felix. ''Steinkreuze im Wald und am Wege. Die Steinernen Kreuze im Altkreise Sagan.'' Sagan, 1937.</span><br />
* Hube Romuald. ''Pokora według praw polskich i czeskich (1829).'' W: Pisma. Tom I. Warszawa: 1905, s. 297-311. (c. 86 kk) <br />
* Hube Romuald. ''Wróżda, wróżba i pokora (1844).'' W: Pisma. Tom I. Warszawa: 1905, s. 312-335. (c. 87 kk) <br />
* ''Inwentaryzacja dóbr kultury materialnej we wsi Pszenno.'' Red. Kaszuba E. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2009. (c. 16 kk)<br />
* Jaworski Krzysztof. ''Wczesne średniowiecze.'' W: Archeologia Górny Śląsk. Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2013, s. 165-192. (c. 15 kk)<br />
* ''Kar system w dawnym prawie polskim.'' W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. <br />
* Klementowski Marian Lech. ''O pojednaniu w zabójstwie w środkowoeuropejskich państwach w średniowieczu.'' Rejent. 1996, 7-8, s. 104-128. (c. 17 kk)<br />
* Klose M. ''Zum Artikel Sühnekreuze in Nr. 12 des Wanderers, Jg. 18''. Der Wanderer im Riesengebirge. Jg. 19, Nr. 5, 10.05.1899, s. 77. (c. 43 kk)<br />
* Komarnicki Zbigniew. ''Krzyże pokutne.'' Opolski Informator Konserwatorski. Opole: 1991, s. 232-240. (c. 59 kk)<br />
* Komoniecki Andrzej. ''Chronografia albo dziejopis żywiecki'' Wyd. przez Stanisława Grodziskiego i Irenę Dwornicką. Żywiec: Towarzystwo Ziemi Żywieckiej, 1987. (c. 18 kk)<br />
* Komorowski Witold. ''Kamienne kapliczki słupowe''. Wrocław: 2017. (c. 62a i 62b kk)<br />
* Komorowski Witold. ''Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku.'' Polkowice: Wydawnictwo Dolnośląskiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Techniki, 2014. (c. 19 kk)<br />
* Korn G. ''Mordsühne des 16. Jahrhunderts.'' Schlesische Provinzialblätter. Neue Folge. 2 Bd., 1863, s. 583-586. (c. 44 kk)<br />
* Kubicki Rafał. ''Seelbad (balnea animarum) – uwagi na temat praktyki stosowania pobożnej fundacji w Prusach Krzyżackich i Prusach Królewskich do początku XVI wieku.'' Zapiski Historyczne. Poświęcone Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich. 2015, 80, 1, s. 7-20. (c 53 kk)<br />
* Kühnau Richard. ''Sagen aus Schlesien (mit Einschluss Österreichisch-Schlesiens)''. Leopizg: 1925. (c. 96)<br />
* Kühnau Richard.''Oberschlesische Sagen geschichtlicher Art.'' Breslau: 1926. (c. 97)<br />
* Kühnau Richard. ''Sagen der Grafschaft Glatz.'' Breslau: 1926. (c. 98)<br />
* Kühnau Richard. ''Breslauer Sagen.'' Breslau: 1929. (c. 99)<br />
* Kühnau Richard. ''Mittelschlesische Sagen geschichtlicher Art.'' Breslau: 1929. (c. 100)<br />
* Kuriański Mieczysław. ''Z historii krzyży kamiennych ze szczególnym uwzględnieniem krzyży pokutnych: dolnośląskie paradygmaty.'' Seculum Christianum. 2009, T. 16, nr 1, s. 75-89. (c. 20 kk.)<br />
* Kutrzeba Stanisław. ''Dawne polskie prawo sądowe w zarysie.'' Lwów-Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1921. (c. 54 kk)<br />
* Kutzer Paul. ''Mordsühne im Mittelalter''. Jahresbericht des Neisser Kunst- und Altertums-Vereins 1908. 1909, s. 37-44. (c. 46 kk)<br />
* Kutzer Paul. ''Alte Steinkreuze in Schlesien.'' Schlesische Heimat-Blätter: Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. s. 409-413 i 446-450. (c. 21 kk)<br />
* [[Kutzer Paul, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Kutzer Paul. ''Steinkreuze in Schlesien''. Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.]] (c. 49 kk)<br />
* Lechowicz Zbigniew. ''Archeologiczny przyczynek do problematyki tzw. krzyży pokutnych.'' Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica. 1983, nr 4, s. 131-138. (c. 22 k)<br />
* <span style="color: Goldenrod">Lehmann Rudolf. Steinkreuze und Wüstungen in Niederlausitz In: Aus der Vergangenheit der Niederlausitz: Vorträge und Aufsätze. Cottbus: 1925, s. 240-269.</span><br />
* Lisowska Ewa. ''Wydobycie i dystrybucja surowców kamiennych we wczesnym średniowieczu na Dolnym Śląsku.'' Wrocław: 2013. (c. 95)<br />
* Lorenc Marek & Nocuń Przemysław. ''Prawo wykute w kamieniu.'' Wiedza i Życie. 2011, 1. (c. 24 kk)<br />
* [[Steinkreuze und Aehnliches|Luchs. H. ''Steinkreuze und Ähnliches.'' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift , Names des Vereins das ... Museum Schlesischer Alterthümer. Band 2, H12., 1875, s. 245-246.]] (c. 80. kk) <br />
* Łachowski Paweł. ''Krzyże i kapliczki pokutne.'' W: Encyklopedia Ziemi Głogowskiej z 16. Głogów: Towarzystwo Miłośników Głogowa, 1994. (c. 23 kk)<br />
* Łuczyński Romuald. ''Kilka uwag o krzyżach pokutnych i pamiątkowych.'' Karkonosze: Kultura i Turystyka. 1996, 1 (207), s. 5. ( c. 25 kk)<br />
* <span style="color: Goldenrod">Łysiak Wojciech. ''Zaklinanie śmierci: śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim.'' Poznań: Wydawnictwo Eco, 2000.</span><br />
* Łysiak Wojciech. ''Zaklinanie śmierci: śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim.'' Poznań: Wydawnictwo Eco, 2000. Rec. Aleksander Łosiński. "Zaklinanie śmierci : śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim", Wojciech Łysiak, Poznań 2000 : [recenzja]. Acta Cassubiana 2001, 3, s. 267-270. (c.85 kk)<br />
* Łysiak Wojciech. ''Nieistniejący pomnik mordercy w Strachominie.'' Koszalińskie Zeszyty Muzealne. 2001, T. 23, s. 55-64. (c. 26 kk)<br />
* Łysiak Wojciech. ''"Peregrinatio religiosa" – fundament pielgrzymowania.'' W: Niematerialne dziedzictwo kulturowe: zakresy - identyfikacje - zagrożenia. Lublin :2015, s. 161-182 (c. 84 kk) <br />
* Maciejewska Beata. ''Krzyże pokutne.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006.<br />
* Maisel Witold. ''Krzyże pokutne.'' W: Archeologia prawna Polski. Warszawa-Poznań: PWN, 1982, s. 164-166.<br />
* Maisel Witold. ''Krzyż pokutny.'' W: Archeologia prawna Europy. Warszawa-Poznań: PWN, 1989, s. 182.<br />
* Małecki Marian. ''Krzyże pokutne na ziemi wodzisławskiej i pszczyńskiej.'' Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. (c. 27 kk)<br />
* Manikowska Halina. ''Koszty pielgrzymki Piotra Rindfleischa, kupca wrocławskiego, do Ziemi Świętej w 1496 r.'' W: Civitas & villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej. Wrocław-Praha: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Archeologicky Ustav AVC R, 2003, s. 265-269. (cBW 8)<br />
* Markgraf Hermann. ''Die Steinkreuze bei Groß-Mochbern.'' Schlesischen Zeitung vom 6. Juni 1880. c<br />
* Milka Józef. ''Kamienne pomniki średniowiecznego prawa.'' Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1979. (c. 28 kk)<br />
* Morr Hans-Günther, ''Steinkreuze, stumme Zeugen alter Schuld. Inventarisierungder überbrachten Flurdenkmäler,mit Sagen, Märchen und Erzählungenaus dem Odenwald,'' Weinheim, 2009. (c.) <br />
* Müller A. ''Mittelalterliche Sühneverträge aus dem Fürstentum Neisse,'' Oberschlesische Jahrbuch, Bd. 3, 1926, s. 111–114. (c.102 kk)<br />
* Müller A., ''Alte Steinkreuze in der Südlausitz,'' „Oberlausitzer Heimatzeitung Blätter für Geschichte, Heimatkunde, Kunst, Literatur”, Jg. 13, Nr. 3, 1932, s. 38'' (c. kk)<br />
* Nawrocka, Agnieszka. ''Kamienne krzyże - pomniki dawnego prawa.'' Świdnica: Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna we Wrocławiu Filia w Świdnicy, 2015. (c. 28 kk)<br />
* Nawrocki Edmund. ''Świdnickie układy pojednawcze XIV-XVI w.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2009, z. 8, s. 54-57. (c. 81) <br />
* Niedurny M., Hyckel G. ''Zur Sühne, „Ratiborer Heimatbote für das Jahr 1930.'' Volkskalender für Stadt und Land”, 1930, s. 80–81. (c) <br />
* Nocuń Przemysław. ''Zabytki jurysdykcji karnej w późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym Wrocławiu w ujęciu archeologii historycznej.'' Wratislavia Antiqua. Studia do Dziejów Wrocławia. 6, Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wrocław: 2004, s. 25-40. (c. 28 kk)<br />
* Paternoga Marcin. Rutka Honorata. ''Badania archeologiczne przy kamiennych krzyżach na przykładzie obiektów w Pszennie i Modliszowie w gminie Świdnica.'' Rocznik Świdnicki. 2009, T. 37 s. 22-31. (c. 30 kk)<br />
* <span style="color: Goldenrod">Paternoga Marcin, Wojtucki Daniel. Prace konserwatorskie krzyży kamiennych w okolicach Wrocławia przeprowadzone w latach 1999-2001. Pomniki Dawnego Prawa. 2009 czerwiec, z.6, s.54-73.</span><br />
* Pawiński Adolf. ''O pojednaniu w zabójstwie według dawnego prawa polskiego.'' Warszawa: 1884. (c. 55 k) <br />
* Piwek Waldemar. ''Fundacje pokutne w Wielkopolsce w XIII-XV wieku.'' Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski. 2009, 4, s. 7-45 (c. 41 kk) polskie prawo<br />
* ''Pokuta kościelna, pokora.'' W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980.<br />
* Přikryl František. ''Denkmale der Heiligen Konstantin (Cyrill) und Method in Europa.'' Praha 1933. (c)<br />
* Radecki Aleksander. ''Krzyże pokutne.'' W: Aspekt pasyjny pobożności ludowej na przykładzie dawnych i współczesnych kalwarii w archidiecezji wrocławskiej i diecezji świdnickiej. Wrocław: Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu (rozprawa doktorska), 2006, s. 193-194. (c. 31 kk)<br />
* Radig Konrad. ''Die Mordsühnekreuze des Grottkauer Kreises.'' Heimatkalender des Kreises Grottkau 1936. Oppeln: 1935, s. 93-99. (c. 45)<br />
* Richter C. F. W. ''Historische-Topografische Beschreibung des Striegauer Kreises mit zwei Steinzeichnungen. Aus Urkunden, Acten, Chroniken und Handschriften gesammelt.'' Striegau: 1829. <br />
* Stojer Joanna. ''Narzędzia zbrodni na krzyżach pokutnych.'' Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii. 2007, LVII, s. 326-330. (c. 32 kk)<br />
* Scheer Andrzej. ''Krzyże pokutne ziemi świdnickiej.'' Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 1987.<br />
* Scheer Andrzej. ''Krzyże pokutne.'' Na Szlaku. 2007, Rok XXI, Nr 1(198). (c. 33 kk)<br />
* Scheer Andrzej, ''Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa.'' Świdnica, 1987. Rec. Hanulanka Danuta. ''Andrzej Scheer, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2009, 5, s. 60-69. (c. 75 kk.)<br />
* Steller Walther. ''Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien.'' W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934, s. 154-193. (c. 90 kk)<br />
* Szczęsny Krzysztof. ''Średniowieczne krzyże pokutne i komemoratywne na Górnym Śląsku.'' W: O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich. Katowice: 1993, s. 61-76.<br />
* ''Szlak kamiennych zabytków dawnego prawa w województwie lubuskim czyli śladami zbrodni i pokuty.'' (c. 34 kk)<br />
* ''Szlakiem krzyży pokutnych po powiecie legnickim'' (c. 68 kk)<br />
* Świerczek Józef. ''Krzyże pokutne na terenie diecezji katowickiej.'' Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne. 1990-91, XXIII/XXIV, s. 277-284.(c. 35 kk.)<br />
* ''Über die steineren Kreuz. Schlesische Provinzialblätter.'' BD. 107, 1838, s. 321-324. (c. 51 kk.)<br />
* Warylewski Jarosław. [http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-bc81fb3d-5121-48fc-9534-ff235d883220 Krzyże i kapliczki pokutne (pojednania), jako element średniowiecznej jurysdykcji karnej.] Studia Gdańskie. 2016 Tom XXXVIIII, s. 149-160 (c. 36 kk).<br />
* Wojecki Mieczysław i in. ''Szlakiem krzyży pokutnych po obu stronach Odry. Kamienne zabytki dawnego prawa.'' Informator-przewodnik turystyczny terenu Euroregionu-Sprewa-Nysa-Bóbr. Zielona Góra: Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna "Lotur". (c. 37 kk)<br />
* Woikowsy-Biedau E., Kutzer P. Steinkreuze in Oberschlesischen. Oberschlesische Heimat : Zeitschrift des Oberschlesischen Geschichtsvereins. 1908, Bd. 4. s. 153-161. (c. 63a)<br />
* Woikowsy-Biedau E., Kutzer P. ''Steinkreuze in Oberschlesischen.'' Oberschlesische Heimat : Zeitschrift des Oberschlesischen Geschichtsvereins. 1909, Bd 5. s. 19-31, 139-143. (c. 63 kk)<br />
* Woikowsy-Biedau E., Kutzer P. ''Steinkreuze in Oberschlesischen.'' Oberschlesische Heimat : Zeitschrift des Oberschlesischen Geschichtsvereins. 1909, Bd 6. s. s. 21–25, 115–122. (c. 63b kk)<br />
* Woikowsy-Biedau E., Kutzer P. ''Steinkreuze in Oberschlesischen.'' Oberschlesische Heimat : Zeitschrift des Oberschlesischen Geschichtsvereins. 1910, Bd 7. s. s. 156-162. (c. 63c kk)<br />
* Wojtucki Daniel. ''Jak kapliczka została pręgierzem". Sudety nr 9/102, wrzesień 2009, s. 22-23. (c. 61) <br />
* Wojtucki Daniel. ''Kamienne krzyże, góra szubieniczna i katownia w Miedziance koło Janowic Wielkich.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2018, 42, s. 62-73 (c. 83 kk)<br />
* Wojtucki Daniel. ''Pamiątkowe krzyże w Batorowie i Międzylesiu na ziemi kłodzkiej.'' Pomniki Dawnego Prawa. 2016, 33, s. 46-53. (c. 38 kk)<br />
* Wojtucki Daniel. ''Ugoda kompozycyjna z Głogówka z roku 1599.'' Ziemia Prudnicka Rocznik 2004. Prudnik: Spółka Wydawnicza "Aneks", 2004, s. 18-24.<br />
* Wojtucki Daniel. ''Publiczne miejsca straceń na Dolnym Śląsku od XV do połowy XIX wieku.'' Katowice: Fundacja Zamek Chudów, 2009. (c. 79 kk) <br />
* Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Pomniki dawnego prawa na pograniczu polsko-czeskim.'' Wrocław: 2007. (c. 39 kk)<br />
* Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: Atut, 2017.<br />
* Wojtucki Daniel. Zobniów Stanisław. ''Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej.'' Wrocław: 2017. Rec. Klemenski Marcin. Folia Historica Cracoviensia. Tom 25, Nr 2 (2019), s. 177-179. (c. 60 kk.)<br />
* Wojtucki Daniel. ''Kaple v Pankowě u Świdnice – kulaté výročí tragických událostí z roku 1494''. Sborník Společnosti pro výzkum kamenných křížů. 2024. (c. 105 kk)<br />
* Wrzesiński Szymon. ''Lwóweckie zabytki pokutne.'' Gościniec Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. 2006, 1 (22), s. 153-154. (c. 40 kk)<br />
* Wrzesiński, Szymon. ''Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich.'' Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2009.<br />
<br />
=== W języku niemieckim ===<br />
* Azolla Friedrich Karl. ''Das Hafnerkreuz in der Waldabteilung Steinenkreuz bei Neuenbürg im Enzkreis.'' Bd. 14 (1989): Fundberichte aus Baden-Württemberg. (c. 71 kk)<br />
* Azolla Friedrich Karl. ''Der Stein mit einem angeblich frühmittelalterlichenTau-Kreuz von der Basilika in Lorch.'' Jahrbuch des Oberösterreichischen Musealvereines. Linz: 1989, s. 95-112. (c. 74)<br />
* Azolla Friedrich Karl. ''Die sogenannte Ebsdorfer Platte. Das Bruchstück einer Kreuzplatte des späten Hochmittelalters?''. In: Zeitschrift des Vereins für Hessische Geschichte und Landeskunde Bd. 112 (2007) S. 31-49. (c. 73 kk)<br />
* Azolla Friedrich Karl, Azolla Juliane. ''Ein Scheibenkreuz-Grabstein des 14. Jahrhunderts in Gießen.'' In: Mitteilungen des Oberhessischen Geschichtsvereins NF 70 (1985), S. 59-68 (c. 72 kk.)<br />
* Störzner Frank. ''Steinkreuze in Thüringen : Katalog der Bezirke Gera und Suhl.'' Wiemar: 1988. (c. 70 kk)<br />
<br />
=== W Internecie ===<br />
* https://zabytkiprawa.pl/ Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa<br />
* http://www.suehnekreuz.de/ Sühnekreuze<br />
* Literatur zu Sühnekreuzen / Steinkreuzen Literatur zu Sühnekreuzen / Steinkreuzen<br />
* http://www.kreuzstein.eu/<br />
* smircikrize.euweb.cz/<br />
<br />
[[Kategoria:Słownik]]<br />
[[Kategoria:Brudnopis]]<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kapliczka_Foyta&diff=28271Kapliczka Foyta2026-04-13T11:35:15Z<p>Michał Zalewski: /* Historia lokalizacji (1491–XXI w.) */</p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]<br />
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule). <br />
<br />
Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.<br />
<br />
Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.<br />
<br />
Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].<br />
<br />
Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.<br />
<br />
== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==<br />
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===<br />
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.<br />
<br />
Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.<br />
<br />
Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.<br />
<br />
We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.<br />
<br />
=== Program ikonograficzny ===<br />
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.<br />
<br />
Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.<br />
<br />
Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.<br />
<br />
Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.<br />
<br />
Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.<br />
<br />
Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.<br />
<br />
Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.<br />
<br />
Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.<br />
<br />
Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.<br />
<br />
Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.<br />
<br />
=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===<br />
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).<br />
<br />
Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.<br />
<br />
W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490''. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894, s. 216–218, nr 582: „A° 1489 [!] Peracta executio in octava Petri et Pauli hora 13. 4 [!] Julii clausis urbis portis, in conspectu rei capulo et alio funebri apparatu adposito pulsatisque campanis per omnes aedes sacras. Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.<br />
<br />
Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.<br />
<br />
Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.<br />
<br />
Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).<br />
<br />
Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.<br />
<br />
W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.<br />
<br />
We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>. <br />
<br />
Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>. Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla pokazują przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2), natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6).<br />
<br />
Kapliczkę przesunięto wtedy o ok. 15 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych - Seniorwohnung<ref name="Luchs-Führer-1858-27-28">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', Breslau 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik-14-15">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>. Nie chodzi tu o plebanię (Domu Straubingera) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny lecz drugi budynek z wykuszem, powstały w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu -fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej. <br />
<br />
Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala uchwycić dosyć dokładnie moment przeniesienia kapliczki i jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy dokonane przez autorów prac, zwłaszcza dotyczące dat, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt pokazał kapliczkę przy murze cmentarnym datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1). Dwa rysunki Heinricha Mützla opisane jako powstałem w 1824 roku (Galeria 2.2 i 2.3) pokazują kapliczkę w starym miejscy (pierwszy rysunek) i już pod wykuszem domu subseniora (drugi rysunek). Byłby to więc konkretny rok zmiany lokalizacji. Potwierdzenie zmian to praca Mützla z <br />
<br />
Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen). Luchs stary budynek nazywa Seniorwohnung, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.<br />
<br />
Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.<br />
<br />
== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==<br />
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===<br />
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem. <br />
<br />
Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany. <br />
<br />
W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.<br />
<br />
Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.<br />
<br />
=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===<br />
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga. <br />
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:<br />
<br />
„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).<br />
<br />
Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:<br />
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).<br />
<br />
Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.<br />
<br />
Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.<br />
<br />
Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”. <br />
<br />
Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166<br />
<br />
U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.<br />
<br />
== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==<br />
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===<br />
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.<br />
<br />
To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.<br />
<br />
=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===<br />
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną. <br />
<br />
Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.<br />
<br />
Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego). <br />
<br />
Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.<br />
<br />
Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.<br />
<br />
Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.<br />
<br />
Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.<br />
<br />
=== Wnioski ===<br />
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.<br />
<br />
<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big><br />
<br />
{{Autor|Michał Zalewski}}<br />
<br />
== Galeria ==<br />
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód<br />
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna<br />
</gallery><br />
<br />
=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===<br />
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice <br />
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka<br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu<br />
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)<br />
</gallery><br />
<br />
=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot<br />
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń<br />
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.<br />
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905<br />
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r. <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969 <br />
</gallery><br />
<br />
=== 4. Pozostałe ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490<br />
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig<br />
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka <br />
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu<br />
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".<br />
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r. <br />
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''<br />
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu<br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Bibliografia ==<br />
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.<br />
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.<br />
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.<br />
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.<br />
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.<br />
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.<br />
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.<br />
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.<br />
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.<br />
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.<br />
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.<br />
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.<br />
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.<br />
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.<br />
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.<br />
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.<br />
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.<br />
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.<br />
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.<br />
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.<br />
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.<br />
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.<br />
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.<br />
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.<br />
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.<br />
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.<br />
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.<br />
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.<br />
<br />
{{Publikacja|2008|2012}}<br />
<br />
[[Kategoria:Wrocław]]<br />
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]<br />
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]<br />
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]<br />
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]<br />
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kapliczka_Foyta&diff=28270Kapliczka Foyta2026-04-13T11:03:58Z<p>Michał Zalewski: /* Historia lokalizacji (1491–XXI w.) */</p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław}}</div><br />
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]<br />
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule). <br />
<br />
Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.<br />
<br />
Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.<br />
<br />
Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].<br />
<br />
Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.<br />
<br />
== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==<br />
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===<br />
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.<br />
<br />
Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.<br />
<br />
Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.<br />
<br />
We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.<br />
<br />
=== Program ikonograficzny ===<br />
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.<br />
<br />
Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.<br />
<br />
Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.<br />
<br />
Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.<br />
<br />
Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.<br />
<br />
Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.<br />
<br />
Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.<br />
<br />
Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.<br />
<br />
Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.<br />
<br />
Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.<br />
<br />
=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===<br />
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).<br />
<br />
Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.<br />
<br />
W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490''. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894, s. 216–218, nr 582: „A° 1489 [!] Peracta executio in octava Petri et Pauli hora 13. 4 [!] Julii clausis urbis portis, in conspectu rei capulo et alio funebri apparatu adposito pulsatisque campanis per omnes aedes sacras. Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.<br />
<br />
Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.<br />
<br />
Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.<br />
<br />
Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).<br />
<br />
Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.<br />
<br />
W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.<br />
<br />
We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>. <br />
<br />
Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>. Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla pokazują przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2), natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6).<br />
<br />
Kapliczkę przesunięto wtedy o ok. 15 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych - Seniorwohnung<ref name="Luchs-Führer-1858-27-28">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', Breslau 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik-14-15">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>. Nie chodzi tu o plebanię (Domu Straubingera) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny lecz drugi budynek z wykuszem, powstały w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu -fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej. <br />
<br />
Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala uchwycić dosyć dokładnie moment przeniesienia kapliczki i jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczyśćcie przy założeniu, że opisy dokonane przez autorów prac, zwłaszcza dotyczące dat, są prawidłowe. <br />
<br />
Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen). Luchs stary budynek nazywa Seniorwohnung, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.<br />
<br />
Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.<br />
<br />
== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==<br />
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===<br />
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem. <br />
<br />
Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany. <br />
<br />
W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.<br />
<br />
Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.<br />
<br />
=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===<br />
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga. <br />
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:<br />
<br />
„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).<br />
<br />
Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:<br />
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).<br />
<br />
Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.<br />
<br />
Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.<br />
<br />
Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”. <br />
<br />
Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166<br />
<br />
U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.<br />
<br />
== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==<br />
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===<br />
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.<br />
<br />
To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.<br />
<br />
=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===<br />
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną. <br />
<br />
Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.<br />
<br />
Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego). <br />
<br />
Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.<br />
<br />
Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.<br />
<br />
Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.<br />
<br />
Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.<br />
<br />
=== Wnioski ===<br />
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.<br />
<br />
<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big><br />
<br />
{{Autor|Michał Zalewski}}<br />
<br />
== Galeria ==<br />
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód<br />
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara<br />
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna<br />
</gallery><br />
<br />
=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===<br />
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice <br />
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka<br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny<br />
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu<br />
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)<br />
</gallery><br />
<br />
=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot<br />
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń<br />
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.<br />
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905<br />
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.<br />
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r. <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.<br />
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984 <br />
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969 <br />
</gallery><br />
<br />
=== 4. Pozostałe ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490<br />
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig<br />
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka <br />
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu<br />
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".<br />
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r. <br />
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''<br />
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu<br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Bibliografia ==<br />
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.<br />
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.<br />
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.<br />
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.<br />
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.<br />
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.<br />
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.<br />
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.<br />
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.<br />
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.<br />
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.<br />
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.<br />
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.<br />
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.<br />
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.<br />
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.<br />
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.<br />
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.<br />
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.<br />
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.<br />
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.<br />
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.<br />
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.<br />
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.<br />
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.<br />
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.<br />
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.<br />
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.<br />
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.<br />
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.<br />
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.<br />
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.<br />
<br />
{{Publikacja|2008|2012}}<br />
<br />
[[Kategoria:Wrocław]]<br />
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]<br />
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]<br />
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]<br />
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]<br />
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Tarcza_trumienna&diff=28269Tarcza trumienna2026-04-12T15:19:41Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>'''Tarcza trumienna''', tarcza pogrzebowa, niem. '''Totenschild''', Wappenschild (tarczas herbowa) to heraldyczna tablica upamiętniająca zmarłego, wywodząca się ze średniowiecznego zwyczaju zawieszania nad grobem rycerza jego tarczy i hełmu w kościele lub kaplicy rodowej. Zjawisko to było szczególnie rozpowszechnione w Europie Środkowej, zwłaszcza na obszarze dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, obejmującym m.in. Śląsk, Czechy, Austrię i kraje niemieckie. Początkowo używano rzeczywistych elementów uzbrojenia, przede wszystkim bojowej tarczy z namalowanym herbem. Z czasem zaczęto wykonywać specjalne, drewniane przedstawienia herbu, przeznaczone wyłącznie do celów komemoratywnych. W ten sposób tarcza rycerska przekształciła się w totenschild – znak pamięci o zmarłym, łączący funkcję heraldyczną i epitafijną.<br />
<br />
Najstarsze przykłady tego zwyczaju pochodzą z XII wieku. Nieliczne zachowane do dziś średniowieczne tarcze przetrwały często właśnie dlatego, że zostały zawieszone nad grobem jako pamiątka po zmarłym. W późniejszym okresie wykonywano już specjalne tablice z drewna, malowane podobnie jak tarcze bojowe. W centrum umieszczano herb, natomiast wokół niego pozostawiano miejsce na krótką inskrypcję imię i nazwisko zmarłego, datę śmierci, nieraz informacje o jego pozycji społecznej oraz formułę modlitewną lub błogosławieństwo. Z biegiem czasu proste przedstawienie herbu rozwinęło się w pełne przedstawienie heraldyczne obejmujące hełm, labry i klejnot, niekiedy ujęte także w formie reliefu lub kompozycji przestrzennej.<br />
<br />
W późnym gotyku i w renesansie tarcza miała najczęściej formę płaskiej drewnianej płyty o kształcie okrągłym, wielobocznym lub prostokątnym. W okresie baroku forma ta uległa dalszemu wzbogaceniu – coraz większe znaczenie zyskiwała dekoracyjna oprawa z ornamentem zwijanym (rollwerk), wstęgami oraz figurami alegorycznymi. Inskrypcję umieszczano wówczas w wydzielonym polu owalnym lub prostokątnym, wpisanym w bogato zdobioną kompozycję.<br />
<br />
Pierwotnie prawo do umieszczenia tarczy herbowej przysługiwało, podobnie jak pochówki w ksocilele, szlachcie oraz członkom zakonów rycerskich. Zwyczaj ten przejął także patrycjat miejski. Sporadycznie na tarczy męża pojawiał się również herb jego żony jako herb towarzyszący. Wykonanie tarczy z herbem wiązało się z wysokimi kosztami, obejmującymi wynagrodzenie dla malarzy i snycerzy oraz darowiznę na rzecz kościoła, dlatego nie każdy uprawniony mógł sobie na niego pozwolić.<br />
<br />
Z przekazów ikonograficznych i zachowanych zabytków wynika, że podczas ceremonii pogrzebowych tarcze herbowe bywały często mocowane bezpośrednio do trumny. Świadczą o tym zachowane otwory montażowe rozmieszczone na obwodzie wielu przykładów. Trumny pokrywano zazwyczaj czarną, rzadziej fioletową materią. Możliwe, że tkanina zasłaniała partie brzegowe tarczy, pozostawiając widoczny jedynie herb. Tłumaczyłoby to nieregularne, czasem asymetryczne kształty niektórych starannie wykonanych egzemplarzy, których obrzeża nie były przeznaczone do ekspozycji. Nie był to jednak jedyny sposób użycia – tarcze mogły być również niesione w kondukcie pogrzebowym jako znak godności zmarłego.<br />
<br />
Największą popularność herbowe tarcze pogrzbowe osiągnęły w XVI wieku, po czym w ciągu następnych dwóch stuleci stopniowo wychodziły z użycia. <br />
<br />
Totenschild stanowi ważne źródło do badań nad heraldyką, kulturą pamięci i obyczajowością funeralną późnego średniowiecza oraz epoki nowożytnej, dokumentując zarówno formy reprezentacji społecznej, jak i przemiany artystyczne w sztuce sepulkralnej.<br />
<br />
W XVI wieku idea heraldycznego oznaczenia trumny została przejęta także przez korporacje zawodowe. Cechy zaczęły stosować podczas pogrzebów tarcze trumienne z herbem cechowym, często wykonywane z kosztownych materiałów, niekiedy nawet srebrne. W odróżnieniu od tarcz rycerskich nie przybijano ich jednak do trumny, lecz nakładano lub zawieszano przy pomocy sznurów. Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej tarcze te zdejmowano i przechowywano w specjalnych futerałach, aby mogły być ponownie użyte przy kolejnych pochówkach członków cechu.<br />
<br />
== Galeria ==<br />
=== Wrocław ===<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Pucher 1662.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera|Siegmund von Pucher (zm. 1662)]]<br />
Plik:Saurma Luthold.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza trumienna Lutholda von Saurma|Leuthold von Saurma (zm. 1667)]]<br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|[[Herby_we_Wrocławiu#Schweinitz|Georg Hermann von Schweinitz und Crain (zm. 1667]]<br />
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|[[Herby_mieszczan#Reichel|Adam Wentzel von Reichell und Schmoltz (zm. 1668]]<br />
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|[[Herby_mieszczan#Schmidt|Johann Heinrich Schmidt von Schmiedefeldt (zm. 1673)]] <br />
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]<br />
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|[[Herby_mieszczan#Haunold_II|Johann von Haunoldt und Rumberg]]<br />
</gallery><br />
<br />
[[Kategoria:Słownik]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Epitafia_i_p%C5%82yty_nagrobne_we_wroc%C5%82awskiej_farze_el%C5%BCbieta%C5%84skiej&diff=28268Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej2026-04-12T15:02:26Z<p>Michał Zalewski: /* Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau */</p>
<hr />
<div>'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br><br />
<br />
'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br> <br />
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]<br />
<div style="float: right;"><br />
__TOC__<br />
</div><br />
== Nawa południowa ==<br />
=== Południowa kaplica boczna ===<br />
---- <br />
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. <br />
====== Widok ogólny ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową <br />
</gallery><br />
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch. <br />
<br />
====== Epitafium Heinricha Rybischa ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div><br />
<br />
====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.<br />
<br />
====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div><br />
<br />
====== Epitafium Kathariny Rybisch ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div><br />
<br />
=== W nawie południowej ===<br />
----<br />
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.<br />
<br />
====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)<br />
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego<br />
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech<br />
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV<br />
</gallery><br />
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia). <br />
<br />
====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======<br />
<gallery mode=Packed heights=210px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja<br />
</gallery><br />
<gallery mode=Packed heights=300px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div> <br />
</gallery><br />
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.<br />
<br />
Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm<br />
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br><br />
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''<br />
<br />
Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i [[tarcza trumienna|tarcza pogrzebowa]]. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)<br />
</gallery><br />
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].<br />
<br />
'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – [[tarcza trumienna|tarcza herbowa)]] to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br><br />
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; [[Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]<br />
</gallery><br />
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".<br />
<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px> <br />
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]<br />
</gallery><br />
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.<br />
<br />
Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
=== Kaplice w nawie południowej ===<br />
----<br />
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza. <br />
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ==== <br />
----<br />
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561. <br />
<br />
====== Epitafium Konrada Sauermanna ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====<br />
----<br />
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).<br />
<br />
====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)<br />
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)<br />
</gallery><br />
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br><br />
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br><br />
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r. <br />
<br />
Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.<br />
<br />
====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).<br />
<br />
====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]<br />
</gallery><br />
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====<br />
----<br />
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)<br />
<br />
====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera<br />
</gallery><br />
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====<br />
----<br />
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie). <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych<br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div> <br />
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel<br />
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.<br />
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div> <br />
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div> <br />
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w? <br />
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div><br />
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div><br />
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div> <br />
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div> <br />
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div> <br />
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
===== Posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny<br />
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div><br />
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div> <br />
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div><br />
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]], herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div> <br />
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div> <br />
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div><br />
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div> <br />
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Kruchta południowa (V) ====<br />
----<br />
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].<br />
<br />
====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======<br />
<gallery mode=Packed heights=260px><br />
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką<br />
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy <br />
</gallery><br />
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.<br />
<br />
====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny<br />
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja<br />
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona <br />
</gallery><br />
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].<br />
<br />
====== Epitafium Georga Jeschke ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke<br />
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====<br />
----<br />
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r. <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r. <br />
<gallery mode=packed heights=410px><br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div> <br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div><br />
</gallery><br />
===== Ściana południowa =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div> <br />
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div> <br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div><br />
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. . <br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia i posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=310px><br />
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div> <br />
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div> <br />
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.<br />
</gallery><br />
<br />
==== Hala wieży (IX) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła<br />
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]] <br />
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia<br />
</gallery><br />
<br />
====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div> <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie. <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div> <br />
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r. <br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).<br />
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców. <br />
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''<br />
<br />
Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].<br />
<br />
====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.<br />
</gallery><br />
<br />
====== Epitafium Kittelów ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650<br />
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).<br />
</gallery><br />
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.<br />
<br />
====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r. <br />
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div> <br />
</gallery><br />
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.<br />
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.<br />
<br />
=== Filary w nawie południowej ===<br />
----<br />
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)<br />
==== Filar 2. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy. <br />
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar 3. ====<br />
----<br />
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon<br />
</gallery><br />
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.<br />
<br />
====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza<br />
</gallery><br />
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.<br />
<br />
==== Filar 4. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div> <br />
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar V ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div><br />
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div> <br />
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div><br />
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div> <br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain]] (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VIII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div> <br />
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div><br />
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div><br />
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]] Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Nawa północna ==<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim<br />
</gallery><br />
=== W nawie północnej ===<br />
----<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen<br />
</gallery><br />
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].<br />
<br />
Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.<br />
<br />
====== Wejście do północnej kruchty ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===<br />
----<br />
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann<br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium<br />
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium<br />
</gallery><br />
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.<br />
<br />
=== Kaplice w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====<br />
----<br />
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia"><br />
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div> <br />
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div><br />
</gallery><br />
<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. <br />
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div><br />
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)<br />
</gallery><br />
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''<br />
<br />
====== Epitafium Friedricha Scheffera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div><br />
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina<br />
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg<br />
</gallery><br />
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====<br />
----<br />
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli. <br />
<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div> <br />
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów<br />
</gallery><br />
<br />
=== Filary w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Filar 2. N ====<br />
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div> <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika. <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth<br />
</gallery><br />
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].<br />
==== Filar 8. N ====<br />
====== Tarcza trumienna Lutholda von Saurma ======<br />
---- <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Saurma Luthold.jpg|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)<br />
</gallery><br />
'''Totenschild''' ([[tarcza trumienna|tarcza trumienna]], tarcza pogrzebowa) '''Leutholda von Saurma''' (Leütholt, Leutold) (25 I 1636 – 7 VIII 1667).<br><br />
Wrocławska patrycjuszowska rodzina [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermann (Saurmann)]], ważna w II poł. XV i w XVI w., w czasach Leutholda była już rodem ziemiańskim posiadającym liczne dobra, także poza księstwem wrocławskim, co wykluczało jej przedstawicieli z zasiadania w radzie miasta. Leuthold należał do jelczańskiej linii von Saurma (inna linia używała formy von Sauerma). Odziedziczył Uraz (księstwo oleśnickie). Był również właścicielem Gniechowic w księstwie wrocławskim oraz Górnej Strugi (Ober Adelsbach w księstwie świdnickim; obecnie część wsi Struga koło Wałbrzycha). Nie pozostawił potomstwa.<br><br />
W farze znajdowało się wiele pamiątek po rodzinie i część z nich zachowała się do dziś, m.in. epitafium założyciela wrocławskiej linii rodu, Sebalda Sauermanna (zm. 1508). W tym okresie ród von Saurma grzebał jednak swoich zmarłych głównie w kościołach znajdujących się w dobrach rodowych. Leuthold von Saurma zmarł we Wrocławiu, dlatego został pochowany w farze elżbietańskiej.<br><br />
Tekst inskrypcji: „16 Egd. H. H. Leütholt v. Saurma. 67.“ Tarcza wisiała wcześniej na 4. filarze nawy południowej (co najmniej od 1858 r.).<br />
<br />
== Nawa główna ==<br />
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).<br />
<br />
=== Prospekt organowy i emopry ===<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim<br />
</gallery><br />
<br />
====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]<br />
</gallery><br />
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.<br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.<br />
<br />
====== Chór Królewski ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł<br />
</gallery><br />
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.<br />
<br />
Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.<br />
<br />
Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.<br />
<br />
====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]<br />
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg<br />
</gallery><br />
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]]. <br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej. <br />
<br />
'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.<br />
<br />
Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.<br />
<br />
====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie<br />
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]<br />
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div><br />
</gallery><br />
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.<br />
<br />
'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu. <br />
<br />
Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''<br />
<br />
====== Epitafium Hansa Bokwitza ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div><br />
</gallery><br />
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna. <br />
<br />
Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br><br />
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br><br />
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.<br />
<br />
{{stub 2}}<br />
<br />
== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.<br />
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary. <br />
</gallery><br />
<br />
== Literatura ==<br />
=== Epitafia i płyty nagrobne ===<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.<br />
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972<br />
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)<br />
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)<br />
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c) <br />
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)<br />
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)<br />
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982. <br />
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532. <br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)<br />
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.<br />
<br />
=== Mieszczanie ===<br />
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015. <br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.<br />
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.<br />
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991. <br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.<br />
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.<br />
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.<br />
___<br />
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)<br />
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)<br />
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213. <br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)<br />
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Epitafia_i_p%C5%82yty_nagrobne_we_wroc%C5%82awskiej_farze_el%C5%BCbieta%C5%84skiej&diff=28267Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej2026-04-12T14:45:22Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br><br />
<br />
'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br> <br />
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]<br />
<div style="float: right;"><br />
__TOC__<br />
</div><br />
== Nawa południowa ==<br />
=== Południowa kaplica boczna ===<br />
---- <br />
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. <br />
====== Widok ogólny ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową <br />
</gallery><br />
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch. <br />
<br />
====== Epitafium Heinricha Rybischa ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div><br />
<br />
====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.<br />
<br />
====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div><br />
<br />
====== Epitafium Kathariny Rybisch ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div><br />
<br />
=== W nawie południowej ===<br />
----<br />
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.<br />
<br />
====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)<br />
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego<br />
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech<br />
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV<br />
</gallery><br />
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia). <br />
<br />
====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======<br />
<gallery mode=Packed heights=210px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja<br />
</gallery><br />
<gallery mode=Packed heights=300px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div> <br />
</gallery><br />
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.<br />
<br />
Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm<br />
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br><br />
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''<br />
<br />
Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i [[tarcza trumienna|tarcza pogrzebowa]]. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)<br />
</gallery><br />
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].<br />
<br />
'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – [[tarcza trumienna|tarcza herbowa)]] to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br><br />
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)<br />
</gallery><br />
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".<br />
<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px> <br />
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]<br />
</gallery><br />
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.<br />
<br />
Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
=== Kaplice w nawie południowej ===<br />
----<br />
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza. <br />
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ==== <br />
----<br />
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561. <br />
<br />
====== Epitafium Konrada Sauermanna ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====<br />
----<br />
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).<br />
<br />
====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)<br />
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)<br />
</gallery><br />
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br><br />
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br><br />
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r. <br />
<br />
Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.<br />
<br />
====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).<br />
<br />
====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]<br />
</gallery><br />
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====<br />
----<br />
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)<br />
<br />
====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera<br />
</gallery><br />
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====<br />
----<br />
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie). <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych<br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div> <br />
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel<br />
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.<br />
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div> <br />
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div> <br />
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w? <br />
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div><br />
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div><br />
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div> <br />
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div> <br />
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div> <br />
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
===== Posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny<br />
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div><br />
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div> <br />
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div><br />
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]], herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div> <br />
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div> <br />
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div><br />
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div> <br />
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Kruchta południowa (V) ====<br />
----<br />
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].<br />
<br />
====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======<br />
<gallery mode=Packed heights=260px><br />
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką<br />
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy <br />
</gallery><br />
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.<br />
<br />
====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny<br />
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja<br />
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona <br />
</gallery><br />
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].<br />
<br />
====== Epitafium Georga Jeschke ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke<br />
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====<br />
----<br />
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r. <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r. <br />
<gallery mode=packed heights=410px><br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div> <br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div><br />
</gallery><br />
===== Ściana południowa =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div> <br />
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div> <br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div><br />
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. . <br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia i posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=310px><br />
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div> <br />
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div> <br />
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.<br />
</gallery><br />
<br />
==== Hala wieży (IX) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła<br />
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]] <br />
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia<br />
</gallery><br />
<br />
====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div> <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie. <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div> <br />
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r. <br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).<br />
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców. <br />
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''<br />
<br />
Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].<br />
<br />
====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.<br />
</gallery><br />
<br />
====== Epitafium Kittelów ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650<br />
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).<br />
</gallery><br />
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.<br />
<br />
====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r. <br />
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div> <br />
</gallery><br />
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.<br />
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.<br />
<br />
=== Filary w nawie południowej ===<br />
----<br />
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)<br />
==== Filar 2. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy. <br />
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar 3. ====<br />
----<br />
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon<br />
</gallery><br />
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.<br />
<br />
====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza<br />
</gallery><br />
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.<br />
<br />
==== Filar 4. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div> <br />
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar V ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div><br />
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div> <br />
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div><br />
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div> <br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain]] (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VIII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div> <br />
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div><br />
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div><br />
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]] Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Nawa północna ==<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim<br />
</gallery><br />
=== W nawie północnej ===<br />
----<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen<br />
</gallery><br />
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].<br />
<br />
Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.<br />
<br />
====== Wejście do północnej kruchty ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===<br />
----<br />
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann<br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium<br />
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium<br />
</gallery><br />
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.<br />
<br />
=== Kaplice w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====<br />
----<br />
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia"><br />
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div> <br />
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div><br />
</gallery><br />
<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. <br />
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div><br />
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)<br />
</gallery><br />
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''<br />
<br />
====== Epitafium Friedricha Scheffera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div><br />
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina<br />
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg<br />
</gallery><br />
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====<br />
----<br />
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli. <br />
<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div> <br />
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów<br />
</gallery><br />
<br />
=== Filary w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Filar 2. N ====<br />
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div> <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika. <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth<br />
</gallery><br />
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].<br />
==== Filar 8. N ====<br />
====== Tarcza trumienna Lutholda von Saurma ======<br />
---- <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Saurma Luthold.jpg|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)<br />
</gallery><br />
'''Totenschild''' ([[tarcza trumienna|tarcza trumienna]], tarcza pogrzebowa) '''Leutholda von Saurma''' (Leütholt, Leutold) (25 I 1636 – 7 VIII 1667).<br><br />
Wrocławska patrycjuszowska rodzina [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermann (Saurmann)]], ważna w II poł. XV i w XVI w., w czasach Leutholda była już rodem ziemiańskim posiadającym liczne dobra, także poza księstwem wrocławskim, co wykluczało jej przedstawicieli z zasiadania w radzie miasta. Leuthold należał do jelczańskiej linii von Saurma (inna linia używała formy von Sauerma). Odziedziczył Uraz (księstwo oleśnickie). Był również właścicielem Gniechowic w księstwie wrocławskim oraz Górnej Strugi (Ober Adelsbach w księstwie świdnickim; obecnie część wsi Struga koło Wałbrzycha). Nie pozostawił potomstwa.<br><br />
W farze znajdowało się wiele pamiątek po rodzinie i część z nich zachowała się do dziś, m.in. epitafium założyciela wrocławskiej linii rodu, Sebalda Sauermanna (zm. 1508). W tym okresie ród von Saurma grzebał jednak swoich zmarłych głównie w kościołach znajdujących się w dobrach rodowych. Leuthold von Saurma zmarł we Wrocławiu, dlatego został pochowany w farze elżbietańskiej.<br><br />
Tekst inskrypcji: „16 Egd. H. H. Leütholt v. Saurma. 67.“ Tarcza wisiała wcześniej na 4. filarze nawy południowej (co najmniej od 1858 r.).<br />
<br />
== Nawa główna ==<br />
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).<br />
<br />
=== Prospekt organowy i emopry ===<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim<br />
</gallery><br />
<br />
====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]<br />
</gallery><br />
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.<br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.<br />
<br />
====== Chór Królewski ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł<br />
</gallery><br />
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.<br />
<br />
Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.<br />
<br />
Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.<br />
<br />
====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]<br />
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg<br />
</gallery><br />
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]]. <br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej. <br />
<br />
'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.<br />
<br />
Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.<br />
<br />
====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie<br />
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]<br />
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div><br />
</gallery><br />
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.<br />
<br />
'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu. <br />
<br />
Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''<br />
<br />
====== Epitafium Hansa Bokwitza ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div><br />
</gallery><br />
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna. <br />
<br />
Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br><br />
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br><br />
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.<br />
<br />
{{stub 2}}<br />
<br />
== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.<br />
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary. <br />
</gallery><br />
<br />
== Literatura ==<br />
=== Epitafia i płyty nagrobne ===<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.<br />
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972<br />
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)<br />
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)<br />
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c) <br />
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)<br />
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)<br />
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982. <br />
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532. <br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)<br />
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.<br />
<br />
=== Mieszczanie ===<br />
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015. <br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.<br />
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.<br />
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991. <br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.<br />
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.<br />
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.<br />
___<br />
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)<br />
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)<br />
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213. <br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)<br />
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Haunold_II&diff=28266Haunold II2026-04-12T14:37:01Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>[[Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|right|thumb|[[Tarcza trumienna|Tarcza herbowa]] Johanna von Haunoldt und Rumberg; fara elżbietańska, I poł. XVII w.]]<br />
'''Haunold, von Haunold-Sacherwitz'''<br />
<br />
Poza rodziną Haunold I, która osiedliła się we Wrocławiu przed rokiem 1440, w XVI wieku osiedliła się w tym mieście inna rodzina o tym samym nazwisku, która jednak nie miała nic wspólnego z wymienioną rodziną. Różniła się ona:<br />
<br />
* późniejszym czasem imigracji,<br />
* pochodzeniem z Legnicy,<br />
* zupełnie innym [[Herby mieszczan#Haunold II|herbem]].<br />
<br />
Mimo że ta rodzina również należała do patrycjatu we Wrocławiu i miała przedstawicieli w radzie przez ponad 100 lat, od 1596 do 1711 roku, obejmując trzy pokolenia, to nie odgrywała takiej roli w historii miasta podczas burzliwych czasów, jak przedstawiciele rodziny Haunold I. Podczas gdy kontrreformacja i wojna trzydziestoletnia wywołały niepokój, Wrocław był w stanie obronić swoją ewangelicką wolność religijną i pozostał wolny od okupacji. Tylko obszary wiejskie cierpiały z powodu tych wydarzeń.<br />
<br />
Wyjątkowością rodziny Haunold II było to, że ostatni męski przedstawiciel tej rodziny, który zmarł bezdzietnie, był członkiem rady miasta przez pełne 50 lat, od 1660 do 1711 roku, co wcześniej nigdy nie miało miejsca. Uhonorowano go z ogromnym przepychem, a ku czci jubilata wybito sześć monet. Rok później, wraz z jego śmiercią, rodzina, która została nobilitowana w 1585 roku, wygasła.<br />
<br />
== Rodowód ==<br />
<br />
I. Gregor Haunold z Legnicy,<br><br />
∞ Hedwig Riegersdorf córka Johanna Riegersdorfa.<br />
<br />
II. <br />
Syn:<br><br />
Andreas, † Legnica 26.3.1546, pochowany w kościele św. Piotra w Legnicy. Mieszczanin w Legnicy,<br><br />
∞ 1513 Anna Nering lub Neringer, † Legnica 11.12.1560.<br><br />
Dzieci:<br />
# Andreas, † Legnica 10.7.1563 według epitafium. Prawdopodobnie pozostał w Legnicy i został tam burmistrzem.<br />
# Hieronim, 1. gałąź główna.<br />
# Piotr, 2. gałąź główna.<br />
# Dawid, 3. gałąź główna.<br />
# Paweł, 1542 Uniwersytet wittenberski, 1546 Uniwersytet frankfurcki nad Odrą. Nie wiadomo o nim nic więcej.<br />
<br />
...<br />
=== 2. gałąź główna ===<br />
Peter, * 1522, † Wrocław 16.5.1585, epitafium w kościele św. Elżbiety, zapisany na Uniwersytecie w Lipsku w 1566 (? późno); z Riemberg w powiecie Wohlau (wsp. Rościsławie pow. trzebnicki), w 1548 roku obywatel Wrocławia, w 1554 sekretarz królowej Węgier, w 1564 posiadał dom we Wrocławiu na Junkerngasse (wsp. ul. Ofiar Oświęcimskich) o szerokości 26 1/2 łokci. W 1934 roku na wystawie prezentowano portret Petera z 1548 roku. [[Herby na epitafiach|Epitafium Petera Haunolda|Epitafium w kościele św. Elżbiety z 1585 roku]] przedstawia Piotra z dwoma żonami, trzema synami i dwunastoma córkami. Tylko postacie mężczyzn można uznać za portrety. W przypadku kobiet, oprócz trójki małych dzieci, nie widać różnicy wieku, chociaż między najstarszą a najmłodszą córką jest różnica wynosząca 22 lata. Z 15 dzieci z obu małżeństw tylko 10 jest znanych z imienia. Pięcioro dzieci zmarło w dzieciństwie lub młodym wieku.<br><br />
∞ I. 1547 Ursula Lindner, † 21.4.1552, córka Hansa Lindnera i Evy Näfe.<br><br />
∞ II. Martha von Holtz, † 23.8.1582, córka Jana von Holtz z Kolonii Kathariny Saner. <br />
<br />
{{stub 2}}<br />
<br />
<br />
{{PBK}}<br />
<br />
[[Kategoria:Rody mieszczan wrocławskich]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Epitafium_Konrada_Sauermanna&diff=28265Epitafium Konrada Sauermanna2026-04-12T14:36:14Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Epitafium zm. w 1561 r. '''Konrada Sauermanna''' (Kunrath, Kunradt Saurman), właściciela Jelcza i kilku innych majątków, jest umieszczone na południowej ścianie (prawa od wejścia) kaplicy rodziny Sauermann<ref name="Kaplica">Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na [[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|planie]].)</ref> w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Sauermann_(I)|farze elżbietańskiej we Wrocławiu]]. <br />
__TOC__<br />
== Konrad Sauermann ==<br />
Pomimo dziesięciorga rodzeństwa odziedziczył on po ojcu, też Konradzie, znaczny majątek, który nie zawsze powstawał w do końca uczciwy sposób. Ojciec ten przybył do Wrocławia z Gefress <br />
we Frankonii za stryjem [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem]] i był założycielem II głównej linii [[Herby_mieszczan#Sauermann|Sauermannów]]. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1490 r. Zajmował się międzynarodowym handlem suknem, miał kram w Sukiennicach. Potem wszedł w interesy kredytowe. Udzielał m.in. pożyczek królowi Ludwikowi. Zajmował się też mennictwem i był związany ze świdnicką aferą psucia polskiej drobnej monety (półgroszków) poprzez bicie imitujących je tzw. Pölchen (Polaczków). <br />
<br />
Konrad syn prowadził szczęśliwe interesy w handlu i kredycie, pomnażając jeszcze majątek. Również on udzielał pożyczek władcy. M.in. za 18 000 talarów wziął w zastaw od cesarza Ferdynanda I Prudnik i 7 okolicznych wsi. Dwukrotnie żonaty. 1. W 1518 z Anną von [[Herby_mieszczan#Haunold|Haunold]] ze starej patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej. 2. W 1548 r. z Kunegundą von Motschelnitz, córką Sebastiana, pana na Pełczynie koło Wołowa. Miał z pierwszego małżeństwa sześcioro lub pięcioro dzieci dzieci (3 córki i 3 lub 2 synów - patrz sekcja Tarcza herbowa na 4 filarze), a z drugiego syna Jana (Hansa) 1558-1602, który zrobił karierę na dworach habsburskich arcyksiążąt i został podniesiony przez cesarza Rudolfa II on oraz jego bracia, a także bracia stryjeczni, do godności dziedzicznego barona "von und zu der Jeltsch"<ref>Prawdopodobnie wtedy nastąpiło ostateczne odejście od plebejskiego nazwiska Sauermann. Nazwisko "Sauermann" pochodzi od słowa "Sau" (świnia). Złożenie "Sauermann" dosłownie odnosi się do człowieka związanego z hodowlą świń lub może nawet pejoratywnie być związane z samą nazwą zwierzęcia (człowiek od świń, świniopas czy wręcz świnia), co było motywem przy tworzeniu nazwisk w dawnych czasach, kiedy nazwiska często opierały się na zawodach lub cechach charakterystycznych danej osoby lub jej rodziny. Mniej prawdopodobne jest, że chodzi o "sauer" (kwaśny).</ref>. Dzieci Konrada nie były już silnie związane z Wrocławiem. Najważniejszymi majątkami były Jelcz (grafowie von Saurma), Gniechowice koło Kątów Wrocławskich i Wawrzeńczyce w pow. wrocławskim. W kościele w tych ostatnich znajdują się epitafia synów Konrada Achacego (Achatz) 1536-1580 i wspomnianego już Jana. Ta gałąź rodziny Sauermannów istnieje do dziś, a jej współwłasnością jest zamek Plausdorf w Hesji. <br />
<div style="float: right;">{{Elżbieta}}</div><br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|Epitafium Konrada Saurmanna<br />
Plik:Saurmann Konrad herby na epitafium.jpg|Herby na epitafium Konrada Saurmanna; od lewej: [[Herby_mieszczan#Haunold|Haunold]], [[Herby_mieszczan#Sauermann|Saurmann]], Motschelnitz<br />
</gallery><br />
<br />
== Epitafium ==<br />
W kaplicy rodziny Sauermann w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu<ref name="Kaplica"/>, na południowej ścianie (prawa od wejścia).<br> <br />
Piaskowiec, wys.: 284 cm, szer.: 128 cm. Według daty pod łukiem epitafium powstało w 1569 r. Poniżej inskrypcja: <br />
<center>{{Cytat|<br />
SEMEN MVLIERIS CONCVL<br> <br />
CABIT CAPVT SERPENTIS}}</center> czyli: ''Nasienie niewiasty zetrze głowę węża'' [fragm. Rdz 3.15) wg Biblii Wujka: ''ona zetrze głowę twoję (węża)''.<br />
<br />
Niżej dwaj geniusze podtrzymują herb Saurmannów. W wolnych rękach trzymają płonące pochodnie, a pod nimi u stóp są herby żon. Z lewej rodziny Haunold - pierwsza żona Anna, z prawej herb rodziny Motschelnitz, z której pochodziła druga żona Kunegunda (Kunigunde)<ref>Dotychczas literatura nie identyfikowała tego herbu. Luchs i Burgemeister stwierdzają, że to herb nieznany, Gołaszewski informuje o herbie Saurmanna i kolejnych dwóch bez ich nazwania. Z lewej strony jest herb pierwszej żony Konrada. Miał on dwie żony, więc herb z prawej powinien być godłem rodzinnym drugiej. Była nią Kunegunda Motschelnitz (Mutschelnitz) <small>(Push 1990, 47)</small> Potwierdza to herbarz Schellenberga, w którym tablica 20 pokazuje na miejscu 17 herb von Mutschelnitz taki jak na epitafium <small>(Schellenberg 1938, tabl. 20,17).</small></ref>. <br />
<br />
Niżej inskrypcja pomiędzy konsolami: <br />
<center>{{Cytat|<br />
ANNO 1561 · IST GESTORBEN<br><br />
DER · EDEL · EHRENVEST(E) · WOL<br><br />
BENAMBT(E) HERR KUNRATH:<br> <br />
SAVRMAN(N) AVF DER IELTSCH<br><br />
ALHIER WARTVND DER FRÖ<br><br />
LICHEN: AVFERSTEHVNG<br> <br />
: IN CHRISTO :}}</center> <br />
czyli: ''W roku 1561 zmarł szlachetny, czcigodny i wielce szanowany pan Konrad (Kunrath) Saurmann, pan na Jeltsch. Tutaj oczekuje radosnego zmartwychwstania w Chrystusie.'' Inskrypcje pisane rzymską majuskułą. <br />
<br />
Niżej personifikacja wiary siedząca w elipsowatym polu. <br />
<br />
Według Luchsa całość skomponowana w dobrym późnorenesansowym stylu. Według Mandziuka manieryzm. <br />
<br />
<small>(O epitafium: Luchs 1860, 41; Schlesiens 1870, I 25, II 55; Burgemeister 1933, 114; Mandziuk 1982, I 143; Gołaszewski 2016, 137)</small><br />
<br />
=== Tarcza herbowa na 4 filarze === <br />
Autorzy sprzed 1945 r. informują, że na 4 filarze nawy południowej licząc od wschodu znajdowała się [[Tarcza trumienna|tarcza herbowa]] z inskrypcją. Herb był Sauremannów, a inskrypcja brzmiała:<br />
<center>{{Cytat|<br />
ANNO 1561 STARB DER EDEL EHRENVEST<br><br />
WOLBENAMBTE HERR CVNRADT SAVR<br><br />
MAN, DER IVNGER, AVF DER IELTSCH}}</center> <br />
czyli ''W roku 1561 zmarł szlachetny, czcigodny pan Konrad Saurmann młodszy, pan na Jelczu''. <br />
<br />
Luchs stwierdza, że dotyczy ona Konrada, który ma epitafium w kaplicy Sauermannów. Nasuwa się tu wątpliwość co do liczby dzieci Konrada młodszego. Push podaje 3 synów i 3 córki z pierwszego małżeństwa i jednego syna z drugiego. Wśród synów z pierwszego małżeństwa ma być Konrad zm. w 1561. O wszystkich dzieciach są różne informacje, a w przypadku tego Konrada tylko data śmierci <small>(Pusch 1990, 47)</small>. Czy autor nie zasugerował się opisywaną teraz tarczą, uznając ją za pomnik innej osoby i przypisując ją do dzieci Konrada Sauermanna młodszego, gdyż ta linia upodobała sobie to imię? Konrad młodszy był III z kolei Konradem. Śmierć w tym samym roku ojca i syna była oczywiście możliwa, ale przecież zawsze wyjątkowa, więc biorąc pod uwagę brak jakichkolwiek informacji o Konradzie IV, a sama data jest dodatkową przesłanką za tym, że Konrad IV nie istniał. <br />
<br />
<small>(O tarczy: Luchs 1860, 55; Schlesiens 1870, I 25, II 55; Lutsch 1886, 216; Burgemeister 120, 114; Gołaszewski 2016, 91)</small><br />
<br />
Tarcza znajduje się teraz w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. <br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Literatura == <br />
* <small>Wykaz literatury dotyczącej tematu epitafiów i płyt nagrobnych w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu oraz ich bohaterów, na której się oparto w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Literatura|artykule przewodnim]]. Tu wyżej tylko pozycje, w których są opisy epitafium oraz katalogi, w których jest umieszczone.</small> <br />
<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska|Sauermann Konrad]]<br />
[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie|Sauermann Konrad]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Spis_artyku%C5%82%C3%B3w&diff=28264Spis artykułów2026-04-12T14:34:01Z<p>Michał Zalewski: /* Almanach */</p>
<hr />
<div>== Wrocław ==<br />
♦ [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Fara elżbietańska; Epitafia i płyty nagrobne]] ♦ [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej]] ♦ [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej]] ♦ [[Epitafium Krappów|Fara elżbietańska; Epitafium Krappów]] ♦ [[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Fara elżbietanska; Epitafium Konrada Sauermanna]] ♦ [[Epitafium Hansa Scholze|Fara elżbietanska; Epitafium Hansa Scholze]] ♦ [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Fara elżbietańska; Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy z domu Morenberg]] ♦ [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|Fara elżbietańska; Inskrypcja o zarazie w 1568 r.]] ♦ [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Fara elżbietańska; Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.]] ♦ [[Jan Holczel|Fara elżbietańska; Płyta nagrobna Jana Holczela]] ♦ [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Fara elżbietańska; Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego]] ♦ [[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Fara elżbietańska; Podstawa ołtarza Prockendorffów]] ♦ [[Epitafia na kościele w Żernikach (Wrocław)]] ♦ [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]]<br />
<br />
♠ [[Gmerki mieszczan wrocławskich]] ♠ [[Herby mieszczan|Herby mieszczan wrocławskich]] ♠ [[Herby mieszkańców Wrocławia]] ♠ [[Herby na epitafiach|Herby na epitafiach mieszczan wrocławskich]] ♠ [[Herby na prezbiterium kościoła św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława we Wrocławiu]] ♠ [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu]] ♠ [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza]] ♠ [[Herby na kamienicach|Herby na wrocławskich kamienicach]] ♠ [[Kalendarium Wrocławia]] ♠ [[Kamienne krzyże pod Wrocławiem (Die steinernen Kreuze vor Breslau)]] ♠ [[Kościół św. Barbary]] ♠ [[Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu]] ♠ [[Ostatnia Wieczerza; obraz 1537 r.]] ♠ [[Pelzrennen|Pelzrennen (de)]] ♠ [[Stary Wrocław]] ♠ [[Stary Wrocław - fotografie]] ♠ [[Święty Wacław na zachodnim przedsionku portalowym wrocławskiej katedry]] ♠ [[Tympanon Jaksy]] <br />
<br />
♦ [[Heinz Dompnig|Wrocławianie; Heinz Dompnig]] ♦ [[Nicolaus Crebil|Wrocławianie; Nicolaus Crebil]] ♦ [[Dompnigowie]] ♦ [[Szczątki Henryka IV Probusa]] ♦ [[Peter Eschenloer]] ♦ [[Jan Filipiec|Wrocławianie; Jan Filipiec]] ♦ [[Matthias Foyt|Wrocławianie; Matthias Foyt]] ♦ [[Henryk VI Dobry|Wrocławianie; Henryk VI Dobry]] ♦ [[Jan Holczel|Wrocławianie|Hans Holczel]] ♦ [[Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau|Wrocławianie; Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau]] ♦ [[Christoph Köler]] ♦ [[Hieronim Krebel|Wrocławianie; Hieronimus Krebel]] ♦ [[Jan Holczel|Wrocławianie; Hans Holczel]] ♦ [[Hans Holczell|Hans Holczell (de)]] ♦ [[Mikołaj Lindner|Wrocławianie; Mikołaj Lindner]] ♦ [[Nikolaus Lindner|Nikolaus Lindner (de)]] ♦ [[Hermann Luchs|Wrocławianie; Hermann Luchs]] ♦ [[Gregor Morenberg|Wrocławianie; Gregor Morenberg]] ♦ [[Piotr z Głogowa|Wrocławianie; Piotr z Głogowa]] ♦ [[Pipples|Wrocławianie; Pipples]] ♦ [[Nikolaus von Popplau|Wrocławianie; Nikolaus von Popplau]] ♦ [[Hans Prockendorff|Wrocławianie; Hans Prockendorff]] ♦ [[Fryderyk Jakub Psarski|Wrocławianie; Fryderyk Jakub Psarski]] ♦ [[Bonaventura Rösler|Wrocławianie; Bonaventura Rösler]] ♦ [[Bartłomiej Stein|Wrocławianie; Bartłomiej Stein]] ♦ [[Oswald Straubinger|Wrocławianie; Oswald Straubinger]] ♦ [[Jost Tauchen|Wrocławianie; Jost Tauchen]] ♦ [[Georg Wutge]]<br />
<br />
♠ [[Wrocławski almanach|Almanach wrocławski]] ♠ [[Ugoda we Wrocławiu w 1423 r. w sprawie zabójstwa]] ♠ [[Wrocław Bibliografia]] ♠ [[Wrocław fotografie]] ♠ [[Wrocławskie ciekawostki (Kleine Merkwürdigkeiten Breslaus)]] ♠ [[Wrocławskie kapliczki, krzyże i figury przydrożne]] ♠ [[Wrocławskie kapliczki, krzyże i figury przydrożne - resume]] ♠ [[Wrocławski żarłok]]<br />
<br />
♦ [[Figura św. Jana Nepomucena przy Fürstenstrasse we Wrocławiu|Wrocławskie pomniki; Figura św. Jana Nepomucena przy Fürstenstrasse (ul. Grunwaldzkiej) we Wrocławiu]] ♦ [[Kapliczka Foyta|Wrocławskie pomniki; Kapliczka Foyta uważana błędnie za kapliczkę Dompniga]] ♦ [[Orzeł śląski]]<br />
<br />
♠ [[Kampania ziębicka w 1467 roku|Z historii Wrocławia; Kampania ziębicka w 1467 roku]] ♠ [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku]] ♠ [[Ulica Łaciarska (Altbüsserstraße)]] ♠ [[Klątwa Nankera|Z historii Wrocławia; Klątwa Nankera]] ♠ [[Königlicher Mann|Z historii Wrocławia; Königlicher Mann]] ♠ [[Księstwo wrocławskie|Z historii Wrocławia; Księstwo wrocławskie]] ♠ [[Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku|Z historii Wrocławia; Proces o zdradę stanu we Wrocławiu w 1490 roku]] ♠ [[Krzysztof_Szafraniec|Z historii Wroclawia; Krzysztof_Szafraniec i Kośmider (Wawrzyniec Gruszczyński)]] ♠ [[Wizyty Karola IV we Wrocławiu|Z historii Wrocławia; Wizyty Karola IV we Wrocławiu]] ♠ [[Wrocław pod koniec XV w.|Z historii Wrocławia; Wrocław pod koniec XV w.]] ♠ [[Wrocław jako orędownik niemczyzny w średniowieczu|Z historii Wrocławia; Wrocław jako orędownik niemczyzny w średniowieczu]] ♠ [[Wyścigi kobiet po futro|Z historii Wrocławia; Wyścigi kobiet po futro]]<br />
<br />
Wrocław pod koniec XV w.<br />
<br />
== Kapliczki == <br />
♦ [[Latarniowa kapliczka przydrożna w Arbasach Dużych na Podlasiu]] ♦ [[Babice nad Sanem]], [[Kapliczka słupowa z XIX w. w Batogowie w powiecie makowskim]] ♦ [[Kapliczka brogowa w Bidaczowie Starym]] ♦ [[Bieliny - kapliczka św. Jana Nepomucena]] ♦ [[Kapliczka domkowa na cmentarzu w Biłgoraju]] ♦ [[Boćki]] ♦ [[Neogotycka kapliczka przydrożna w Bogurzynie na Mazowszu Płockim]] ♦ [[Pieta z Borówna koło Chełmna]] ♦ [[Bożewo Nowe - neogotycka kapliczka św. Józefa]] ♦ [[Kapliczka domkowa w Puszczy Białej koło Broku]] ♦ [[Budki]] ♦ [[Kapliczka w Bukownej]] ♦ [[Brogowa kapliczka św. Jana Nepomucena w Chlewiskach]] ♦ [[Chomiąża Szlachecka]] ♦ [[Chruszczewka]] ♦ [[Chrystus Frasobliwy - galeria]] ♦ [[Chrystus z blachy]] ♦ [[Klasycystyczna kapliczka w Chruszczewce Włościańskiej]] ♦ [[Cierpięta]] ♦ [[Cięćk]] ♦ [[Brogowa kapliczka św. Stanisława w Ciotuszy Nowej]] ♦ [[Czarnocice]] ♦ [[Czołówek]] ♦ [[Dąbrówka (pow. ostrołęcki)]] ♦ [[Dobczyce - kolumna maryjna]] ♦ [[Dobczyce - ludowa kapliczka przydrożna z początku XVII w.]] ♦ [[Dobrojewo]] ♦ [[Dobrylas - Pieta]] ♦ [[Drewniane kapliczki słupowe w Dobrzyniówce na Podlasiu]] ♦ [[Drochlin]] ♦ [[Drohiczyn]] ♦ [[Dudy Puszczańskie]] ♦ [[Durdy]] ♦ [[Kurpiowski Chrystus Frasobliwy z końca XIX w. w Durlasach]] ♦ [[Dzierżysław]] ♦ [[Galerie kapliczek]] ♦ [[Krzyż z Chrystusem z blachy i kapliczka przydrożna w Gatce]] ♦ [[Drewniane rzeźby św. Jana Nepomucena]] ♦ [[Wolnostojące pomniki św. Jana Nepomucena]] ♦ [[Kapliczka św. Jana Nepomucena w Głębokim, w pow. lubartowskim]] ♦ [[Golanka]] ♦ [[Gostkowo - św. Jan Nepomucen]] ♦ [[Grodzisk Mazowiecki - kaplica pod wezwaniem św. Krzyża]] ♦ [[Grodzisk Mazowiecki - kapliczka Matki Boskiej przy ul. 1 Maja]] ♦ [[Grodzisk Wielkopolski - figura św. Jana Nepomucena]] ♦ [[Figura św. Jana Nepomucena w Gryżowie]] ♦ [[Figura św. Jana Nepomucena w Ratowicach koło Jelcza]] ♦ [[Kapliczka Karola I w Hejnicach]] ♦ [[Kapliczka w Łużkach na Białorusi]] ♦ [[Kaczanowo - kolos]] ♦ [[Kapliczka z 1610 roku w Grudzicach]] ♦ [[Kamienne krzyże na Podlasiu]] ♦ [[Kapliczka fasadowa]] ♦ [[Kapliczka słupowa]] ♦ [[Kapliczka wnękowa]] ♦ [[Kapliczki brogowe]] ♦ [[Kapliczki brogowe - galeria]] ♦ [[Drewniane kapliczki domkowe]] ♦ [[Murowane kapliczki domkowe]] ♦ [[Kapliczki kłodowe]] ♦ [[Kapliczki przydrożne - galeria]] ♦ [[Kapliczki przydrożne - stare zdjęcia]] ♦ [[Kapliczki przydrożne - wnętrza]] ♦ [[Kapliczki skrzynkowe]] ♦ [[Kapliczki słupowe]] ♦ [[Kapliczki wnękowe - galeria]] ♦ [[Kapliczki w sztuce]] ♦ [[Kąty Wrocławskie - figura św. Jana Nepomucena]] ♦ [[Kików]] ♦ [[Kolumna Trójcy Świętej w Kłodzku]] ♦ [[Najstarszy pomnik Jana Nepomucena]] ♦ [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie]] ♦ [[Kapliczka wojenna w Przemkowie]] ♦ [[Wojsław]] ♦ [[Wrocławskie kapliczki, krzyże i figury przydrożne]]<br />
<br />
== Słownik ==<br />
♦ [[Alba]] ♦ [[Altarysta]] ♦ [[Święta Anna Samotrzecia]] ♦ [[Archanioł Michał]] ♦ [[Atrybuty świętych]] ♦ [[Bandelwerk]] ♦ [[Biret]] ♦ [[Blenda]] ♦ [[Contrapposto|Contrapposto (en)]] ♦ [[Chronogram]] ♦ [[Chrystus Frasobliwy]] ♦ [[Chrystus z blachy]] ♦ [[Cokół]] ♦ [[Dach namiotowy]] ♦ [[Dalmatyka]] ♦ [[Duchsing]] [[Ecce Homo]] ♦ [[Fazowanie]] ♦ [[Feston]] ♦ [[Figury]] ♦ [[Święty Jan Nepomucen]] ♦ [[Jak rozpoznać świętego]] ♦ [[Andrzej Kaczyński]] ♦ [[Kalenica]] ♦ [[Kampanula]] ♦ [[Kanele]] ♦ [[Karawaka]] ♦ [[Kartusz]] ♦ [[Kontrapost]] ♦ [[Svatá Starosta]]<br />
<br />
== Śląsk ==<br />
♦ [[Almanach śląski]] ♦ [[Kamienny krzyż w Białej, w powiecie świdnickim]] ♦ [[Kamienny krzyż monolitowy w Bogunowie powiat wrocławski]] ♦ [[Epitafia]] ♦ [[Kąty Wrocławskie - figura św. Jana Nepomucena]] ♦ [[Figury św. Jana Nepomucena i św. Antoniego w Braszowicach]], [[Pieta z Brzegu]], [[Pieta from Brzeg|Pieta from Brzeg (en)]], [[Pieta aus Brzeg|Pieta aus Brzeg (de)]] ♦ [[Św. Jan Nepomucen w Bukowie koło Żarowa na Dolnym Śląsku]] ♦ [[Figura św. Jana Nepomucena w Bystrzycy Kłodzkiej]] ♦ [[Figura św. Jana Nepomucena w Gryżowie]] ♦ [[Figura św. Jana Nepomucena w Kamieniu Śląskim]] ♦ [[Figura św. Jana Nepomucena w Ratowicach koło Jelcza]] ♦ [[Carmen Lubense]] ♦ [[''Szwedzki krzyż'' pod Chrząstowicami w pow. opolskim]] ♦ [[Krzyż na cmentarzu cholerycznym w Czadrowie]] ♦ [[Czernica - kolumna maryjna]] ♦ [[Damianowice - krzyż kamienny]] ♦ [[Glinica - monolitowa kapliczka słupowa]] ♦ [[Pomniki Trójcy Świętej w Izbicku i Wysokiej]] ♦ [[Jaksonów - krzyże kamienne]] ♦ [[Jaksonów - św. Jan Nepomucen]] ♦ [[Jaszkotle - kapliczka nadrzewna]] ♦ [[Jaszkotle - kolumna morowa]] ♦ [[Kolumna Trójcy Świętej w Kłodzku]] ♦ [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie]] ♦ [[Nagrobek Józefa Benedykta Łączyńskiego na cmentarzu w Szczawienku]] ♦ [[Krzyż kamienny w Ochli (Zielona Góra)]] ♦ [[Kapliczka wojenna w Przemkowie]] ♦ [[Herb Arnoszta z Pardubic w Szalejowie Dolnym]] ♦ [[Umowy ugodowe]] ♦ [[Krzyż kamienny w Unikowicach]] ♦ [[Wojsław]] ♦ [[Kamienna kapliczka w Żukowie koło Polkowic]]<br />
<br />
== Almanach ==<br />
♦ [[Almanach]] ♦ [[Bibliografia]] ♦ [[Kamień pamiątkowy we wsi Bierwicha]] ♦ [[Bruśnieński ośrodek kamieniarski]] ♦ [[Chronostychy]] ♦ [[Genealogia Sapieharum]] ♦ [[Herb farbiarzy i apretowników w królestwie Czech]] ♦ [[Kriegerdenkmal]] ♦ [[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne]] ♦ [[Deutschbach]] ♦ [[Inskrypcje]] ♦ [[Jesteśmy mentalną kolonią, kolonizatorami zaś Niemcy]] ♦ [[Likwidacja państwa pruskiego]] ♦ [[Drewniana kaplica cmentarna z 1795 r. w Zambrowie]] ♦ [[Kamienne zagadki kościoła w Sadlnie na Pomorzu Zachodnim]] ♦ [[Tarcza trumienna]]<br />
<br />
== Kamienne ==<br />
♦ [[Plana]] ♦ [[Krzyż pokutny]] ♦ [[Umowy ugodowe]] ♦ [[Krzyż kamienny w Unikowicach]] ♦ [[Płyta memoratywna Jacoba Wachholta|Płyta memoratywna Jacoba Wachholta w Trzebiatowie]]<br />
<br />
== Różne ==<br />
[[Epitafium Szymona Jabłonowskiego w kościele w Andrzejewie]] ♦ [[Kamień pamiątkowy koło Jeßnitz pod Budziszynem]] ♦ [[Pamiatny kamjeń při Jaseńcy pod Budyšinom]] ♦ [[Jíra z Roztok]] ♦ [[Georg von Stein]] ♦ [[Karol IV Luksemburski]] ♦ [[Udostojnienie herbu Starego Miasta Pragi przez cesarza Fryderyka III]]<br />
<br />
== Artikel auf Deutsch ==<br />
♦ [[Duchsing]]<br />
<br />
== Articles in English ==<br />
♦ [[Cross of Caravaca]]<br />
<br />
* [[Knychówek]]<br />
* Knyszyn, [[Drewniana kapliczka słupowa ze św. Janem Nepomucenem w Knyszynie]]<br />
* [[Kolonizacja józefińska]]<br />
* [[Kolumna pasyjna przed kościołem Karmelitanek w Krakowie]]<br />
* [[Kolumny Trójcy Świętej na Śląsku]]<br />
* [[Kornatka - Boża Męka z 1863 r.]]<br />
* Korytków Duzy, [[Brogowa kapliczka św. Jana Nepomucena z Korytkowa Dużego]]<br />
* Kosów Lacki, [[Kapliczka św. Rocha w Gutach koło Kosowa Lackiego]]<br />
* [[Kościelec Kujawski]]<br />
* [[Kotarczyn - św. Jan Nepomucen]]<br />
* Kowalew, [[Wielofigurowy krzyż Pawła Brylińskiego w Kowalewie]]<br />
* Knyszewicze, [[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim]]<br />
* Kraków, [[Kapliczka z 2016 r. w Bronowicach Małych]]<br />
* Kraków, [[Kolumna pasyjna przed klasztorem Kamedułów w Krakowie]]<br />
* Kraków, [[Latarnia umarłych sprzed szpitala dla trędowatych kobiet na Kleparzu]]<br />
* Kraków, [[Kapliczka domkowa w podkrakowskim Zwierzyńcu]]<br />
* [[Krowica]]<br />
* [[Kruszwica]]<br />
* [[Krzyż biednego grzesznika]]<br />
* [[Lasowiackie kapliczki w skansenie w Kolbuszowej]]<br />
* Lesica, [[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy]]<br />
* Lizawice, [[Kolumna Trójcy Świętej w Lizawicach]]<br />
* Lutynia, [[Krzyże w Lutyni z wyciętą z blachy i pomalowaną postacią Chrystusa]]<br />
* Ławica, [[Kapliczka św. Anny, krzyż z Chrystusem z blachy i figura św. Franciszka Ksawerego w Ławicy]]<br />
* Marcinowice, [[Kamienne kapliczki słupowe w Marcinowicach]]<br />
* [[Monolitowe kamienne krzyże]] - galeria<br />
* [[Kościelna magia]]<br />
* [[Krzyż pokutny]]<br />
* [[Krzyż teutoński]], [[Teutonic cross]]<br />
* [[Krzyże przydrożne]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy]]<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim]] - galeria<br />
* [[Drewniane krzyże na których był kiedyś Chrystus z blachy - województwo dolnośląskie]]<br />
* [[Metalowe krzyże, na których była niegdyś figura Chrystusa z blachy]]<br />
* [[Łemkowskie krzyże figury z Chrystusem wyciętym z blachy]]<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie małopolskim]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy poza Śląskiem i województwem małopolskim]] - galeria <br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie opolskim]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy w Austrii w zasobach Wikimedia Commons]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w Czechach]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w Czechach w zasobach Wikimedia Commons]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy na Kresach]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy na Ukrainie]] - galeria<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie gorlickim]]<br />
* [[Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie nowosądeckim]]<br />
* [[Kutzer Paul, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913]]<br />
* [[Lewin Brzeski - krzyż kamienny]]<br />
* Lichynia, [[Krzyż z Chrystusem z blachy w Lichyni]]<br />
* [[Lizena]]<br />
* [[Lubiewo]]<br />
* [[Łacha]]<br />
* [[Łabiszyn]]<br />
* Łodygowice, [[Krzyż z Chrystusem z blachy na Polanie Kuflówka]]<br />
* [[Łysołaje - kolumna toskańska]]<br />
* Majdan Królewski, [[Figura św. Erazma w Majdanie Królewskim]]<br />
* [[Mała Komorza]]<br />
* [[Małowidz]]<br />
* [[Mantolet]]<br />
* Mielnik, [[Kolumna Trójcy Świętej w Mielniku]]<br />
* [[Mierzynówka]]<br />
* Markosice, [[Monolitowy krzyż w Markosicach koło Gubina]]<br />
* Mrozów, [[Figura św. Jana Nepomucena w Mrozowie koło Wrocławia]]<br />
* Muszyna, [[Krzyże z Chrystusem z blachy w Muszynie]]<br />
* [[Nadolice Wielkie - krzyż przydrożny]]<br />
* [[Nasławice - barokowa kapliczka wnękowa]]<br />
* [[Nepomuk]]<br />
* [[Nick]]<br />
* Niedamirów [[Metalowy krzyż z blaszanym Chrystusem w Niedamirowie]]<br />
* Niedźwiednik, [[Figura św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku]]<br />
* Niemcza Jasinek, [[Krzyż przydrożny w Jasinku]]<br />
* [[Nowa Wieś]]<br />
* [[Nowa Wieś Kącka]]<br />
* Nowa Wieś Kącka, [[Nowa Wieś Kącka - kapliczki i krzyże]]<br />
* Nowa Wieś Kącka, [[Nowa Wieś Kącka - krzyże kamienne]]<br />
* Nowe Brzesko, [[Brogowa kapliczka św. Floriana w Nowym Brzesku]]<br />
* [[Nowe Kaczkowo]]<br />
* Nowe Kaczkowo [[Karawaka w Nowym Kaczkowie]]<br />
* Nowotarski powiat, [[Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie nowotarskim]]<br />
* Nowiny Horynieckie, [[Barokowa kapliczka domkowa (kapliczka turecka) w Nowinach Horynieckich]]<br />
* [[Obrazy malowane na blasze]]<br />
* Okrzeszyn, [[Figura św. Jana Nepomucena w Okrzeszynie]]<br />
* [[Olszewka]]<br />
* Olszyny, [[Metalowy krzyż z 1882 r. w Olszynach]]<br />
* [[Oława - krzyż przydrożny przy ul. Nowy Górnik]]<br />
* Ostrów Lubelski, [[Barokowa kapliczka z II poł. XVIII w. w Ostrowie Lubelskim]]<br />
* Ostrów Mazowiecka, [[Figura Matki Boskiej w Ostrowi Mazowieckiej]]<br />
* Paczółtowice, [[Kolumna pasyjna na wzgórzu Boża Męka koło Paczółtowic]]<br />
* [[Parura]]<br />
* [[Paweł Bryliński]]<br />
* [[Pazdur]]<br />
* Pełcznica, [[Kapliczki w Pełcznicy koło Kątów Wrocławskich]]<br />
* Pełcznica, [[Krzyże w Pełcznicy]]<br />
* Pełcznica, [[Krzyże kamienne w Pełcznicy]]<br />
* Pełcznica, [[Monolitowa kapliczka słupowa w Pełcznicy]]<br />
* Pieńki, [[Kamienna baba ze wsi Pieńki]]<br />
* [[Pilaster]]<br />
* [[Piotrowice]]<br />
* Piszkowice, [[Figura z II połowy XVIII w. w Piszkowicach]]<br />
* [[Plinta]]<br />
* [[Płycina]]<br />
* Polakowice, [[Granitowa kapliczka słupowa koło Polakowic]]<br />
* Polanka Horyniecka, [[Kapliczka nad stawem w Polance Horynieckiej]]<br />
* [[Polesie]]<br />
* [[Polichromia]]<br />
* [[Pomniki św. Jana Nepomucena autorstwa Georga Leonharda Webera]]<br />
* [[Pomnik Oesslera]]<br />
* [[Pomorze]]<br />
* [[Popielewo]]<br />
* Posada Górna, [[Ludowa kamienna figura koło Posady Górnej]]<br />
* [[Postument]]<br />
* [[Poznań]]<br />
* Poznań, [[Poznań - Boża Męka na Śródce]]<br />
* Poznań, [[Poznań - kapliczka latarniowa z Chrystusem Frasobliwym na Winiarach]]<br />
* Poznań, [[Poznań - figura św. Jana Nepomucena na Antoniku]] <br />
* Pratulin, [[Kapliczka św. Jana Nepomucena w Pratulinie]]<br />
* Prusy, [[Kolumna morowa w Prusach]]<br />
* Przecław, [[Pomnik św. Jana Nepomucena w Przecławiu]]<br />
* [[Przecławice]]<br />
* Przecławice, [[Krzyże kamienne w Przecławicach]]<br />
* Przedwojów, [[Krzyż z Chrystusem z blachy w Przedwojowie]]<br />
* [[Przybojewo - neoklasycystyczna figura św. Józefa]] <br />
* Przyłuki, [[Kapliczka w Przyłukach na Białorusi]]<br />
* Przypisówka, [[Kapliczka św. Jana Nepomucena w Przypisówce]]<br />
* [[Przysłowia i powiedzenia]]<br />
* [[Przytuły]]<br />
* [[Putto]]<br />
* Radomsko, [[Kapliczka z rzeźbą św. Jana Nepomucena przy ul. Józefa Piłsudskiego w Radomsku]]<br />
* [[Racibórz]]<br />
* Racibórz, [[Figura św. Jana Nepomucena jako jałmużnika w Raciborzu]]<br />
* Racibórz, [[Kapliczka św. Jakuba w Raciborzu]]<br />
* Repki, [[Klasycystyczna kapliczka kommemoratywna w Repkach na Podlasiu]]<br />
* [[Rokieta]]<br />
* Roźwienica, [[Krzyż bruśnieński w Roźwienicy]]<br />
* [[Róża]]<br />
* [[Róża - krzyż z ludową rzeźbą Ukrzyżowanego]]<br />
* Rudzica, [[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy]]<br />
* [[Rybnica]]<br />
* [[Rybnica - kapliczka fasadowa]]<br />
* [[Rybnica - kapliczka słupowa]]<br />
* [[Rząśnik]]<br />
* [[Sadków]]<br />
* Sadków, [[Sadków - krzyż kamienny (zaginiony)]]<br />
* Sandomierz, [[Pomnik wdzięczności dla cara Aleksandra II w Sandomierzu]]<br />
* [[Sarnaki]]<br />
* Sędziszów Małopolski, [[Nepomuki latyfundium sędziszowskiego Potockich]]<br />
* [[Siechnice]]<br />
* Siechnice, [[Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze w Siechnicach]]<br />
* Siechnice, [[Krzyż przydrożny z ludową rzeźbą Chrystusa w Siechnicach]]<br />
* [[Silesiacum]]<br />
* [[Siemiatycze]], [[Figura św. Jana Nepomucena w Siemiatyczach]]<br />
* [[Sklepienie konchowe]]<br />
* [[Skoczów]]<br />
* Sławnikowice, [[Kamienny krzyż w Sławnikowicach koło Zgorzelca]]<br />
* [[Słopanowo]]<br />
* [[Smreczyna]]<br />
* Smreczyna, [[Smreczyna - grupa Piety]]<br />
* Sobota, [[Nagrobek jeńców wojennych w Sobocie koło koło Lwówka Śląskiego]]<br />
* Sobótka, [[Kamienna kapliczka słupowa z Krzyżowic w Muzeum Ślężańskim w Sobótce]]<br />
* [[Sobótka Górka - granitowa kapliczka słupowa]]<br />
* Sobótka Strzeblów, [[Renesansowa kapliczka słupowa z 1593 r. w Sobótce Strzeblowie]]<br />
* [[Sokołów Podlaski]]<br />
* [[Solniki Małe - krzyże z Chrystusem z blachy]]<br />
* [[Spływ wolutowy]]<br />
* Szklary, [[Kapliczka na Przełęczy Szklarskiej]]<br />
* [[Stara Maliszewa]]<br />
* Stare Brusno, [[Cerkwisko w Starym Bruśnie]]<br />
* [[Stare Kaczkowo]]<br />
* Stare Kaczkowo, [[Stare Kaczkowo - kapliczka wotywna powstańca styczniowego]]<br />
* [[Starowice]]<br />
* [[Sterczyna]]<br />
* Studnica, [[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim]]<br />
* Strzelce, [[Kapliczka granitowa w Strzelcach pow. świdnicki]]<br />
* Strzelce, [[Kapliczki i krzyże w Strzelcach pow. świdnicki]]<br />
* [[Sulistrowice]]<br />
* Sulistrowice, [[Kapliczka wnękowa w Sulistrowicach]]<br />
* Sumiężne, [[Karawaka w Sumiężnem w Puszczy Białej]]<br />
* Sycyna, [[Kapliczka chocimska w Sycynie]]<br />
* [[Sygnaturka]]<br />
* [[Symbole piekarzy na kamiennych krzyżach i płytach nagrobnych]]<br />
* Szalejów Dolny, [[Pomnik Trójcy Świętej w Szalejowie Dolnym]]<br />
* Szalewjów Dolny, [[Pomnik wojenny w Szalejowie Dolnym]]<br />
* Szczyty-Dzięciołowo, [[Święty Jan Nepomucen przy cerkwi w Szczytach-Dzięciołowie]]<br />
* [[Ślemień - figura św. Jana Nepomucena]]<br />
* [[Ślubowo]]<br />
* [[Śmiałowice pod Świdnicą]]<br />
* [[Świebodna]]<br />
* Świebodna, [[Krzyż bruśnieński w Świebodnej]]<br />
* [[Święci patroni]] - galeria<br />
* [[Święck-Strumiany - kapliczka z rzeźbą św. Jana Nepomucena]]<br />
* [[Święta Katarzyna (powiat wrocławski)]]<br />
* Święta Katarzyna, [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie]]<br />
* Święta Katarzyna, [[Krzyż z Chrystusem z blachy w Świętej Katarzynie]]<br />
* [[Święty Erazm z Formii]]<br />
* Tarnowo[[Brogowe kapliczki św. Jana Nepomucena w Tarnowie i Nowogrodzie]]<br />
* [[Teutonic cross]]<br />
* [[Tomaszów Bolesławiecki - krzyż z Chrystusem z blachy]]<br />
* [[Tron Łaski]] - galeria<br />
* Troszyn, [[Figura Matki Bożej w Troszynie]]<br />
* Trzebnica, [[Koncert Jędrzycha dla Hedwig w Trzebnicy]]<br />
* Trzepietniak (Aleksandrów), [[Drewniana kapliczka domkowa w Trzepietniaku]]<br />
* Tyczyn, [[Kapliczka św. Jana Nepomucena w Tyczynie]]<br />
* Tyniec Mały, [[Kamienna kapliczka słupowa w Tyńcu Małym koło Wrocławia]]<br />
* Tyniec Mały, [[Krzyż z Chrystusem z blachy w Tyńcu Małym]]<br />
* Tyniec nad Ślęzą, [[Figura św. Jana Nepomucena w Tyńcu nad Ślęzą]]<br />
* Tyniec nad Ślężą, [[Gotycka kapliczka słupowa w Tyńcu nad Ślęzą]]<br />
* [[Typy krzyża]]<br />
* [[Sławno]]<br />
* Stanowice, [[Umowa ugodowa z 1305 r. dotycząca zabójstwa w Stanowicach]]<br />
* Uchanie, [[Kapliczka św. Jana Nepomucena w Uchaniach]]<br />
* Waldneukirchen, [[Krzyż z Tronem Łaski malowanym na blasze w Waldneukirchen, w Górnej Austrii]]<br />
* [[Wambierzyce]]<br />
* Wambierzyce [[Figura Matki Boskiej Wambierzyckiej w Wambierzycach|Figura Matki Boskiej]]<br />
* Wambierzyce [[Kapliczka słupowa w Wambierzycach|Kapliczka słupowa]]<br />
* Wambierzyce [[Krzyż kamienny w Wambierzycach|Krzyż kamienny]]<br />
* Warszawa, [[Kolumna Zygmunta III Wazy]]<br />
* [[Święty Wawrzyniec]]<br />
* [[Warsztat lesicki]]<br />
* [[Wełnin]]<br />
* [[Werynia]]<br />
* Węgliska, [[Kapliczka na drzewie w Węgliskach powiat łańcucki]]<br />
* [[Węgrów]]<br />
* Węgry, [[Figura św. Jana Nepomucena w Węgrach]]<br />
* [[Wilgefortis]]<br />
* Wirów, [[Klasycystyczna kapliczka przydrożna w Wirowie nad Bugiem]]<br />
* Wola Zdakowska, [[Kamienny krzyż w Woli Zdakowskiej]]<br />
* [[Wólka Okrąglik]]<br />
* [[Wróblewo]]<br />
* Wszemiłowice [[Figura św. Jana Nepomucena we Wszemiłowicach]]<br />
* [[Wyk]]<br />
* [[Wyrozęby-Konaty]]<br />
* [[Wyszki - figura Franciszka Ksawerego]]<br />
* [[Wyszków (pow. węgrowski)]]<br />
* [[Wyszonki Kościelne]]<br />
* [[Zabójstwo Bawarusa ze Ścinawy]]<br />
* Zawieprzyce, [[Kolumna toskańska w Zawieprzycach]]<br />
* Zduny, [[Przydrożna kapliczka z Chrystusem Frasobliwym w Zdunach, w pow. łęczyckim]]<br />
* [[Ziębice - kolumna maryjna]]<br />
* [[Zwiartów]]<br />
* Żdanów, [[Krzyż z Chrystusem z blachy w Żdanowie]]<br />
* Żórawina, [[Kamienny krzyż monolitowy w Żórawinie]]<br />
* Żórawina, [[Kapliczki w Żórawinie]]<br />
* Żuków, [[Kolumna z Chrystusem Frasobliwym w Żukowie na Ponidziu]]<br />
* Żywiec, [[Krzyż kamienny koło kościoła Świętego Krzyża w Żywcu]]<br />
<br />
== Kapliczki, figury i krzyże przydrożne we Wrocławiu ==<br />
* [[Kapliczka nadrzewna przy ogródkach działkowych na Sołtysowicach]]<br />
* [[Anioł z urną w Parku Zachodnim we Wrocławiu|Anioł z urną w Parku Zachodnim]]<br />
* [[Chaczkar przy ul. Klemensa Janickiego we Wrocławiu|Chaczkar przy ul. Klemensa Janickiego]]<br />
* [[Statua Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z Dzieciątkiem na ul. Katedralnej we Wrocławiu|Figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem na ul. Katedralnej]]<br />
* [[Figura Matki Boskiej przy ul. Traugutta]]<br />
* [[Figura św. Franciszka na ul. Sudeckiej we Wrocławiu|Figura św. Franciszka na ul. Sudeckiej]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena na Ołtaszynie we Wrocławiu|Figura św. Jana Nepomucena na Ołtaszynie]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena na ul. Traugutta we Wrocławiu|Figura św. Jana Nepomucena na Przedmieściu Oławskim]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena sprzed Bramy Mikołajskiej]]<br />
* [[Kapliczka Dompniga]]<br />
* [[Kapliczka nadrzewna przy ul. Rdestowej we Wrocławiu|Kapliczka nadrzewna przy ul. Rdestowej]]<br />
* [[Kapliczka nadrzewna w Parku Staszica]]<br />
* [[Wrocław Kleczków - kapliczka skrzynkowa na ul. Pasterskiej|Kapliczka skrzynkowa na ul. Pasterskiej]]<br />
* [[Kapliczka skrzynkowa przy ul. Złotnickiej we Wrocławiu|Kapliczka skrzynkowa przy ul. Złotnickiej]]<br />
* [[Kapliczka skrzynkowa w Parku Słowackiego we Wrocławiu|Kapliczka skrzynkowa w Parku Słowackiego]]<br />
* [[Kapliczka skrzynkowa w Praczach Odrzańskich]]<br />
* [[Zaginiony krzyż kamienny na Klecinie|Krzyż kamienny na Klecinie, zaginiony]]<br />
* [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem]]<br />
* [[Kamienne krzyże przy drodze od Bramy Mikołajskiej do kościoła pw. św. Mikołaja we Wrocławiu|Kamienne krzyże przy drodze od Bramy Mikołajskiej do kościoła pw. św. Mikołaja]]<br />
* [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu|Krzyż kamienny w Parku Szczytnickim]]<br />
* [[Kamienny krzyż na Żernikach we Wrocławiu|Krzyż kamienny na Żernikach]]<br />
* [[Krzyż kamienny na Placu Królewskim|Krzyż kamienny na Placu Królewskim (Plac Jana Pawła II), zaginiony]]<br />
* [[Zaginiony krzyż kamienny przy placu Orląt Lwowskich we Wrocławiu|Krzyż kamienny przy placu Orląt Lwowskich, zaginiony]]<br />
* [[Krzyż przy Moście Trzebnickim Północnym we Wrocławiu|Krzyż przy Moście Trzebnickim Północnym]]<br />
* [[Krzyż przydrożny na wale przeciwpowodziowym na Osobowicach we Wrocławiu|Krzyż przydrożny na wale przeciwpowodziowym na Osobowicach]]<br />
* [[Krzyż przydrożny przy rondzie Piotra Bednarza na Wojszycach we Wrocławiu|Krzyż przydrożny przy rondzie Piotra Bednarza na Wojszycach]]<br />
* [[Krzyż przydrożny przy ul. Partynickiej we Wrocławiu|Krzyż przydrożny przy ul. Partynickiej]]<br />
* [[Krzyż przy ul. Przystankowej na Wojszycach na we Wrocławiu|Krzyż przy ul. Przystankowej na Wojszycach]] <br />
* [[Krzyż przy ul. Żywopłotowej na Osobowicach we Wrocławiu|Krzyż przydrożny przy ul. Żywopłotowej na Osobowicach]]<br />
* [[Krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu|Krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu św. Maurycego]]<br />
* [[Drewniany krzyż z Chrystusem wyciętym z blachy przy kościele w Praczach Widawskich|Krzyż z Chrystusem z blachy przy kościele w Praczach Widawskich, nieistniejący]]<br />
* [[Kurek Wrocławski]]<br />
* [[Pomnik papieża Jana XXIII we Wrocławiu|Pomnik papieża Jana XXIII]]<br />
* [[Pomnik Pomordowanych na Kresach Południowo-Wschodnich]]<br />
* [[Pomnik św. Edyty Stein we Wrocławiu|Pomnik św. Edyty Stein]]<br />
* [[Dawne pomniki Wrocławia]]<br />
<br />
== Inne ==<br />
* [[Dupsing]], [[Carl Leopold von Herberstein]]<br />
<br />
<br />
* [[Monolitowe kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku]]<br />
* [[Kamienne kapliczki słupowe na Górnym Śląsku]]<br />
* [[Zaginione kamienne krzyże]]<br />
* [[Wykaz kamiennych krzyży]]<br />
* [[Steinkreuze und Aehnliches]]<br />
<br />
* [[Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien : Steinkreuze, Bildstocke, Staupsaulen, Galgen, Gerichtstische]]<br />
* [[Płyta nagrobna z rytem miecza w Strzelinie]]<br />
<br />
[[Ernst Christian Kahl|Ślązacy; Ernst Christian Kahl]]<br />
<br />
* [[A figure with a Kabbalistic notation of its creation date]]<br />
* <br />
* <br />
* [[Zaangażowanie religijne lekiem na depresje nastolatków]]<br />
<br />
== Plac Grunwaldzki ==<br />
*[[Plac Grunwaldzki we Wrocławiu]]<br />
<br />
== DD almanach ==<br />
* [[Kriegerdenkmal]]- ewentualnie<br />
* [[Gregor Morenberg]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena w Ratowicach koło Jelcza]]<br />
* [[Ugoda we Wrocławiu w 1423 r. w sprawie zabójstwa]]<br />
* [[Nikolaus von Popplau]], po ew. rozwinięciu<br />
* [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady]]<br />
* [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena w Bystrzycy Kłodzkiej]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena w Okrzeszynie]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena w Ratowicach koło Jelcza]], Nepomucen w Kurowicach koło Głogowa. <br />
* [[Płyta nagrobna z rytem miecza w Strzelinie]]<br />
* [[Kapliczka Dompniga|Kapliczka Foyta]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku]]<br />
* [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego]]<br />
* [[Kolumny Trójcy Świętej w hrabstwie kłodzkim i na Śląsku]]<br />
* [[Warsztat lesicki]]<br />
* [[Figura z kabalistycznym zapisem daty]]<br />
* [[Herby na prezbiterium kościoła św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława we Wrocławiu]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena przy Fürstenstrasse we Wrocławiu]]<br />
* [[Figura św. Jana Nepomucena sprzed Bramy Mikołajskiej]]<br />
* [[Jost Tauchen]]<br />
<br />
<br />
<br />
* [[Biblioteka]]<br />
<br />
<!-- * [[]] --> <br />
<br />
* [http://silesiacum.pl/Specjalna:Wszystkie_strony Wszystkie strony]<br />
<br />
</div><br />
<noinclude>[[Kategoria:Szablony strony głównej]]</noinclude></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Tarcza_trumienna&diff=28263Tarcza trumienna2026-04-12T14:32:57Z<p>Michał Zalewski: Utworzono nową stronę "'''Tarcza trumienna''', tarcza pogrzebowa, niem. '''Totenschild''', Wappenschild (tarczas herbowa) to heraldyczna tablica upamiętniająca zmarłego, wywodząca się ze średniowiecznego zwyczaju zawieszania nad grobem rycerza jego tarczy i hełmu w kościele lub kaplicy rodowej. Zjawisko to było szczególnie rozpowszechnione w Europie Środkowej, zwłaszcza na obszarze dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, obejmującym m.in. Śląsk, Czechy, Austrię i kraje n…"</p>
<hr />
<div>'''Tarcza trumienna''', tarcza pogrzebowa, niem. '''Totenschild''', Wappenschild (tarczas herbowa) to heraldyczna tablica upamiętniająca zmarłego, wywodząca się ze średniowiecznego zwyczaju zawieszania nad grobem rycerza jego tarczy i hełmu w kościele lub kaplicy rodowej. Zjawisko to było szczególnie rozpowszechnione w Europie Środkowej, zwłaszcza na obszarze dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, obejmującym m.in. Śląsk, Czechy, Austrię i kraje niemieckie. Początkowo używano rzeczywistych elementów uzbrojenia, przede wszystkim bojowej tarczy z namalowanym herbem. Z czasem zaczęto wykonywać specjalne, drewniane przedstawienia herbu, przeznaczone wyłącznie do celów komemoratywnych. W ten sposób tarcza rycerska przekształciła się w totenschild – znak pamięci o zmarłym, łączący funkcję heraldyczną i epitafijną.<br />
<br />
Najstarsze przykłady tego zwyczaju pochodzą z XII wieku. Nieliczne zachowane do dziś średniowieczne tarcze przetrwały często właśnie dlatego, że zostały zawieszone nad grobem jako pamiątka po zmarłym. W późniejszym okresie wykonywano już specjalne tablice z drewna, malowane podobnie jak tarcze bojowe. W centrum umieszczano herb, natomiast wokół niego pozostawiano miejsce na krótką inskrypcję imię i nazwisko zmarłego, datę śmierci, nieraz informacje o jego pozycji społecznej oraz formułę modlitewną lub błogosławieństwo. Z biegiem czasu proste przedstawienie herbu rozwinęło się w pełne przedstawienie heraldyczne obejmujące hełm, labry i klejnot, niekiedy ujęte także w formie reliefu lub kompozycji przestrzennej.<br />
<br />
W późnym gotyku i w renesansie tarcza miała najczęściej formę płaskiej drewnianej płyty o kształcie okrągłym, wielobocznym lub prostokątnym. W okresie baroku forma ta uległa dalszemu wzbogaceniu – coraz większe znaczenie zyskiwała dekoracyjna oprawa z ornamentem zwijanym (rollwerk), wstęgami oraz figurami alegorycznymi. Inskrypcję umieszczano wówczas w wydzielonym polu owalnym lub prostokątnym, wpisanym w bogato zdobioną kompozycję.<br />
<br />
Pierwotnie prawo do umieszczenia tarczy herbowej przysługiwało, podobnie jak pochówki w ksocilele, szlachcie oraz członkom zakonów rycerskich. Zwyczaj ten przejął także patrycjat miejski. Sporadycznie na tarczy męża pojawiał się również herb jego żony jako herb towarzyszący. Wykonanie tarczy z herbem wiązało się z wysokimi kosztami, obejmującymi wynagrodzenie dla malarzy i snycerzy oraz darowiznę na rzecz kościoła, dlatego nie każdy uprawniony mógł sobie na niego pozwolić.<br />
<br />
Z przekazów ikonograficznych i zachowanych zabytków wynika, że podczas ceremonii pogrzebowych tarcze herbowe bywały często mocowane bezpośrednio do trumny. Świadczą o tym zachowane otwory montażowe rozmieszczone na obwodzie wielu przykładów. Trumny pokrywano zazwyczaj czarną, rzadziej fioletową materią. Możliwe, że tkanina zasłaniała partie brzegowe tarczy, pozostawiając widoczny jedynie herb. Tłumaczyłoby to nieregularne, czasem asymetryczne kształty niektórych starannie wykonanych egzemplarzy, których obrzeża nie były przeznaczone do ekspozycji. Nie był to jednak jedyny sposób użycia – tarcze mogły być również niesione w kondukcie pogrzebowym jako znak godności zmarłego.<br />
<br />
Największą popularność herbowe tarcze pogrzbowe osiągnęły w XVI wieku, po czym w ciągu następnych dwóch stuleci stopniowo wychodziły z użycia. <br />
<br />
Totenschild stanowi ważne źródło do badań nad heraldyką, kulturą pamięci i obyczajowością funeralną późnego średniowiecza oraz epoki nowożytnej, dokumentując zarówno formy reprezentacji społecznej, jak i przemiany artystyczne w sztuce sepulkralnej.<br />
<br />
W XVI wieku idea heraldycznego oznaczenia trumny została przejęta także przez korporacje zawodowe. Cechy zaczęły stosować podczas pogrzebów tarcze trumienne z herbem cechowym, często wykonywane z kosztownych materiałów, niekiedy nawet srebrne. W odróżnieniu od tarcz rycerskich nie przybijano ich jednak do trumny, lecz nakładano lub zawieszano przy pomocy sznurów. Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej tarcze te zdejmowano i przechowywano w specjalnych futerałach, aby mogły być ponownie użyte przy kolejnych pochówkach członków cechu.<br />
<br />
[[Kategoria:Słownik]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Herby_mieszczan&diff=28262Herby mieszczan2026-04-12T14:05:32Z<p>Michał Zalewski: /* Sauermann */</p>
<hr />
<div><div style="float: right;"><br />
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div><br />
__TOC__<br />
</div><br />
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''<br />
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]<br />
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.'' <br />
<br />
Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br><br />
<br />
W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową. <br />
<br />
== Acoluth ==<br />
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Acoluth, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Althoff ==<br />
Althoff genannt Scholtz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Gmerk (herb?) Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604); plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div><br />
Plik:Scholz Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Althoff, gen. Scholtz wg Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., s. 141, tab. 27,22)</small></div><br />
Plik:Althoff na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div><br />
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po prawej stronie patrzącego, heraldycznie lewy, herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Artzat ==<br />
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div> <br />
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div><br />
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Ashelm ==<br />
Ashelm, Asshelm, von Ashelm<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Ashelm 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Attelmayer ==<br />
Attelmayer, von Attelmayer<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Bankau ==<br />
von Bankau, Banke II<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Banke ==<br />
Banke, Bancke, Bank, Banckau, Bankau, Bankaw, Banek, von Banck, von Bank, von Banke<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny Banke (<small>Stein 1963, 54</small>) <br />
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Elewacja_wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div><br />
Plik:Banke na epitafium Chistopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego matką była Katharina von Bank (1429-1484).</div> <br />
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div><br />
Plik:Banke 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VII|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).</div><br />
Plik:Bancke herb Schellenberg.jpg|Banke <small>(Schellenberg 1938, tab. 21/15)</small> <br />
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein, 1963, tab. VII </small>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Baumgarten == <br />
von Baumgarten, de Pomerio<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Becherer ==<br />
Becherer, Becher, Pecherer, Pecher<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Becherer 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Becherer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Dumlose_(św._Wawrzyńca,_Najświętszego_Sakramentu)|płycie nagrobnej Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497)]]. Żona kupca Hansa Becherara, zmarłego również w 1497, właściciela domu w Rynku; córka [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]] Kaspara, sześciokrotnego ławnika na 10. (cechowym) miejscu.</div> <br />
Plik:Becherer i Schilling.jpg|Becherer (prawy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. Obok [[#Schilling|Schilling]] jego żony Ottilie.<br />
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Beer ==<br />
Beer, Ber, Beyer<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div><br />
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Bennewitz ==<br />
Bennewitz, Benewicz. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Berlin ==<br />
Berlin, Berlyn, von Berlin<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.<br />
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Beyer ==<br />
Beyer, Beyr, Bavarus<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Beyera. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Schwarz|Schwarza]] lub ich spółki.</div> <br />
Plik:Beyer 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div><br />
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Biedau ==<br />
von Biedau, Beda<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Błędne herby ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Bock ==<br />
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Böck und Greissau ==<br />
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Bockwitz ==<br />
von Bockwitz, von Bockwicz, von Buckowicz, von Pockwicz, von Pockwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; fragment niegdysiejszego epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Bokwitza|Hannsa Pockwicza (zm. 1510)]] w farze elżbietańskiej</div><br />
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Boner ==<br />
Boner, Boner von Landau, Bonar<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)<br />
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Braun ==<br />
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Brecher ==<br />
Brecher<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Bressler ==<br />
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Bruck ==<br />
von der Bruck zwanej Angermund<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Burg ==<br />
von Burg, Borg, Bork<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Burkhart ==<br />
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Büttner ==<br />
Büttner II, Buthner, von Büttner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Cölln ==<br />
von Cölln, Cöln, Colner, Cöllner Colnerus, Kolner, Kölner, <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Conrad ==<br />
Conrad, Cunradi, Konrad<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Crato ==<br />
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim), Krafft <br><br />
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus). <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Dompnig ==<br />
[[Dompnigowie|Dompnig]], Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div><br />
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. [[Gmerki mieszczan wrocławskich|Znak]] użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div> <br />
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div> <br />
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div><br />
Plik:Przeczów Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Herb na [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie| krzyżu z cmentarza morowego z 1600 r. w Mikowicach koło Namysłowa]]. Ufundowany przez Konrada Dompniga.</div> <br />
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>6. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Dobschütz ==<br />
von Dobschütz, Dopschitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Domelau ==<br />
von Domelau, von Domslau, von Domlav<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Döring ==<br />
von Döring, Dorynk, Thuringus<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Dumlose ==<br />
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div><br />
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Eben ==<br />
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Eben|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy chórów bocznych (1672).</div><br />
Plik:Eben Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Eichheuser ==<br />
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Eisenreich ==<br />
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div><br />
Plik:Eisenreich na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich (?) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div><br />
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Elssner ==<br />
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Engelhart von Schnellenstein ==<br />
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Erfort ==<br />
von Erfort<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Eyler ==<br />
Eyler<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler<br />
</gallery><br />
<br />
== Falkenhayn ==<br />
von Falkenhayn, von Falckenhein, von Falkenhein<br><br />
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].<br />
</gallery><br />
<br />
== Fischer ==<br />
Fischer<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Fischer Breslau.jpg|<div style='text-align:justify;>Fischer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Narcyza_Fischera_i_jego_żony|epitafium Narcißa Fischera (zm. 1546) i jego żony Anny Rindfleisch (zm. 1576)]]; fara elżbietańska</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Flandrin ==<br />
Flandrin, von Flandrin<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Flandrin Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Foyt ==<br />
Foyt, Foit, Vogt, Voyt. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]]<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div> <br />
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]<br />
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Frankenstein ==<br />
von Frankenstein, Franckensteyn<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div><br />
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Freitag ==<br />
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Freitag Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Froelich ==<br />
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Fürst ==<br />
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Gartz ==<br />
Gartz, von Gartz und Rietzau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Gellhorn ==<br />
Kupiecka rodzina aktywna we Wrocławiu w II poł. XIV w. <br />
von Gellhorn, Gelhor<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Gellhorn Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na ścianie jednej z wież alkierzowych pałacu w Nowiźnie koło Dzierżoniowa. Pałac był własnością Gellhornów w XVII i XVIII w. Herb można zobaczyć też na epitafiach w wielu dolnośląskich miejscowościach, np. w Nasławicach czy w Starym Zamku, wsiach w pow. wrocławskim.</div> <br />
</gallery><br />
Peczoldus Gelhorn był ławnikiem w 1347 roku (nr 10) i rajcą w roku 1350 (nr 8). W tym czasie aktywni w mieście byli także Hanco (Hancone dicto Gelhor, świadkuje w 1352 r.) i Nicolaus (wspomniany w 1364 roku jako obywatel Wrocławia). Wszyscy, a może również niejaki Ekhardus, byli prawdopodobnie braćmi. Nicolaus z pewnością posiadał majątki ziemskie. W następnym pokoleniu Peter i Steibke, synowie Peczoldusa (Petzolda), byli nadal kupcami i obywatelami Wrocławia (aktywni w latach 1387–1406), ale już wtedy rodzina miała wiele majątków ziemskich, również lennych, i stopniowo weszła w stan ziemiański. Gelhornowie nie zapisali się więc wyraźnie w historii Wrocławia (incydentalne i odległe miejsca w radzie, kilka wzmianek w dokumentach) ale ród von Gellhorn to z kolei bardzo znana, rozrodzona i wpływowa szlachecka rodzina na Śląsku. Stein twierdzi <small>(Stein, ''Der Rat ...'', s. 113-114)</small>, że Niklaus był protoplastą kilku jej gałęzi: z Piotrówka (v. G und Petersdorf), z Mokrzeszowa (v. G und Kutzendorf), Przezdrowic (v G. und Prschidrowitz), bracia Peter i Steibke mieli dać początek liniom ze Starego Grodkowa (v. G. und Altengrottkau), z Rogowa (v. G und Rogau), z Bąkowic (v. G und Bankwitz), z Pieszyc (v. G. und Peterswaldau) i (v. G. und Kuchendorf). Von miało się pojawić ok. 1400 r. Czy takie jest pochodzenie von Gellhornów, których jdena z gałęzi została podniesiona w XVII w. do czeskiej wyższej szlachty, czy też Wrocławianie byli jedną z równoległych linii rodu, pozostaje do zbadania. W każdym razie ci ostatni są zasadniczo pomijani w genealogiach rodu i herbarzach.<br />
<br />
== Gleissenberg ==<br />
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Goldbach ==<br />
Goldbach, von Goldbach<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Goldbach Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Gossinger ==<br />
Gossinger<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Görlitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Götz ==<br />
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .<br />
<br />
== Gremmel ==<br />
Gremmel, Gremil, Gremmil<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div><br />
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela.</div> <br />
Plik:Gremmel Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Gremmel u Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., tab.30,18.)</small></div><br />
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Gremmel <small>(Stein, Der Rat..., tab. XXX)</small></div><br />
</gallery><br />
Rodzina Gremmel (zapisywana też jako Gremil, Gremmil) wywodzi się z Hrabstwa Kłodzkiego, gdzie jej obecność jest potwierdzona źródłowo od początku XIV wieku. Członkowie tego rodu pełnili istotne funkcje w lokalnej administracji wiejskiej i miejskiej.<br />
<br />
Założycielem rodu uchwytnym w źródłach jest Gremmel, który w latach 1329–1358 pełnił funkcję sołtysa w Idzikowie (Heinrichsdorf) oraz Żelaźnie (Eisersdorf). Jego syn, Petz Gremmel (zm. 1363), przeniósł się do miasta, zostając ławnikiem w Kłodzku i wchodząc w koligacje z miejscową elitą poprzez małżeństwo z córką radnego Menzla Liebsteina.<br />
<br />
Kolejne pokolenia umocniły pozycję rodu w Kłodzku:<br />
* Nickel (zm. 1387): Wnuk protoplasty, właściciel dóbr w Wojciechowicach (Königshain) i ławnik. Był człowiekiem pobożnym i majętnym – w 1368 roku odbył pielgrzymkę do Rzymu (Romfahrt).<br />
* Paul (zm. 1407): Syn Nickela z pierwszego małżeństwa, obywatel Kłodzka. Podobnie jak ojciec, podjął trud podróży do Rzymu w 1381 roku. Jego żoną była Dorothea von Meckewitz.<br />
* Inni przedstawiciele: Dokumenty wymieniają także Bernharda (pana zastawnego Dusznik i Łomnicy w latach 1385–1409) oraz Konrada i Henila.<br />
<br />
Około połowy XV wieku jeden z Gremmelów, '''Hans Starszy (zm. 1499)''', syn Hansa, ławnika w Kłodzku, '''wyemigrował do Wrocławia''', gdzie zrobił błyskotliwą karierę.<br />
<br />
Był kupcem. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1454 roku, a w 1475 roku wszedł do Rady Miejskiej. Zasiadał w niej nieprzerwanie przez 24 lata, pełniąc naprzemiennie funkcje ławnika oraz rajcy (konsula). Jego pozycja rosła stopniowo: w 1488 r. był jako piąty rajca skarbnikiem miejskim (cammerarius, Kämmerer, kamlarz), w latach 1491–1492 był drugim rajcą, w 1494 i 1497 przewodniczącym ławy. W 1494 r. został wybrany asesorem w sądzie lennym księstwa (Königlicher Mann, "mężem królewskim"). W 1493 roku objął najwyższą funkcję w mieście i księstwie wrocławskim – był przewodniczącym (starszym) rady i tym samym starostą księstwa wrocławskiego (Landeshauptmann). Pod koniec życia, ze względu na choroby, prosił o zwolnienie z najwyższych funkcji, zadowalając się w latach 1498–1499 stanowiskiem trzeciego rajcy. Jako pełniący w niektórych latach rajcowskie funkcje kamlarza, rajcy sprawującego nadzór budowlany (Bauherr) i seniora Rady w najważniejszych latach przebudowy wrocławskiego Ratusza, nadającej mu dzisiejszy kształt, miał wokół tego dzieła niemałe zasługi, porównywalne z dokonaniami Nicolausa Tinzmanna czy Hansa Krapffa.<br />
<br />
Zgromadzone środki Hans Starszy inwestował w ziemię. W 1485 roku nabył majątek Brzezinka Średzka (Groß-Bresa), a także dobra w Kulinie, Zakrzowie i czynsz z Wilkowa (powiat średzki). Posiadał również dom przy Rynku, który sprzedał jednak już w 1476 roku. Był dwukrotnie żonaty: z Anną von Lemberg (ród patrycjuszowski) i Magdalene Greseling (ojciec bogaty kramarz). Jego córki wżeniły się w znane wrocławskie rody (von Bank, Tamme, Jopner, Scholtz).<br />
<br />
Ród nie przetrwał jednak we Wrocławiu próby czasu. Syn Hansa Starszego, Hans Gremmel Młodszy (zm. 1509) został rajcą w 1508 r., ale nie zdołał utrzymać jego dziedzictwa. Już w 1500 roku, wraz z rodzeństwem (sistrami), sprzedał większość ojcowskich majątków ziemskich (poza Kulinem).<br />
<br />
Kres wrocławskiej linii nastąpił szybko. Syn Hansa Młodszego, Achatius, zmarł w 1550 roku. Jego jedyny syn, Martin (zm. 1552), został duchownym (proboszczem w Prudniku). Wraz z jego bezpotomną śmiercią wrocławski ród rajców wygasł w linii męskiej.<br />
<br />
Herb<br />
<br />
Rodzina posługiwała się herbem, który przedstawiał trzy rogi ułożone wokół grotu strzały. Klejnot na hełmie stanowił pojedynczy róg. Barwy nieznane. Taki herb widnieje na tarczy herbowej umieszczonej w zworniku Izby Seniora Rady w Ratuszu Wrocławskim z 1485 roku i na kamiennym epitafium Hansa Scholza z 1505 roku w kościele św. Elżbiety (z nieco innym układem rogów i tarczy). Możliwe, że mamy do czynienia z klasycznym herbem mieszczańskim przyjętym przez rodzinę, niepotwierdzonym listem herbowym.<br />
<br />
== Grundmann ==<br />
Grundmann, von Grundmann<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Gutteter ==<br />
Gutteter, von Gutteter, Gutthäter, Gudetter, Gutthaeter <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Gutthater Blazek I.jpg|Gutthäter <small>(Blažek, ''Der abgestorbene Adel... T 1,'' Taf. 29)</small> <br />
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter <small>(Stein, ''Der Rat...,'' Taf. XVI)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Hackner ==<br />
Hackner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hackner Christoph gmerk.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana do 1705 r.<ref name="Jung">Jung, Hans. ''Christoph Hackner: ein schlesischer Barockbaumeister.'' Breslau 1933, okładka i s. 10.</ref><br />
Plik:Hackner Christoph pieczęć.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana po 1705 r.<ref name="Jung"/><br />
Plik:Hackner Christoph herb.jpg|Herb Christopha Hacknera na okładce książki o nim z 1939 r.<ref name="Jung"/> <br />
</gallery><br />
Wrocławski budowniczy Christoph Hackner do 1705 r. używał pieczęci z gmerkiem nawiązującym do symboliki cechu murarzy. Od 1705 r. posługiwał się pieczęcią z herbem<ref name="Jung"/>. Zmiana ta mogła wiązać się z uzyskaniem tytułu cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister). Na zaprojektowanym przez niego własnym epitafium, znajdującym się na kościele św. Krzysztofa we Wrocławiu (por. [[Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu#Epitafium Christopha Hacknera|Epitafium Christopha Hacknera]]), umieszczono symbole odnoszące się do cechu murarzy, natomiast herb najprawdopodobniej nie został tam przedstawiony. Epitafium jest częściowo uszkodzone, a inskrypcje pozostają obecnie nieczytelne.<br />
<br />
'''Christoph Hackner''' (1663–1741) był budowniczym i architektem barokowym działającym głównie we Wrocławiu i na Śląsku. Uczył się zawodu w Jaworze, a następnie we Wrocławiu u Johanna Georga Knolla, gdzie w 1696 uzyskał tytuł mistrza murarskiego. Od 1705 pełnił funkcję starszego cechu murarzy i kamieniarzy. Prawdopodobnie w tym samym roku uzyskał również tytuł cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister), który wiązał się z pełnieniem funkcji rzeczoznawcy i doradcy budowlanego przy administracji cesarskiej na Śląsku. Osiągnął wysoką pozycję zawodową jako inspektor budowlany magistratu oraz budowniczy miejski, realizując liczne projekty dla władz miejskich i fundatorów kościelnych. Do jego najważniejszych dzieł należą m.in. pałac Hatzfeldów we Wrocławiu, przebudowa zamku w Leśnicy oraz udział w budowie gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego; był także autorem bramy między kamieniczkami Jaś i Małgosia przy kościele św. Elżbiety. Jego działalność świadczy o znaczącym udziale w kształtowaniu architektury barokowej Śląska oraz o dużym uznaniu, jakim cieszył się wśród współczesnych.<br />
<br />
== Hadamer ==<br />
Hadamer<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hadamer fe.jpg|Herb wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Halmann ==<br />
Halmann, Halmann von Halmenfeld<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Haniwald ==<br />
Haniwald von Eckersdorf (Hanniwald, Hanniwaldt, Hannewald, Hanwald, Hanwalt i in)<br><br />
Rodzina pochodząca z Bolesławca osiadła we Wrocławiu w II poł. XVI w. Nie weszli do Rady Miasta ale utrzymywali bliskie kontakty z rodzinami patrycjatu, posiadali majątki w [[księstwo wrocławskie|księstwie]] i pełnili w nim urzędy. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hanwald von Eckersdorf.jpg|Herb w zwieńczeniu portalu (1602) kaplicy [[#Uthmann und Schmolz|Uthmannów]] kościoła Świętej Trójcy w Żórawinie<br />
</gallery><br />
<br />
== Haunold ==<br />
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I, od 1523 von (auf) Bresa (Brzezina koło Miękini) gdy Achacy (zm. 1532) został wyniesiony do dziedzicznego czeskiego stanu szlacheckiego.<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda <br />
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]<br />
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny<br />
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Haunold II ==<br />
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie. <br />
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.</div> <br />
Plik:Haunold II na epitafium Kittelów.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] z ok. 1650 r. w hali wieży fary elżbietańskiej. Reprezentuje 2 żonę Hansa [[#Kittel|Kittela]] Elisabeth Susanne (1620-1649).</div> <br />
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652</div> <br />
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Haupt ==<br />
Haupt, von Haupt<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Heide ==<br />
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Hemmerdey ==<br />
Hemmerdey, von Hemmerdey<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div><br />
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div><br />
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Hermann ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hermann.jpg|Hermann; Herb: w polu błękitnym lew srebrny trzymający chorągiew. Klejnot: ramię w zbroi ze sztyletem, między skrzydłami w rozwarciu<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6">Siebmacher, ''Zweitausend bürgerliche Wappen'', Bd. 5, Abt. 1, s. 9, Taf. 6.</ref>.<br />
</gallery><br />
Michael Hermann, kaznodzieja we Wrocławiu, profesor prawa kanonicznego, inspektor szkolny (zm. 1669)<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6"/>.<br />
<br />
== Hertwig ==<br />
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]]. Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div><br />
Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Hertwig na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div><br />
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Heseler ==<br />
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small> <br />
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Hesse ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Heilandt ==<br />
Heilandt, von Heilandt<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Herdegen == <br />
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Herbst ==<br />
Herbst, von Herbst<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div><br />
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Herrgott ==<br />
Herrgott, Hergott<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Heugel == <br />
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz<br><br />
12 października 1539 roku ród Heugel został nobilitowany; 27 stycznia 1642 roku otrzymał cesarskie potwierdzenie szlachectwa.<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div> <br />
Plik:Heugel 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Wawrzyńca Heugela; [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div><br />
Plik:Heugel Hans epitafium.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Od_Wieży_do_kruchty_południowej|epitafium Hansa Heugela (zm. 1553)]] na południowej elewacji fary elżbietańskiej<br />
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div><br />
Plik:Heugel Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugelów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div><br />
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Hildebrand von Mylnow ==<br />
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Hirsch ==<br />
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Hoffmann ==<br />
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div> <br />
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Holczel ==<br />
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Holczel.jpg|Herb mieszczański [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium. Gmerk jako godło na tarczy. <br />
</gallery><br />
<br />
== Holtz ==<br />
von Holtz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Holtzbecher ==<br />
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Hörnig ==<br />
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning, Hürniger <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7 <br />
Plik:Hürniger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div><br />
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Hubrig ==<br />
Hubrig, von Hubrig<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Huber ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Jaeger ==<br />
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Jenkwitz ==<br />
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda (Dippranda) von Reibnitz w Wierzbicach pow. wrocławski (zm. 1575)]]; herb matki Christine Jenkwitz</div><br />
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Jenkwitz-Posadovsky == <br />
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Jenkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div><br />
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515<br />
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]</div><br />
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)<br />
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Jentsch ==<br />
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha (zm. 1509)<br />
Plik:Jentsch 1488.jpg|Herb (gmerk) Davida Jentscha (zm. 1509); [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]] <br />
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb (gmerk) reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb (gmerk) na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)<br />
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== John I ==<br />
John, von John<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== John II ==<br />
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Kanth ==<br />
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Keltsch ==<br />
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]]. <br />
</gallery><br />
<br />
== Kemmerer ==<br />
Kemmerer, von Rasselwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kirchpauer ==<br />
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]<br />
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]<br />
</gallery> <br />
<br />
== Kirsten ==<br />
Kirstein, Kirstan<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40<br />
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kittel ==<br />
Kittel, von Kittel<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kittel herb.jpg|Herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] w hali wieży fary elżbietańskiej (ok. 1650). <br />
</gallery><br />
<br />
== Klose ==<br />
Klose, Kloss, von Klose<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)<br />
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.<br />
</gallery><br />
<br />
== Kober von Kobersberg ==<br />
Kober, Kober von Kobersberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Knebel ==<br />
Knebel, Knebil<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)<br />
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Koeßler ==<br />
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kolhas ==<br />
Kolhas, von Kolhas<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kottwitz ==<br />
von Kottwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Krakau ==<br />
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Krapff ==<br />
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe<br />
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego<br />
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515<br />
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)<br />
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
===== Herb =====<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]] <br />
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.<br />
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.<br />
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]] <br />
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)<br />
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)<br />
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Krebel ==<br />
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela<br />
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509<br />
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)<br />
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kretschmer I==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kretschmer II ==<br />
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div><br />
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg<br />
</gallery><br />
<br />
== Krieg ==<br />
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kromayer ==<br />
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, u góry, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div><br />
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, z prawej< na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div><br />
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kühn ==<br />
Kühn, Kühn von Kühnheim<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Kurn ==<br />
Kurn, Kürn, Churn<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kurn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Kurn na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była Hedwig Kurn, poślubiona w 1484 r., zmarła w 1491.</div><br />
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Kurn, klejnot nieznany. Według danych z archiwum miejskiego (Stein<ref name="Stein"/>). Prawdopodobnie błąd Steina.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Ladebach ==<br />
Ladebach, Ladenbach, Ladenbacher (von)<br><br />
Mieszczańska rodzina z Chojnowa (Haynau), której jedna linia osiedliła się w poł. XVI w. we Wrocławiu. Prawdopodobnie szlachectwo ok. 1580 r. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Ladebach Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div><br />
</Gallery><br />
<br />
== Landshutter ==<br />
Landshutter, von Landshutter<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Lausnitz ==<br />
von Lausnitz, Lausitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Lebe ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div><br />
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Lemberg ==<br />
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga</div><br />
Plik:Lemberg, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)</div> <br />
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Leubel ==<br />
Leubel, Leubelius, von Loeben<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Liebentantz ==<br />
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div><br />
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Lindner I ==<br />
Lindner, Lindener, von Lindner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div><br />
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Lindner II ==<br />
Lindner, Lindener<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Luck ==<br />
Luck, Luck von von Boguslawitz, von Luchsen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Luchsen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Luck_(Luchsen)|północnego chóru bocznego]] w farze elżbietańskiej we Wrocławiu</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Maurer ==<br />
Maurer, Mewerer, Maurerus<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Mehl ==<br />
Mehl von Strehlitz, Melh<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Meisner ==<br />
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener <br />
=== Gmerk ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera</div> <br />
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
=== Meisner ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]] (ok. 1515). To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.</div><br />
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Meißner ==<br />
Meißner, Meissner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Meisner na epitafium Johanna Meisnera.jpg|<div style='text-align:justify;>Meißner na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Meissnera_i_jego_żony_Marthy_z_domu_Fischer|epitafium Johanna Meissnera (zm. 1588) w farze elżbietańskiej]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Merboth ==<br />
Merboth, Merbotho, von Merboth<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Metzler ==<br />
Metzler, Metzler von Feldkirch<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Michelsdorf ==<br />
von Michelsdorf, Michilstorff<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Miltner ==<br />
Miltner, Miltner von Miltenberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Miltner 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Miltnerów von Miltenberg na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herby_Miltner_von_Miltenberg_na_balustradach_empor_naw_bocznych| balustradach empor naw bocznych]] w farze elżbietańskiej</div><br />
Plik:Miltner 2.jpg|Jak wyżej<br />
Plik:Miltner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div><br />
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Mittelstrass ==<br />
Mittelstrass, Mittelstras<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Mollensdorf ==<br />
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Monau ==<br />
Monau, Monaw, von Monau <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Monau na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534)]] na południowej ścianie fary elżbietańskiej</div><br />
Plik:Monau 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div><br />
Plik:Monau na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div><br />
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.</div><br />
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Morenberg ==<br />
Morenberg ([[Gregor Morenberg|Schwab]]), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div><br />
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div><br />
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div><br />
Plik:Morenberg Elbing.jpg|<div style='text-align:justify;>Ekslibris [[Gregor Morenberg|Andreasa Morenberga]] (1548-1609) w ośmiotomowej Biblii Poliglota, podarowanej przez niego Bibliotece Gimnazjalnej w Elblągu </div><br />
Plik:Morenberger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Morenbergerów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div><br />
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)<br />
</gallery><br />
<br />
== Mudrach ==<br />
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Mühlheim ==<br />
von Mühlheim, Mulheym, Molheim <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Müller von Malkwitz ==<br />
Müller von Malkwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Müller portal 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Müllerów von Malkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Portal_Müllera|portalu do kaplicy św. Katarzyny w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Münsterberg ==<br />
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Neumann I ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_4_N|epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w farze elżbietanskiej]]; wrocławski kupiec urodzony w Pirnie, od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r.</div> <br />
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Neumann na mosiężnej płycie z nagrobka prawdopodobnie Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa|farze elżbietańskiej]]. Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herby być może [[#Hertwig|Hertwig]].</div> <br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann miedzioryt.jpg|<div style='text-align:justify;>Portret Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) z herbem u dołu. Miedzioryt z 1737 r. autorstwa G.P. Buscha według obrazu F. Jachmanna.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Neumann II ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (1661-1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]]. <br />
</gallery><br />
<br />
== N.N. ==<br />
Herby i gmerki niezidentyfikowane<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]<br />
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?<br />
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok. 1515<br />
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].<br />
Plik:NN 1537.jpg|Zwieńczenie portalu kamienicy przy ul Wita Stwosza 14 (1537 r.); herb (niezidentyfikowany) i portrety fundatorów; Muzeum Architektury<br />
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.<br />
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:NN z epitafium Kittel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana wschodnia hali wieży|epitafium rodziny Kittel w farze elżbietańskiej]]. Według życiorysu Hansa Kittla i układu herbów na tym epitafium powinien być to herb jego pierwszej żony Marii Scholz (1580 - 27 I 1637), którą poślubił 8 IX 1619. Nie jest to jednak herb wrocławskich [[#Scholtz|Scholzów]]. Hans przebywał (mieszkał) prawdopodobnie w 1618 r. w Toruniu. Być może żona pochodzi stamtąd. Była 11 lat starsza od męża.</div><br />
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych, ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].<br />
</gallery><br />
<br />
=== N.N. związane z Götz ===<br />
Niezidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium. Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|<br />
rodzinie Götz herbu]].<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.<br />
</gallery><br />
<br />
== Nostwitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.<br />
</gallery><br />
<br />
<br />
== Oelhafen ==<br />
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div><br />
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div><br />
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.<br />
</gallery><br />
<br />
== Ohlen ==<br />
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Oppeln ==<br />
von Oppeln, Opoln, Opul<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Pachaly ==<br />
Pachaly, von Pachaly<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Pasterwitz ==<br />
Pasteriz, von Pasterwitz <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Paueswang ==<br />
Paueswang, Pausewange<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Pein ==<br />
von Pein, von Pein und Wechmar<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)<br />
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Pfintzing ==<br />
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Pförtner ==<br />
Pfortner, Pförtner, Pförttner, Pförtner von der Hölle, Pförtner und Hellen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pförtner Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div><br />
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Pipples ==<br />
von Pipples, Peblis, Pipel, Piplis, Pipliss, Pippel, Pipples <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pipples.jpg|Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Pipples na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny von Piples (zm. 1560)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div><br />
Plik:Peblis Piplis.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby Peblis i Piplis <small>(Schellenberg, ''Schlesisches Wappenbuch'', tablica XXI, s. 101)</small></div><br />
Plik:Phillipson.jpg|Gadźet (torba) z herbem rodziny (klanu) Phillipson <br />
</gallery><br />
<br />
== Poley ==<br />
Poley, von Poley<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Popplau ==<br />
Poppel, Poppelau, Popelow, Popplau, Popplaw, Poppelaw, Popplow, (von) i inne. <br />
<br />
=== Gmerk ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div><br />
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na sklepieniu pod emporą w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Sklepienie_pod_Chórem_Królewskim|zachodnim przęśle nawy głównej (XV w.)]] fary elżbietańskiej</div><br />
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Herb ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div><br />
Plik:Popplau na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div><br />
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]<br />
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div><br />
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div><br />
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)<br />
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Preuße ==<br />
Preuße (Preusse), Prewsse<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Prockendorff ==<br />
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, Brockendörfer, Brockendörffer, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry<br />
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r. <br />
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]<br />
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety<br />
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.<br />
Plik:Brockendörfer Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Brockendörfferów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div><br />
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Promnitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej<br />
</gallery><br />
<br />
== Protschky ==<br />
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego<br />
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Pucher ==<br />
Pucher, Pucher von der Puch<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div><br />
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div><br />
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div><br />
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)<br />
</gallery><br />
<br />
== Pusch ==<br />
Pusch, Pusch von Gemsefld<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska<br />
</gallery><br />
<br />
== Rampusch ==<br />
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Rehdiger ==<br />
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Redinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Rüdinger, Witzendorff-Rehdiger</br><br />
Nobilitacja w 1544 (szlachta czeska i austriacka).<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rehdiger 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Płyta_krypty_Rehdigerów|płycie z krypty Rehiderów]]. Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu.</div> <br />
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div><br />
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Reichel ==<br />
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell<br />
=== Gmerk ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela <br />
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small><br />
</gallery><br />
=== Herb ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Reichenbach ==<br />
von Reichenbach, Richinbach<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
To herb linii hrabiowskiej Reichenbachów. Herb wrocławskich patrycjuszy jest nieznany. Stein sugeruje, że był taki sam ale to bardzo wątpliwe.<br />
<br />
== Reusner ==<br />
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Reuss ==<br />
Reuss<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów<br />
</gallery><br />
<br />
== Riedel ==<br />
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Riemer ==<br />
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Riemer organy.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herb_Riemer_von_Riemberg_na_prospekcie_organowym|centrum balustrady prospektu organowego]] w farze elżbietańskiej. Umieszczony tam w związku ze sfinansowaniem dekoracji malarskiej i pozłotniczej prospektu przez Christiana Gottlieba Riemer von Riemberg (1692-1762).</div> <br />
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Rindfleisch ==<br />
Rindfleisch<br />
=== Gmerk ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Ridndfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)<br />
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch według Encyklopedii Wrocławia<br />
</gallery><br />
Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?<br />
=== Herb ===<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div><br />
Plik:Rindfleisch na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Christopha Rindfleischa na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|jego epitafium z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div><br />
Plik:Rindfleisch na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rindfleisch reprezentujący Magdalenę z domu Rindfleisch (zm. 1559) na epitafium jej męża [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|Sebastiana Monau (zm. 1534)]]</div><br />
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div><br />
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534</div><br />
Plik:Rindfleisch na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div><br />
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div><br />
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Röber ==<br />
Röber<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Röber Schellenberg.jpg|Herb rodziny Röber <small>(Schellenberg 1938, t. 15)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Rohn ==<br />
Rohn, von Rohn, von Rohnau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div><br />
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Rösler ==<br />
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Rötel ==<br />
Rötel, Rötel von Reichenau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Roth ==<br />
Roth, von Roth<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Rothe ==<br />
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego<br />
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego<br />
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]<br />
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
Pogmatwane. To raczej różne rodziny. Kogut na wcześniejszych epitafiach niż koło, a tka nie powinno być (U Steina tak pogmatwane).<br />
<br />
== Rotichen ==<br />
Rotichena, Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rötich, Rudich<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rotichen na epitafium Johannesa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div><br />
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów, u dołu, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Rulke ==<br />
von Rulke, Rulconis, Ruelcke<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Rybisch ==<br />
Rybisch, Ribisch, Riebisch<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)<br />
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530) <br />
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534<br />
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539<br />
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
<br />
== Sachs ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Sachse ==<br />
Sachse, Saxo<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]<br />
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety<br />
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.<br />
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Sachwitz ==<br />
Sachwitz, Zachewicz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Saffran ==<br />
Saffran<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Salmon ==<br />
von Salomo, von Salmon<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Sauermann ==<br />
Sauermann, Saurmann, Saurman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div><br />
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|epitafium Sebalda Sauermana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div><br />
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div><br />
Plik:Saurma Luthold.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_trumienna_Lutholda_von_Saurma|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)]] w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Schachmann ==<br />
Schachmann, Tschachman, von Schachmann<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Schaf ==<br />
Schaf, Schaaf<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Schaff ==<br />
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Scharf ==<br />
Scharf von Werd, Scharff von Werth<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbietańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Schebitz ==<br />
Schebitz, von Schebitz, Schewitz <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Scheffer ==<br />
Schaeffer, Schaffer<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Friedricha Scheffera|epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607)]] w północno-zachodniej kruchcie fary elżbietańskiej</div><br />
Plik:Scheffer Blazek.jpg|Scheffer w Blážek 1894, t. 69, s. 109. <br />
</gallery><br />
<br />
== Scheuerlein ==<br />
Scheuerlein, Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div><br />
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div><br />
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div><br />
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Schilling ==<br />
Schilling, von Schilling<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Becherer i Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling (lewy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. To herb jego żony Ottilie (zm. 1536).</div><br />
Plik:Schilling 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.</div> <br />
Plik:Schilling 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]</div><br />
Plik:Schilling Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)<br />
</gallery><br />
<br />
== Schmidt ==<br />
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska<br />
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935) <br />
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Schnabel ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]] <br />
</gallery><br />
<br />
== Scholtz ==<br />
Scholtz, Scholz, von Scholtz, von Scholtzen<br><br />
Rodzina pojawiła się we Wrocławiu w XVI w. (Nicolaus Scholtz). 1 czerwca 1622 r. czeskie szlachectwo wraz z predykatem „von Scholtz” oraz „von Scholtzen” (Johann Scholtz (1570-1624), kupiec).<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Scholtz Osiek.jpg|Herb von Scholtzów na bramie posesji w Osieku, pow. średzki<br />
Plik:Scholz Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholtz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Scholz ==<br />
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Scholz na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była zmarła w 1491 r. Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal.</div> <br />
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]] <br />
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]<br />
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)<br />
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Schreiter ==<br />
Schreiter, von Schreiter<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]] <br />
</gallery><br />
<br />
== Schubart ==<br />
Schubart, Schubert<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schubart i inne.jpg|<div style='text-align:justify;>Skrajny po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div><br />
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Schwab ==<br />
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Schwarz ==<br />
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Schwarza. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Beyer|Beyera]] lub ich spółki.</div> <br />
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Schweidnitz ==<br />
von Schweidnitz, Swidenicz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Schwobisdorf ==<br />
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Sebisch ==<br />
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)<br />
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Seidel ==<br />
Seidel (najprawdopodobniej bez związku z Seidlami niżej) <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Seidel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na epitafium tkacza wełnianego, rajcy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu)|Melchiora Seidla (zm. 1542)]]. Na białym tle wygląd gmerku na epitafium ok. 1860 r. według Luchsa <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...,'' s. 229).</small></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Seidel ==<br />
Seidel, von Seidel<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Senitz ==<br />
von Senitz, Senicz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Seiler ==<br />
Seiler, von Seyller<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Seyfert ==<br />
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Sitten == <br />
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Skal ==<br />
von Skal, Scal<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Skopp ==<br />
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Sommer ==<br />
Sommer, Sommer von Sommersberg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small> <br />
</gallery><br />
<br />
== Steinkeller ==<br />
von Steinkeller, Steynkelir<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Stengel ==<br />
Stengel, Stengil<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Stillevogt ==<br />
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref> <br />
</gallery><br />
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.<br />
<br />
== Stolz ==<br />
von Stolz, Stolcz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Stosch ==<br />
Stosh<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|<div style='text-align:justify;>Stosch na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej</div><br />
</gallery><br />
Stary ród szlachecki. Pojawiają się ożenki we Wrocławiu, ale czy jakaś linia wrocławska istniała?<br />
<br />
== Strachwitz ==<br />
von Strachwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Stronchen ==<br />
von Stronchen, Stränchin, Strönichen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]<br />
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety<br />
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie<br />
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Sydenberg ==<br />
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Tarnau ==<br />
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]], ok 1515</div><br />
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div> <br />
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div><br />
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div><br />
</gallery><br />
<br />
== Tauchen ==<br />
Tauchen, Tauch, Tawchen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Themmritz ==<br />
Themmritz, von Temritz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Thiele ==<br />
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div><br />
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Thielisch ==<br />
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery> <br />
<br />
== Tinczmann ==<br />
Tinczmann, von Tinzmann<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna<br />
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Titzen ==<br />
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)<br />
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Ulmer ==<br />
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska<br />
</gallery><br />
<br />
== Ungeraten ==<br />
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div> <br />
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Uthmann von Ransern ==<br />
Uthmann von Ransern<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Uthmann und Rathen ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]<br />
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583<br />
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Uthmann und Schmolz ==<br />
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Uthmann und Schmolz Rynek 8.jpg|Rynek 8 (kamienica Pod Siedmioma Elektorami); herb rodziny [[Herby_mieszczan#Uthmann_und_Schmolz|Uthmann und Schmolz]] w przejściu pomiędzy salą sprzedaży, a zapleczem sklepu sieci Żabka (2024), I poł. XVI w. <br />
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]<br />
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Vogt ==<br />
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Vollgnad ==<br />
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)<br />
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Wazenrode ==<br />
von Wazenrode, Goblo<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Weber ==<br />
Weber<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Wehner ==<br />
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Willer ==<br />
Willer, von Willer<br />
Rodzina ze Zgorzelca obecna we Wrocławiu przez dwa pokolenia w XVI i pocz. XVII w. W linii zgorzeleckiej czeska szlachta od 1537 r. (w 1578 r. potwierdzenie i uzupełnienie dla przedstawiciela wrocławskiej gałęzi rodziny). <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Willer W.jpg|Herb Willerów w dwóch odmianach (druga na epitafium w Zgorzelcu) <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small><br />
Plik:Willer G.jpg|Herb Willerów <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small><br />
</gallery><br />
<br />
== Willusch ==<br />
Willusch, Willichius<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Wolf ==<br />
Wolf, Wolf von Wolfsburg<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Wolff ==<br />
Wolff, Wolff aus Schwaben, von Wolff<br><br />
30 IX 1706 r. Johann Georg von Wolff (zm. 1722), wrocławski kupiec i ławnik, został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech. <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb von Wolff nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Wejście_do_zakrystii|wejściem do zakrystii]] wrocławskiej fary elżbietańskiej<br />
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Yban ==<br />
Iban, Yban<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana<br />
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)<br />
</gallery><br />
<br />
== Zacharias ==<br />
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]<br />
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Zang ==<br />
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
== Zindel ==<br />
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato <br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>) <br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Literatura ==<br />
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684. <br />
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.<br />
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908. <br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.<br />
* Siebmacher Johann. Johann Siebmachers grosses und allgemeines Wappenbuch. In einer neuen, vollständig geordneten und reich vermehrten Auflage mit heraldischen und historisch-genealogischen Erläuterungen. Neu hrsg. von Otto Titan von Hefner. Bd. 5, Abt. 1: Zweitausend bürgerliche Wappen. Nürnberg 1857.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.<br />
*[[Wrocław Bibliografia]]<br />
<br />
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]<br />
[[Kategoria:Wrocław]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Epitafia_i_p%C5%82yty_nagrobne_we_wroc%C5%82awskiej_farze_el%C5%BCbieta%C5%84skiej&diff=28261Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej2026-04-12T14:01:30Z<p>Michał Zalewski: /* Filary w nawie północnej */</p>
<hr />
<div>'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br><br />
<br />
'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br> <br />
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]<br />
<div style="float: right;"><br />
__TOC__<br />
</div><br />
== Nawa południowa ==<br />
=== Południowa kaplica boczna ===<br />
---- <br />
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. <br />
====== Widok ogólny ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową <br />
</gallery><br />
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch. <br />
<br />
====== Epitafium Heinricha Rybischa ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div><br />
<br />
====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.<br />
<br />
====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div><br />
<br />
====== Epitafium Kathariny Rybisch ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div><br />
<br />
=== W nawie południowej ===<br />
----<br />
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.<br />
<br />
====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)<br />
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego<br />
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech<br />
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV<br />
</gallery><br />
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia). <br />
<br />
====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======<br />
<gallery mode=Packed heights=210px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja<br />
</gallery><br />
<gallery mode=Packed heights=300px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div> <br />
</gallery><br />
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.<br />
<br />
Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm<br />
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br><br />
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''<br />
<br />
Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i tarcza pogrzebowa. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)<br />
</gallery><br />
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].<br />
<br />
'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – tarcza herbowa) to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br><br />
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)<br />
</gallery><br />
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".<br />
<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px> <br />
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]<br />
</gallery><br />
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.<br />
<br />
Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
=== Kaplice w nawie południowej ===<br />
----<br />
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza. <br />
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ==== <br />
----<br />
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561. <br />
<br />
====== Epitafium Konrada Sauermanna ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====<br />
----<br />
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).<br />
<br />
====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)<br />
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)<br />
</gallery><br />
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br><br />
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br><br />
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r. <br />
<br />
Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.<br />
<br />
====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).<br />
<br />
====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]<br />
</gallery><br />
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====<br />
----<br />
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)<br />
<br />
====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera<br />
</gallery><br />
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====<br />
----<br />
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie). <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych<br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div> <br />
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel<br />
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.<br />
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div> <br />
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div> <br />
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w? <br />
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div><br />
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div><br />
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div> <br />
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div> <br />
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div> <br />
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
===== Posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny<br />
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div><br />
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div> <br />
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div><br />
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa, herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div> <br />
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div> <br />
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div><br />
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div> <br />
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Kruchta południowa (V) ====<br />
----<br />
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].<br />
<br />
====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======<br />
<gallery mode=Packed heights=260px><br />
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką<br />
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy <br />
</gallery><br />
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.<br />
<br />
====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny<br />
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja<br />
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona <br />
</gallery><br />
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].<br />
<br />
====== Epitafium Georga Jeschke ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke<br />
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====<br />
----<br />
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r. <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r. <br />
<gallery mode=packed heights=410px><br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div> <br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div><br />
</gallery><br />
===== Ściana południowa =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div> <br />
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div> <br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div><br />
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. . <br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia i posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=310px><br />
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div> <br />
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div> <br />
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.<br />
</gallery><br />
<br />
==== Hala wieży (IX) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła<br />
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]] <br />
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia<br />
</gallery><br />
<br />
====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div> <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie. <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div> <br />
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r. <br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).<br />
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców. <br />
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''<br />
<br />
Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].<br />
<br />
====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.<br />
</gallery><br />
<br />
====== Epitafium Kittelów ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650<br />
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).<br />
</gallery><br />
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.<br />
<br />
====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r. <br />
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div> <br />
</gallery><br />
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.<br />
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.<br />
<br />
=== Filary w nawie południowej ===<br />
----<br />
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)<br />
==== Filar 2. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy. <br />
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar 3. ====<br />
----<br />
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon<br />
</gallery><br />
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.<br />
<br />
====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza<br />
</gallery><br />
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.<br />
<br />
==== Filar 4. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div> <br />
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar V ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div><br />
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div> <br />
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div><br />
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div> <br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VIII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div> <br />
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div><br />
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div><br />
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Nawa północna ==<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim<br />
</gallery><br />
=== W nawie północnej ===<br />
----<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen<br />
</gallery><br />
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].<br />
<br />
Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.<br />
<br />
====== Wejście do północnej kruchty ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===<br />
----<br />
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann<br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium<br />
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium<br />
</gallery><br />
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.<br />
<br />
=== Kaplice w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====<br />
----<br />
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia"><br />
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div> <br />
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div><br />
</gallery><br />
<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. <br />
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div><br />
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)<br />
</gallery><br />
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''<br />
<br />
====== Epitafium Friedricha Scheffera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div><br />
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina<br />
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg<br />
</gallery><br />
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====<br />
----<br />
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli. <br />
<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div> <br />
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów<br />
</gallery><br />
<br />
=== Filary w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Filar 2. N ====<br />
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div> <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika. <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth<br />
</gallery><br />
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].<br />
==== Filar 8. N ====<br />
====== Tarcza trumienna Lutholda von Saurma ======<br />
---- <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Saurma Luthold.jpg|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)<br />
</gallery><br />
'''Totenschild''' (tarcza trumienna, tarcza pogrzebowa) '''Leutholda von Saurma''' (Leütholt, Leutold) (25 I 1636 – 7 VIII 1667).<br><br />
Wrocławska patrycjuszowska rodzina [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermann (Saurmann)]], ważna w II poł. XV i w XVI w., w czasach Leutholda była już rodem ziemiańskim posiadającym liczne dobra, także poza księstwem wrocławskim, co wykluczało jej przedstawicieli z zasiadania w radzie miasta. Leuthold należał do jelczańskiej linii von Saurma (inna linia używała formy von Sauerma). Odziedziczył Uraz (księstwo oleśnickie). Był również właścicielem Gniechowic w księstwie wrocławskim oraz Górnej Strugi (Ober Adelsbach w księstwie świdnickim; obecnie część wsi Struga koło Wałbrzycha). Nie pozostawił potomstwa.<br><br />
W farze znajdowało się wiele pamiątek po rodzinie i część z nich zachowała się do dziś, m.in. epitafium założyciela wrocławskiej linii rodu, Sebalda Sauermanna (zm. 1508). W tym okresie ród von Saurma grzebał jednak swoich zmarłych głównie w kościołach znajdujących się w dobrach rodowych. Leuthold von Saurma zmarł we Wrocławiu, dlatego został pochowany w farze elżbietańskiej.<br><br />
Tekst inskrypcji: „16 Egd. H. H. Leütholt v. Saurma. 67.“ Tarcza wisiała wcześniej na 4. filarze nawy południowej (co najmniej od 1858 r.).<br />
<br />
== Nawa główna ==<br />
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).<br />
<br />
=== Prospekt organowy i emopry ===<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim<br />
</gallery><br />
<br />
====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]<br />
</gallery><br />
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.<br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.<br />
<br />
====== Chór Królewski ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł<br />
</gallery><br />
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.<br />
<br />
Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.<br />
<br />
Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.<br />
<br />
====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]<br />
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg<br />
</gallery><br />
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]]. <br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej. <br />
<br />
'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.<br />
<br />
Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.<br />
<br />
====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie<br />
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]<br />
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div><br />
</gallery><br />
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.<br />
<br />
'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu. <br />
<br />
Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''<br />
<br />
====== Epitafium Hansa Bokwitza ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div><br />
</gallery><br />
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna. <br />
<br />
Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br><br />
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br><br />
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.<br />
<br />
{{stub 2}}<br />
<br />
== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.<br />
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary. <br />
</gallery><br />
<br />
== Literatura ==<br />
=== Epitafia i płyty nagrobne ===<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.<br />
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972<br />
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)<br />
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)<br />
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c) <br />
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)<br />
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)<br />
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982. <br />
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532. <br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)<br />
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.<br />
<br />
=== Mieszczanie ===<br />
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015. <br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.<br />
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.<br />
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991. <br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.<br />
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.<br />
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.<br />
___<br />
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)<br />
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)<br />
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213. <br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)<br />
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Saurma_Luthold.jpg&diff=28258Plik:Saurma Luthold.jpg2026-04-12T12:04:04Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Leütholt v. Saurma (Luthold, Leutold, Luitpold, Sauerma, Sauermann). <br />
<br />
Totenschild, tarcza pogrzebowa (trumienna, pośmiertna, epitafium tarczowe, Wappenschild - tarcza herbowa). Leütholt von Saurma zm. 1667.<br />
<br />
8 filar nawy północnej w farze elżbietańskiej. <br />
<br />
<br />
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Saurma_Luthold.jpg&diff=28256Plik:Saurma Luthold.jpg2026-04-12T11:50:07Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Epitafia_i_p%C5%82yty_nagrobne_we_wroc%C5%82awskiej_farze_el%C5%BCbieta%C5%84skiej&diff=28255Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej2026-04-12T11:49:30Z<p>Michał Zalewski: /* Nawa północna */</p>
<hr />
<div>'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br><br />
<br />
'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br> <br />
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]<br />
<div style="float: right;"><br />
__TOC__<br />
</div><br />
== Nawa południowa ==<br />
=== Południowa kaplica boczna ===<br />
---- <br />
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. <br />
====== Widok ogólny ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową <br />
</gallery><br />
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch. <br />
<br />
====== Epitafium Heinricha Rybischa ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div><br />
<br />
====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.<br />
<br />
====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg<br />
</gallery><br />
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div><br />
<br />
====== Epitafium Kathariny Rybisch ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg<br />
</gallery><br />
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div><br />
<br />
=== W nawie południowej ===<br />
----<br />
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.<br />
<br />
====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)<br />
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego<br />
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech<br />
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV<br />
</gallery><br />
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia). <br />
<br />
====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======<br />
<gallery mode=Packed heights=210px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu<br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja<br />
</gallery><br />
<gallery mode=Packed heights=300px><br />
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div> <br />
</gallery><br />
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.<br />
<br />
Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm<br />
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br><br />
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''<br />
<br />
Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i tarcza pogrzebowa. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)<br />
</gallery><br />
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].<br />
<br />
'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – tarcza herbowa) to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br><br />
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.<br />
<br />
====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)<br />
</gallery><br />
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".<br />
<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px> <br />
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]<br />
</gallery><br />
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.<br />
<br />
Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
=== Kaplice w nawie południowej ===<br />
----<br />
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza. <br />
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ==== <br />
----<br />
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561. <br />
<br />
====== Epitafium Konrada Sauermanna ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====<br />
----<br />
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).<br />
<br />
====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)<br />
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)<br />
</gallery><br />
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br><br />
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br><br />
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r. <br />
<br />
Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.<br />
<br />
====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg<br />
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).<br />
<br />
====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]<br />
</gallery><br />
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====<br />
----<br />
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)<br />
<br />
====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera<br />
</gallery><br />
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====<br />
----<br />
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie). <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych<br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div> <br />
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel<br />
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.<br />
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div> <br />
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div> <br />
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w? <br />
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div><br />
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div><br />
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div> <br />
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div> <br />
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div> <br />
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
===== Posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny<br />
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div><br />
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div> <br />
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div><br />
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa, herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div> <br />
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div> <br />
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div><br />
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div> <br />
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Kruchta południowa (V) ====<br />
----<br />
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].<br />
<br />
====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======<br />
<gallery mode=Packed heights=260px><br />
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką<br />
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy <br />
</gallery><br />
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.<br />
<br />
====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======<br />
<gallery mode=Packed heights=230px><br />
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny<br />
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja<br />
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona <br />
</gallery><br />
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].<br />
<br />
====== Epitafium Georga Jeschke ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke<br />
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====<br />
----<br />
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r. <br />
===== Ściana wschodnia =====<br />
----<br />
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r. <br />
<gallery mode=packed heights=410px><br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div> <br />
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div><br />
</gallery><br />
===== Ściana południowa =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div> <br />
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div> <br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div><br />
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. . <br />
</gallery><br />
<br />
===== Ściana zachodnia i posadzka =====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=310px><br />
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div> <br />
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div> <br />
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.<br />
</gallery><br />
<br />
==== Hala wieży (IX) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła<br />
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]] <br />
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia<br />
</gallery><br />
<br />
====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div> <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie. <br />
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div> <br />
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r. <br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).<br />
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców. <br />
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''<br />
<br />
Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].<br />
<br />
====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div><br />
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.<br />
</gallery><br />
<br />
====== Epitafium Kittelów ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650<br />
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).<br />
</gallery><br />
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.<br />
<br />
====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div><br />
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r. <br />
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div> <br />
</gallery><br />
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.<br />
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.<br />
<br />
=== Filary w nawie południowej ===<br />
----<br />
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)<br />
==== Filar 2. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy. <br />
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar 3. ====<br />
----<br />
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon<br />
</gallery><br />
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.<br />
<br />
====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza<br />
</gallery><br />
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.<br />
<br />
==== Filar 4. ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div> <br />
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div><br />
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar V ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div><br />
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div> <br />
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div><br />
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div> <br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Filar VIII ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div> <br />
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div><br />
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div><br />
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Nawa północna ==<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim<br />
</gallery><br />
=== W nawie północnej ===<br />
----<br />
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen<br />
</gallery><br />
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].<br />
<br />
Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].<br />
<br />
Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.<br />
<br />
====== Wejście do północnej kruchty ======<br />
----<br />
<gallery mode=Packed heights=320px><br />
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===<br />
----<br />
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann<br />
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium<br />
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium<br />
</gallery><br />
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.<br />
<br />
=== Kaplice w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====<br />
----<br />
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia"><br />
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div> <br />
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div><br />
</gallery><br />
<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. <br />
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div><br />
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)<br />
</gallery><br />
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''<br />
<br />
====== Epitafium Friedricha Scheffera ======<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div><br />
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium<br />
</gallery><br />
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina<br />
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg<br />
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg<br />
</gallery><br />
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].<br />
<br />
==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====<br />
----<br />
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli. <br />
<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div> <br />
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów<br />
</gallery><br />
<br />
=== Filary w nawie północnej ===<br />
----<br />
==== Filar 2. N ====<br />
----<br />
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div><br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div> <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika. <br />
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth<br />
</gallery><br />
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].<br />
<br />
== Nawa główna ==<br />
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).<br />
<br />
=== Prospekt organowy i emopry ===<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim<br />
</gallery><br />
<br />
====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]<br />
</gallery><br />
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.<br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.<br />
<br />
====== Chór Królewski ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł<br />
</gallery><br />
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.<br />
<br />
Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.<br />
<br />
Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.<br />
<br />
====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]<br />
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg<br />
</gallery><br />
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]]. <br />
<br />
[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej. <br />
<br />
'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.<br />
<br />
Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.<br />
<br />
====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie<br />
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]<br />
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div><br />
</gallery><br />
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.<br />
<br />
'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu. <br />
<br />
Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''<br />
<br />
====== Epitafium Hansa Bokwitza ======<br />
----<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div><br />
</gallery><br />
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna. <br />
<br />
Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br><br />
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br><br />
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.<br />
<br />
{{stub 2}}<br />
<br />
== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==<br />
<gallery mode=packed heights=320px><br />
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.<br />
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary. <br />
</gallery><br />
<br />
== Literatura ==<br />
=== Epitafia i płyty nagrobne ===<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.<br />
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972<br />
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)<br />
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)<br />
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c) <br />
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)<br />
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)<br />
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982. <br />
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532. <br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)<br />
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.<br />
<br />
=== Mieszczanie ===<br />
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015. <br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.<br />
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.<br />
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991. <br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.<br />
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.<br />
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.<br />
___<br />
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)<br />
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)<br />
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213. <br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967. <br />
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)<br />
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)<br />
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Nawa_N_fa_1.jpg&diff=28254Plik:Nawa N fa 1.jpg2026-04-12T11:05:11Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Nawa północna fary elżbietańskiej. Widok w kierunku zachodnim. Fot. 2026.<br />
<br />
{{LMZ}}<br />
<br />
<br />
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Nawa_N_fa_1.jpg&diff=28253Plik:Nawa N fa 1.jpg2026-04-12T11:03:38Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Herby_we_Wroc%C5%82awiu&diff=28251Herby we Wrocławiu2026-04-11T15:12:21Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław mieszczanie}}</div><br />
Herby te to uzupełnienie strony [[Herby mieszczan|Herby mieszczan wrocławskich]] o godła, które pojawiają się we [[Wroclaw|Wrocławiu]] w czasach przedpruskich, a nie należą do wrocławskich mieszczan. To na przykład herby z wywodu genealogicznego obywateli miasta znajdujące się na epitafiach (matki, dziadkowie) albo herby osób, które są związane z miastem incydentalnie. <br />
<br />
== Betsch ==<br />
Betsch, Bertz, Petsch, Petzsch<br><br />
Koło młyńskie o 4 szprychach. <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Betsch na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb Betsch<br />
</gallery><br />
<br />
Herb Apolonii Jenkwitz z domu Betsch na jej [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|wspólnym z z mężem epitafium na północnej elewacji fary elżbietańskiej we Wrocławiu]]. Pierwszym mężem zmarłej w 1483 r. Apolonii był Jakub Kopadlo (Jakob Kopâdlo). Rodzice to Heinz von Betsch pan na Leutmannsdorf (Lutomia Dolna) i Ursula [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|von Tarnau]]. Rodzina Betsch pochodziła prawdopodobnie z Czech, być może tam pierwotnie z Niemiec, a na Śląsk dotarła przez ziemię kłodzką. Betschowie identyfikowani sa pod nazwiskami Beczaw, Betschow, Bethschow, Betsow, Pezow. Pod koniec XIII w. Henryk Spiegel de Pezowe znajdował się w otoczeniu księcia wrocławskiego Heryka IV. W 1303 nadał henrykowskim cystersom jatkę w Rychbachu (Dzierżoniowie). Jego potomkowie byli związani z tą okolicą, również wtedy gdy znalazła się w księstwie świdnickim. Siedzibą rodu stała się Lutomia Dolna (Leutmannsdorf), w której ufundowali kościół będący potem rodową nekropolią.<br />
<br />
== Czechau ==<br />
(von) Czechau, Czechaw, Czeczow, Czeschau, Czeschaw, Tscheschaw, Tzechau, Zeschow<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Czechau 1.jpg|Herb Czechau<br />
Plik:Czechau.jpg|Herb Czechau<br />
</gallery><br />
Herb Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), pierwszej żony Zygfryda [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (1530-1584), na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|jej epitafium w farze elżbietańskiej]]. Córka Kaspara, właściciela Borzygniewa (gm. Mietków, pow. wrocławski) i Katarzyny von Logau.<br />
<br />
== Dudycz ==<br />
Dudycz, Dudith, Dudić<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Dudycz.jpg|Dudycz<br />
Plik:Dudycz herb.jpg|Dudycz<br />
</gallery><br />
Andrzej Dudycz (András Dudith de Horahovicza lub Hardelatti von Horebowitz, Andrija Dudić Orehovički). Jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium jest na trzecim filarze w farze elżbietańskiej]].<br />
<br />
== Dyhrn ==<br />
Dyhrn, Dihr, Dihren<br />
<gallery mode=packed heights=190px><br />
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|Epitafium<br />
Plik:Dyhrn.jpg|Herb Dyhrn<br />
Plik:Salisch.jpg|Herb Salisch<br />
Plik:Buchwitz.jpg|Herb Buchwitz<br />
Plik:Wirben.jpg|Herb Wirben<br />
Plik:Koschlig.jpg|Herb Koschlig<br />
Plik:Gafron.jpg|Herb Gafron<br />
Plik:Lochau.jpg|Herb Lochau, Logau?<br />
Plik:Senitz.jpg|Herb Senitz<br />
</gallery><br />
Herby na epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw. [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|Kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]].<br />
<br />
== Filipiec ==<br />
<gallery mode=packed heights=190px><br />
Plik:Filipiec ekslibris heradyczny.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Jan Filipiec|Jana Filipca]] jako biskupa ołomunieckiego na ekslibrisie heraldycznym (protoekslibris) namalowanym na odwrocie strony tytułowej Komentarza do Metamorfoz Apulejusza wydrukowanego w 1501 r.</div><br />
Plik:Filipec herb.jpg|Herb [[Jan Filipiec|Jana Filipca]]; dawny klasztor franciszkanów w Uherskim Hradiště<br />
</gallery><br />
[[Jan Filipiec]] ur. około 1431 w Prościejowie (Prostějov) - zm. 28 czerwca 1509 w Uherské Hradiště, był biskupem wielkowaradyńskim jako Jan IX, administratorem diecezji ołomunieckiej, wrocławskim biskupem pomocniczym i jednym z najważniejszych dyplomatów w służbie Macieja Korwina. Pod koniec życia franciszkanin we wrocławskim klasztorze. Zobacz artykuł o [[Jan Filipiec|biskupie Janie Filipcu]]. <br />
<br />
== Goldbeck ==<br />
<gallery mode=packed heights=190px><br />
Plik:Goldbeck fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647)]] w farze elżbietańskiej, reprezentujący jego matkę Elisabeth Hadamer z domu Goldbeck</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Götz ==<br />
Nieidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[Herby mieszczan wrocławskich#Götz| <br />
rodzinie Götz herbu]].<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.<br />
</gallery> <br />
<br />
== Grudschreiber ==<br />
Grudschreiber, Gruttschreiber<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Grudschreiber Hedwig.jpg|Herb Grudschreiber<br />
</gallery><br />
Herb matki [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] Jadwigi Grudschreiber (zm. 1513) we fragmencie kamiennego reliefu, będącego podstawą ołtarza w kaplicy Prockendorffów (1517) we wrocławskiej farze elżbietańskiej. Grudschreiberowie to związana głównie z Legnicą rodzina pisana tam Kochenschreiber, Kochinschriber, Kochinschreiber, Kochenschreiber, Kochinschreiber, Croczenschreiber i Cochenschreiber. W publikacjach dotyczących Wrocławia nazwisko zapisywane jest też Grudschreiber, Gruttschreiber. Ojciec Jadwigi Matthias był dwukrotnie burmistrzem Legnicy (1448/1449 i 1451/1452).<br />
<br />
== Johann Langer ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Langer.jpg|Fragmnet wykuszu na "Domu Langera" z 1496 r. ze znakiem (środkowa płyta) używanym przez Joanna Langera przed nobilitacją w 1502 r. <br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|Dom subseniora (Dom Langera) kościoła św. Marii Magdaleny na rys. H. Mützla z 1824 r.<br />
</gallery><br />
'''Johann Langer''' z Bolkowa pochodził z Bolkowa na Śląsku, gdzie należy szukać początków jego rodziny. Najstarszym znanym przedstawicielem rodu był Niclos, wzmiankowany w 1413 roku. Jego potomkowie należeli do miejscowego środowiska mieszczańskiego – zajmowali się rzemiosłem i posiadali nieruchomości w Bolkowie. W źródłach pojawiają się m.in. Hannos, który w 1430 roku sprzedał ogród, oraz Antoni, rajca miejski, płacący w 1445 roku czynsz od warsztatu garbarskiego.<br />
<br />
Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Johannie Langerze znajduje się w metryce Uniwersytetu Krakowskiego. W semestrze letnim 1464 roku zapisał się na studia jako Johannes Anthony Langer de Bulkenhayn diocesis Wratislaviensis, wnosząc opłatę w wysokości czterech groszy. Z przekazów wynika, że zajmował się naukami matematycznymi i astronomią, znał również prawo i geografię. Studia przypadły na okres rozwoju nauk matematyczno-przyrodniczych na Uniwersytecie Krakowskim, m.in. w związku z działalnością katedr astronomii i astrologii. Po studiach był związany z Wrocławiem, gdzie został prezbiterem przy kościele św. Marii Magdaleny oraz uzyskał prebendy kościelne. Posiadał altarię przy tym kościele oraz prawdopodobnie również przy katedrze. W ramach obowiązków prowadził działalność administracyjną, m.in. związaną z rozbudową jednego z domów należących do parafii przy kościele św. Marii Magdaleny, położonego na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i św. Marii Magdaleny. Działalność tę prowadził do śmierci w 1505 roku.<br />
<br />
Langer należał do środowiska humanistów wrocławskich. Utrzymywał kontakty z uczonymi, m.in. z Bartłomiejem Mariensusem z Paczkowa, który studiował w Krakowie, a następnie działał we Wrocławiu jako kanonik, lekarz i botanik. W kręgu jego znajomych znajdował się także humanista i kanonik Mikołaj Merboth, z którym łączyły go sympatie projagiellońskie oraz sprzeciw wobec rządów Macieja Korwina na Śląsku. Utrzymywał również kontakty z Konradem Celtisem; zachowały się dwa listy skierowane do tego humanisty.<br />
<br />
Jednym z jego dzieł był traktat Tractatus de censibus sub titulo redemptionis, wydany w Moguncji w 1489 roku. Tekst dotyczył kwestii dochodów z czynszów odkupnych i odnosił się do planu obciążenia duchowieństwa kosztami wojny, a także do sytuacji politycznej Śląska w okresie rządów Macieja Korwina. Zajmował się także obliczeniami astronomiczno-chronologicznymi. Sporządzona przez niego w 1500 roku tablica komputystyczna obejmuje obliczenia kalendarzowe dla lat 1500–1834. Jego działalność łączona jest również z kalendarzami astrologicznymi i prognostykami. Źródła wspominają również o jego twórczości poetyckiej w języku łacińskim, m.in. o utworze dedykowanym biskupowi Janowi Rothowi.<br />
<br />
=== Nobilitacja i herb ===<br />
Johann Langer oraz jego brat Mikołaj otrzymali szlachectwo na mocy dokumentu wystawionego 20 grudnia 1502 roku przez króla czeskiego i węgierskiego Władysława Jagiellończyka. Dokument wspomina o kontaktach Langera z dworem królewskim oraz osobami z otoczenia monarchy, co wskazuje na jego powiązania z kręgiem politycznym sprzyjającym Jagiellonom.<br />
<br />
Herb Langerów przedstawiał pół jelenia w skoku, zwróconego heraldycznie w lewo. Zwierzę posiadało dwa poroża o odmiennych barwach – jedno czerwone, drugie kremowe (żółtawe). Wizerunek herbu zachował się na zewnętrznej stronie jednej z desek tablicy komputystycznej sporządzonej przez Langera.<br />
<br />
=== Epitafium ===<br />
Po śmierci w 1505 roku Johann Langer został pochowany w kościele św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, gdzie w kaplicy chrzcielnej znajdowało się jego epitafium. Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku było ono stosunkowo dobrze zachowane, jednak później zostało usunięte. Na obramieniu epitafium znajdował się napis: Hic sepultus dormit honorabilis dominus Johannes Langer de Bolkenhain ecclesiae maioris et hujus beneficiatus et confessor generalis mortuus…, który informował, że w tym miejscu spoczywa czcigodny Johann Langer z Bolkowa, duchowny związany z głównym kościołem św. Marii Magdaleny, posiadający beneficjum oraz pełniący funkcję spowiednika generalnego. W części środkowej umieszczono dystych: Olim quis fueram, quis nunc, nisi humus et umbra. Spes mea crux Christi, gratia non opera. Sum quod eris, quod es ipse fui, sta, dilige pro me, ad Dominum coeli funde salutem animae. Inskrypcja ta ma charakter refleksyjny i przypomina o przemijaniu życia oraz nadziei zbawienia, prosząc czytelnika o modlitwę za zmarłego.<br />
<br />
=== Dyplom nobilitacyjny ===<br />
ULADISLAUS, Dei gratia, Hungariae, Boëmiae, Dalmatiae, Croatiae, Ramae, Serviae, Galiciae, Lodomeriae, (*) Cumaniae, Bulgariaeque Rex, Marchio Moraviae, Dux Silesiae, & Luzembergensis, ac Marchio Lusatiae, ad perpetuam rei memoriam notum facimus, tenore praesentium, universis ac singulis, ad quos praesentes nostrae literae pervenerint, quod quum nihil aeque Regio culmini & sublimati conveniat, quam subditorum suorum jura merita expendere, ut de eo, quod vel virtus, vel dexteritas cujusque exigit, secundum id etiam benigniore favore atque gratia remuneretur, ut eo amplius ad Regia obsequia attendatur, quo de majore gratia praeventum & remuneratum cognoverit. Attendentes igitur varias virtutes & fidelia obsequia egregii JOHANNIS LANGER, quibus multorum perdigno testimonio Nobis singulariter commendari promeruit, volentesque etiam pro his operibus & libris, quos mirò ingenio raraque & exquisita eruditione conscriptos nobis nuper ex nomine nuncupare & dedicare voluit, eundem singulari aliquo munere & privilegio ultra alios evehere atque extollere, hunc quidem cum NICOLAO, fratre ipsius germano, universali posteritati ipsius, legitima tamen successione ab eo emanante, ab ignobilitatis vulgo eximere, atque in virorum Nobilium coetum aggregare instituimus; Quemadmodum hunc, auctoritate praesentium, eximimus, aggregamus atque reponimus. Arma has insuper, seu Nobilitatis insignia, largientes, scutum videlicet triangulare, ex dimidia parte coelestis coloris, seu flavi, ex altera dimidia cerei coloris, seu fulvum, cum cervo ex superiore dimidia parte coelestis, ex altera parte posteriori citrato rubro statu cum cornibus, rubro uno, & cereo altero. Ornamentum galeae flavae etiam & cereae, in cujus crista ex corona aurea dimidius cervus cum versicoloribus similiter cornibus superne prominet, ita ut per omnia, veluti in pagina ipsius medio pictoria arte appropriatis coloribus expressa cernuntur. (*) Decernentes, ut praefati, JOHANNES & NICOLAUS, Fratres, cum universa ipsorum posteritate his armis libere uti, eaque in omnibus generalibus expeditionibus militaribus, scutis, tentoriis, papilionibus, vexillis, aulis, sigillisque & annulis deferre possint & valeant, omnibus ac singulis gratiis, immunitatibus & libertatibus, quibus caeteri Nobiles de jure, vel consuetudine, fruuntur, & in omnibus & per omnia gaudeant. In quorum quidem omnium fidem & testimonium literas has nostras patentes fieri, easque sigilli nostri majoris appensione muniri praecipimus. Datas Budae, vigesima die mensis Decembris, anno Christi millesimo quingentesimo secundo, Regnorum autem nostrorum, Hungariae tredcimo, Boëmiae vero tricesimo secundo<ref>Za Christiani Schlegelii observationes, in vita Joannis Langeri, I. superint. Coburgens., in qua simul de scriptis Lutheri in Pathmo suo Coburg. sub comit. August. confectis agitur, item plurimae Lutheri et Melanchthonis epistolae, ad Balthas, Gotha 1724.</ref>. <br />
----<br />
Władysław, z Bożej łaski król Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji, Ramy, Serbii, Galicji, Lodomerii, Kumanii i Bułgarii, margrabia Moraw, książę Śląska i Luksemburga oraz margrabia Łużyc, na wieczną rzeczy pamiątkę oznajmiamy niniejszym wszystkim i każdemu z osobna, do których niniejsze nasze pismo dotrze, że ponieważ nic nie przystoi królewskiej godności i wyniesieniu bardziej niż rozważanie praw i zasług swoich poddanych, aby to, czego domaga się czyjaś cnota lub zdolność, zostało odpowiednio wynagrodzone łaskawszą przychylnością i łaską, tak aby tym gorliwiej przykładano się do służby królewskiej, im większej łaski i nagrody się doświadczyło.<br />
<br />
Mając zatem na uwadze rozliczne cnoty oraz wierne zasługi znakomitego Johanna Langera, przez które, wedle godnego świadectwa wielu, szczególnie został nam polecony, a także pragnąc za jego dzieła i księgi, które z podziwu godnym talentem oraz rzadką i wykwintną erudycją sporządził, a które niedawno ze swego imienia nam ofiarował i dedykował, wynieść go szczególnym darem i przywilejem ponad innych oraz wyróżnić, postanawiamy jego samego wraz z Mikołajem, jego rodzonym bratem, a także całe ich potomstwo pochodzące z prawowitego następstwa, wyłączyć ze stanu nieszlacheckiego i włączyć do grona mężów szlachetnych; jak też niniejszą powagą wyłączamy, przyjmujemy i zaliczamy ich do tego stanu.<br />
<br />
Ponadto nadajemy im herb, czyli oznaki szlachectwa, mianowicie tarczę trójkątną, której jedna połowa jest koloru niebieskiego, czyli błękitnego, druga zaś połowa koloru woskowego, czyli żółtawego, z jeleniem, którego przednia połowa jest koloru błękitnego, tylna zaś koloru czerwono-złotego, z rogami różnobarwnymi, jednym czerwonym, drugim jasnym. Ozdobą hełmu są również barwy błękitna i żółta, a na klejnocie nad złotą koroną ukazany jest pół jeleń z rogami podobnie różnobarwnymi, występujący ku górze, tak jak wszystko to przedstawione jest pośrodku karty w sposób malarski odpowiednimi barwami.<br />
<br />
Postanawiamy również, aby wspomniani Johann i Mikołaj, bracia, wraz ze swoim całym potomstwem mogli swobodnie używać tego herbu oraz nosić go podczas wszelkich wypraw wojennych, na tarczach, namiotach, chorągwiach, pieczęciach i pierścieniach, a także aby korzystali ze wszystkich łask, immunitetów i wolności, z których inni szlachcice korzystają na mocy prawa lub zwyczaju, i aby we wszystkim i pod każdym względem posiadali takie same prawa.<br />
<br />
Na świadectwo tego wszystkiego polecamy sporządzić niniejszy nasz list otwarty i opatrzyć go przywieszeniem naszej wielkiej pieczęci.<br />
<br />
Dano w Budzie dnia dwudziestego miesiąca grudnia roku Pańskiego tysiąc pięćset drugiego, w trzynastym roku naszego panowania na Węgrzech, a trzydziestym drugim w Czechach.<br />
<br />
== Nimptsch i Schliewitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Nimptsch FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb małżeński; Ernst Moritz Nimptsch (1597-1673) i Ewa domu von Schliewitz (zm. 1639 we Wrocławiu)</div><br />
</gallery><br />
Herb małżeński, czyli kompozycja heraldyczna powstała z połączenia herbów małżonków. Na tarczy dwudzielnej w słup po heraldycznie prawej stronie herb Nimptschów, po lewej Schliewitzów.<br />
Epitafium na północnej [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|ścianie wrocławskiej fary elżbietańskiej]]. Patrz artykuł [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]]. <br />
<br />
== Pannwitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Schubart i inne.jpg|Pannwitz - ostatni herb z prawej strony patrzącego<br />
Plik:Pannwitz Heinricha von Stillfried.jpg|Pannwitz<br />
</gallery><br />
Herby [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubart]], [[Herby_mieszczan#Eisenreich|Eisenreich]] (?), [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]] i Pannwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej. Herb szeroko rozrodzonej na Śląsku rodziny szlacheckiej reprezentuje matkę Anny [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]]. Obok herb Pannwitz na epitafium Heinricha von Stillfried (30 XII 1597 - 45 IX 1598 r). Kościół w Żelowicach pow. strzeliński. Herb na wrocławskim epitafium też był pierwotnie malowany. Tarcza herbowa na wrocławskim epitafium zachowana jest jedynie w formie reliefowego konturu, bez oryginalnej polichromii. Podziały herbu oddano wyłącznie liniami rzeźbiarskimi, bez strukturalnego modelowania pól — oznacza to, że pierwotnie malowane barwy dziś całkowicie zanikły. Obecny wygląd przedstawia więc jedynie zarys kompozycji herbu, pozbawiony jego właściwej kolorystyki i detalu.<br />
<br />
== Paschkowitz ==<br />
Paszkowicz<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Almaria Paszkowicza.jpg|Szafa (almaria, armaria) Paszkowicza<br />
Plik:Paschkowitz 1455.jpg|Herb na fryzie szafy; łabędź na zielonym polu<br />
Plik:Katedra Wincenty.jpg|[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|Św. Wincenty (1470) na południowej ścianie katedry pw. św. Jana Chrzciciela]]<br />
Plik:Paschkowitz 1470.jpg|Herb (łabędź) Johannesa Paschkowitza na konsoli pod rzeźbą św. Wincentego<br />
</gallery><br />
'''Johanness Paschkowitz''' von Schwanfeld (zm. 1484), też Joannis Schwanfeld alias Paschkowitz bakałarz sztuk i dekretów, a we wrocławskiej kapitule katedralnej pełnił wiele lat funkcje prokuratora oraz magistra fabricae ecclesiae. Kanonik będący prokuratorem zarządzał majątkiem kapituły. Prowadził bilanse, wypłacał kanonikom pensje i dystrybucje chórowe. Magister fabricae ecclesiae opiekował się budynkiem katedry i wszystkimi budowlami na Ostrowie Tumskim. W związku z tym dysponował funduszami kościelnymi. Kanonicy wybierali spośród siebie dwóch magistrów fabricea ecclesie na roczną kadencję. Fundusze kościelne trzymali oni w skarbonie zamykanej na trzy klucze. Dwa posiadali oni, a trzeci - jeden z prałatów. Paschkowitz był typowym kościelnym dygnitarzem okresu. Zgromadził wiele dochodowych beneficjów. Oprócz tego, że był kanonikiem katedralnym we Wrocławiu był nim też w kapitułach świętokrzyskiej (Wrocław) i otmuchowskiej. W Nysie miał probostwo, a w Głogowie i Legnicy prebendy altaryjne. Miał też prebendę w Popowicach koło Strzegomia<ref>Konwent cystersów w Krzeszowie zeznał (13 grudnia 1473 r.), że Jan Swanfeld Paschkowicz, bakałarz sztuk i dekretów, dziekan w Otmuchowie i kanonik kapituł wrocławskich, korzystał jako posiadacz prebendy w Popowicach koło Strzegomia, na mocy fundacji księżnej Beatrycze ze Świdnicy, z inkorporowanych dziesięcin polnych z przynależnej do klasztoru wsi Zastruże. W ostatnich latach powstały na tle uiszczania dziesięciny spory między poddanymi klasztoru i poddanymi kanonika; zawarto więc porozumienie w tej sprawie, że konwent zamiast dziesięcin Zastruża odstąpił czynsz 5 grzywien na granicznym lesie z Popowic koło Rusкa; i w pieniądzach 60 grzywien groszy (Urban 1996, 136).</ref>. Prawdopodobnie jego bratem był proboszcz w Smolcu Mikołaj Paszkowicz. Jako magister fabricae ecclesiae zamówił w 1455 r. szafę na archiwum diecezjalne (almaria, armaria) za 35 florenów. Nie omieszkał kazać na niej umieść inskrypcji go upamiętniającej<ref name ="inskrypcja">''Anno Domini MCCCCLV Dominus Johannes Paschkowicz canonicus procurator ac magister fabrice ecclesie wratislaviensis hanc almariam comparavit et constant 35 florensis de pecunis ec ecclesie.'' Zastosowane w oryginale abrewiacje zostały uzupełnione.</ref> oraz swojego herbu. Mebel okazał się tą zasługą kanonika Paszkowicza, która przeniosła go do historii. "Szafa Paszkowicza" jest wykonana z dębowego drewna i ma wymiary 3,20 m długość, 1,86 m wysokość oraz 0,9 m głębokość. Zaopatrzona w dwa dwa duże skrzydła drzwiowe, osadzone na trzech zawiasach pasowych. Wspomniana inskrypcja została wycięta gotycką minuskułą na fryzie z przodu i prawym boku. Herb (łabędź na zielonym polu) znajduje się z przodu po środku pod napisem. Zabezpieczenia są solidne. Aż trzy żelazne zamknięcia (gotycki zamek, zakrętka i wrzeciądze). Jako, że to miejsce przechowywania dokumentów dano osiem otworów do wietrzenia, zabezpieczonych dziurkowaną blachą. Wnętrze to 48 szuflad na sześciu poziomach. 24 górne zostały oznaczone kolejnymi literami alfabetu, grawerowanymi w gotyckiej majuskule. Dolne 24 szuflady to również litery alfabetu ale z dodanie litery "A". Szafa służyła do przechowywania dokumentów do 1846 r., a potem została ustawiona w sali gotyckiej dzisiejszego Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Uważana jest za bardzo cenny zabytek gotyckiego meblarstwa. Paschkowitz jest też, wspólnie z Thomasem [[Herby mieszczan wrocławskich#Prockendorff|Prockendorffem]], fundatorem figury św. Wincentego na południowej ścianie katedry. Na konsoli widnieje data 1470 oraz herby jego i Procekndorffa<ref>Czechowicz 2008, 160 sugeruje, że nicią łączącą dwóch fundatorów może być sąsiedztwo brata Johannesa Paschkowitza, Mikołaja jako proboszcza w Smolcu z Sośnicą, która miała być własnością Thomasa Prockendorrffa. W posiadanie Sośnicy wszedł jednak dopiero syn Thomasa [[Hans Prockendorff]] już po powstaniu rzeźby św. Wincentego.</ref>. Jako nyski proboszcz zainicjował budowę budowę dzwonnicy przy farze (kamień węgielny położył w 1472 r. biskup Rudolf von Rüdesheim). Miała to być najwyższa dzwonnica na Śląsku, ale nigdy nie została ukończona.<br />
<br />
== Pretwicz ==<br />
Pretwitcz, Pretwicz<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pretwitcz Johannes.jpg|Fragment [[Herby na epitafiach#Epitafium Johannesa Pretwicza|epitafium Johannesa Pretwicza]] <br />
</gallery><br />
W środku trójlistna tarcza, a w niej odwrócona ku dołowi podkowa, litery I T P oraz data 1504. To fragment obrazu na [[Herby na epitafiach#Epitafium Johannesa Pretwicza|epitafium wikariusza wrocławskiej katedry Johannesa Pretwitcza]] zmarłego w 1522 r. Znajduje się pomiędzy męskimi i żeńskimi członkami rodziny więc jest ich znakiem. Nie jest to jednak znana rodzina Prittwitz, której jeden z zapisów nazwy też brzmi Pretficz, a pochodził z niej np. słynny obrońca Polski przed najazdami tatarskimi Bernard Pretficz. Młodszy od Johannesa ale żyjący też w tym samym czasie. Ten śląski ród rycerski przyjął polski herb Wczele.<br />
<br />
== Reimann von Reimannswalde ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Reymann.jpg|Reimann von Reimannswalde<br />
Plik:Reimann Elisa epitafium.jpg|Epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Elisy_Reimann_z_domu_Winkler|Elizy Reimann z domu Winkler]]<br />
</gallery><br />
<br />
Herb Johanna Reimanna von Reimannswalde (1544–1597 na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Elisy_Reimann_z_domu_Winkler|epitafium żony, Elizy z domu Winkler]] na północnej elewacji fary elżbietańskiej. Johann Reimann, nobilitowany 23 III 1595 roku z predykatem von Reimannswalde, był syndykiem Lwówka Śląskiego, kanclerzem biskupów wrocławskich oraz radcą i kanclerzem książąt legnicko-brzeskich.<br />
<br />
== Reinhold ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Reinhold von Beutenbach Magdalena 1537.jpg|Herb Reinhold<br />
</gallery><br />
[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Herb Reinhold na epitafium Mikołaja Jenkwitza Posadowskiego]] (Nocolaus Jenkwitz genannt Posadowsky). 1537. Pierwotnie w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, teraz Muzeum Narodowe we Wrocławiu (Nr inw. VIII-2648). Należy do III żony Mikołaja Magdaleny Reinhold von Beutenbach. Reinhold von Beutenbach (Reinold, Reynold) to rodzina z której znani są we Wrocławiu tylko. 1. Żona od 1537 Mikołaja Jenkwitza Posadowskiego, Magdalena. 2. Andreas Reinhold małżonek Margarete Ungerathen i być może 3. Bonaventura Reinold mąż Gertrudy, w której testamencie z 29 sierpnia 1553 r. wymieniono 4 małoletnich dzieci bez imienia <small>(Schellenberg 1938, 112)</small>, <small>(Pusch 1987, 319 - O Magdalenie)</small>. 4. Wzmianka Jakob Reinhold II mąż Hedwig Schmidt - znana 1495-1500 <small>(Pusch 1990, 139)</small>.<br />
<br />
== Schönpühl ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Schönpühl na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Trzeci herb od lewej, pierwszy w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Paul Schönpühl był jej pierwszym mężem. Poza tym nic o nim nie wiadomo.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Schweinitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz na 7 filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|farze magdaleńskiej]].</div><br />
</gallery><br />
<center><br />
''Ehrengd. d. Hochedelgeb. Herren George Hermann von Schweinitz kurfürstlichsächs. Kriegsraths Kamerherren obristen und commendanten zu Breßlau 1667 den 30. Ap.''<br> głosi inskrypcja na otoku. <br />
</center><br />
'''Georg Hermann von Schweinitz und Crain''' (* 14 II 1602 w Krajowie (Crain); † 30 IV 1667 we Wrocławiu). Sędziwy już pułkownik został w 1663 r. komendantem Wrocławia mianowanym w związku z wojną turecko-austriacką 1663-1664. Schweinitzowie to stara śląska rodzina szlchecka. Według legendy rodowej mieli przybyć na Śląsk pod koniec XII w. w orszaku Jadwigi z Andechs (św. Jadwigi), żony Henryka II. Jerzy urodził się w podlegnickiej posiadłości Schweinitzów Krajowie. Edukował się w domu oraz w ewangelickiej szkole w Jaworze. Ogłady nabywał na różnych dworach hrabiowskich i książęcych, aż w końcu wszedł w służbę u księcia Franciszka Karola zu Sachsen-Lauenburg. Odbył też kawalerską "wielką podróż" (grand tour). Jego aktywne dorosłe życie przypadło na wojnę trzydziestoletnią. Praktyczne doświadczanie wojskowe zaczął zdobywać od bitwy pod Fleurus (1622), oczywiście w armii protestanckiej. Rok później dostał się do cesarskiej niewoli. Uwolniony podczas wzajemnej wymiany jeńców powrócił na Śląsk i na prośbę matki kilka lat przebywał w rodzinnym majątku. Poślubił wtedy swoją pierwszą żonę. W 1634 r von Schweinitz zdecydował się podjąć karierę wojskową, tym razem w saskiej armii elektorskiej. Od 1635 (pokój praski) protestancka Saksonia stała się członkiem koalicji Świętego Cesarstwa Rzymskiego czyli strony katolickiej. Georg w randze kapitana został dowódcą plutonu w pułku piechoty. W 1638 awansował na podpułkownika. Walczył z sukcesami i w 1643 r. elektor Jan Jerzy I mianował go pułkownikiem. Przez krótki okres był nawet dowódcą całej armii elektorskiej. Po wojnie został komendantem jednej z najważniejszych saksońskich twierdz - Stolpen. Otrzymał tytuły szambelana i radcy wojennego. Zmarł we Wrocławiu około godziny 13:30 30 kwietnia 1667 r. Został pochowany w kościele św. Elżbiety. Nabożeństwo żałobne odbyło się 26 czerwca 1667 r. w obecności posłów cesarskich, elektorsko-saskich i wysłanników innych książąt. Von Schweinitz miał też zainteresowania humanistyczne. Był członkiem liczącego ok. 900 osób "Towarzystwa Owocodajnego" (''Fruchtbringende Gesellschaft''). Było to działające w latach 1617–1680 niemieckie barokowe towarzystwo literackie i językowe.<br />
<br />
== Stensch ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Młyny św. Klary chronostych.jpg|Tablica inskrypcyjna z 1799 r. z herbem ksieni Hedwig von Stensch<br />
Plik:Stentzsch.jpg|Herb Stentzsch (Stentsch, Stensch)<br />
Plik:Mlyny św. Klary w 1808 r.jpg|Młyny św. klary w 1808 po odbudowie w 1799 r. przez przeoryszę Jadwigę von Stensch<br />
Plik:Młyny św. Klary pożar w 1908 r.jpg|Młyny św. Klary po pożarze w lipcu 1908 r. <br />
</gallery><br />
Herb przeoryszy wrocławskiego klasztoru klarysek '''Hedwig von Stensch'''. Tablica inskrypcyjna, którą wieńczył dotyczy młynów św. Klary na wyspach Słodowej (z lewej) i Bielarskiej we Wrocławiu. Została umieszczona w 1799 r. na ścianie młyna z prawej, analogicznie do rzeźby św. Klary widocznej we wnęce na młynie z lewej. Tekst jest chronostychem dającym datę 1799 i brzmiącym w tłumaczeniu: ''Henryk III budynki te ufundował, a Jadwiga ksieni św. Klary je przywróciła.'' Wzmianka o Henryku III wskazuje na powstanie tych młynów w poł. XIII w. chociaż w ręce klarysek przeszły trochę później. 12 V 1268 książę Władysław nadał im ten na wyspie Słodowej, a ok. 1330 stały się też właścicielkami tego na wyspie Bielarskiej. Odbudowa czy też przebudowa, o której mówi inskrypcja dokonana została po pożarze w 1789. Powstały dwupiętrowe barokowo-klasycystyczne budynki według projektu Brunnerta. Młyny św. Klary miały wówczas 4 koła. W tym czasie na Odrze w obrębie wrocławskich wysp pracowało 58 kół w 17 zakładach. Zniszczone w 1945 r. budynki młynów św. Klary miały zostać odbudowane z przeznaczeniem na Muzeum Etnograficzne. Ostatecznie zostały jednak w 1975 r. wysadzone (w czynie społecznym przez saperów z wrocławskiej Oficerskiej Szkoły Inżynieryjnej). Rzeźba św. Klary znajduje się na dziedzińcu domu przy ul. Katedralnej 10 (Dom Księży Emerytów). <br />
<br />
Jadwiga von Stensch urodziła się 27 września 1736 r.<ref name="Pietsch">Pietsch Theophila. Zur Geschichte des Breslauer Klarenstiftes, des jetzigen Ursulinenklosters. Breslau: 1937.</ref> Pochodziła ze starego szlacheckiego rodu śląskiego z księstwa głogowskiego biorącego nazwisko od miejscowości Stentsch (Szczaniec) koło Świebodzina. Prawdopodobnie należała do ostatnio pokolenia rodziny. Do zakonu Ubogich Sióstr Świętej Klary wstąpiła 26 lipca 1752 r., a 15 grudnia 1780 r. została ksienią we Wrocławskim klasztorze. Była nią do sekularyzacji zakonu 1810 r. W królestwie Prus zostały zlikwidowane zakony kontemplacyjne. W chwili likwidacji wrocławskie klaryski miały dosyć znaczny majątek: znaczne majątki: własny browar, młyny św. klary, różne terytoria na przedmieściach Wrocławia oraz 14 wsi: Griptau, Neukirch, Klarenkranst, Oswitz, Gr. Öhlern, Prisselwitz, Polnisch Kniegnitz, Polnisch Peterwitz, Nippern, Guckerwitz, Stöschwitz, Naselwitz, Wilschwitz i część Bankau. Budynki klasztoru objęły prowadzące szkoły dla dziewcząt urszulanki (oddały miastu swoją dotychczasową siedzibę), które zapewniły schronienie członkiniom rozwiązanych zgromadzeń, w tym byłej przeoryszy klarysek. Jadwiga von Stensch zmarła w swoim dawnym klasztorze 22 lutego 1815 r. Pamięć o rodzie Piastów jako wielkich dobroczyńcach domu była przez wieki pielęgnowana w konwencie klarysek z wdzięczną pobożnością, co potwierdzają. Modlitewnik i oficjum , spuścizna ostatnie klaryski przekazały urszulankom. Zawierały one m.in. instrukcje dotyczące modlitw: zobowiązania do czuwań i mszy za zmarłych Henryka II i Annę, fundatorów, za księcia Henryka, który ofiarował las' (Henryk III. 1268), za króla Polski i jego rodzinę z powodu wielkiej fundacji solnej w 1365 (w tym roku król Kazimierz III Wielki wzbogacił klasztor dużą fundacją solną dla zbawienia dusz swoich, rodziców i przodków), za trzy panie "pod białym kamieniem": Annę, Jadwigę i Juttę.<br />
<br />
== Straubinger ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Straubinger herb.jpg|Herb proboszcza fary Marii Magdaleny [[Oswald Straubinger|Oswalda Straubingera]] (zm. 1517)<br />
Plik:Straubinger Oswals epitafium herb.jpg|Herb Oswalda Straubingera; tablica na epitafium z ok. 1517-1520 r. w farze magdaleńskiej, <br />
</gallery><br />
<br />
[[Oswald Straubinger]] występujący też pod pseudonimem Winkler (zm. w 1517) pochodził z Bawarii. Ostatni katolicki proboszcz wrocławskiej parafii św. Marii Magdaleny i rektor jej szkoły parafialnej, kanonik (od ok. 1485) i kantor (od 1489) wrocławskiej kapituły katedralnej, kanonik głogowskiej kapituły kolegiackiej, notariusz księcia żagańskiego Jana II Dzikiego, doktor praw, humanista. Herb znajdował się na wykuszu zbudowanego przez niego domu parafialnego przy ul. Łaciarskiej (''Altbussergasse'').<br />
<br />
== Herby osób incydentalnie związanych z Wrocławiem ==<br />
Tu np. herby osób nie będących mieszkańcami Wrocławia ale umieszczone na epitafiach z powodów genealogicznych. <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Reidburg.jpg|Reidburg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Seidlitz.jpg|Seidlitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Wachtel von Pantenau.jpg|Wachtel von Pantenau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
====== Herby na epitafium Heinricha Wrbsky von Wrby ======<br />
----<br />
[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Heinricha_Wrbsky_von_Wrby|Epitafium szesnastoletniego Hernyka Wrbsky von Wrby (Wirbski)]] wisi na północnej elewacji fary elżbietańskiej. Z pierwotnie znajdujących się na nim 16 herbów (z tego 12 jest znanych) aktualnie jest 4. Wirbscy to średniozamożna szlachta herbu Lis z księstw opolskiego i raciborskiego herby. 12 herbów Według Luchsa <small>(Luchs, 1860)</small>. Poczynając od góry na prawym obelisku: 1. Warkotschów, 2. [[:Plik:Wrbsky N.N.jpg|niezidentyfikowany]], 3. Trudny do rozpoznania - orzeł?, 4. Schyrowskich (Zierowskich), 5. Trzinskich (Trzcińskich), 6. Wrbskych (Wirbskich). Na lewym obelisku: 1. Komantzkich (Chomańskich), 2. [[Figura św. Jana Nepomucena w Kamieniu Śląskim|Larischów]], 3. Sedlnitzkich, 4. [[Herby_we_Wrocławiu#Betsch|Betschów]], 5. Frankenbergów, 6. Leschitzów (Leszczyców).<br />
<gallery mode=packed heights=260px caption="Herby zachowane na epitafium"><br />
Plik:Wrbsky.jpg|Wrbsky, Wirbski (polski herb Lis)<br />
Plik:Komantzky.jpg|Komnatzky, Komanski, Chomanski (polski herb Zeta (Pilawa))<br />
Plik:Wrbsky N.N.jpg|N.N.<br />
Plik:Wrbsky N.N. 2.jpg|N.N.<br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Herby_we_Wroc%C5%82awiu&diff=28250Herby we Wrocławiu2026-04-11T15:06:49Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{Wrocław mieszczanie}}</div><br />
Herby te to uzupełnienie strony [[Herby mieszczan|Herby mieszczan wrocławskich]] o godła, które pojawiają się we [[Wroclaw|Wrocławiu]] w czasach przedpruskich, a nie należą do wrocławskich mieszczan. To na przykład herby z wywodu genealogicznego obywateli miasta znajdujące się na epitafiach (matki, dziadkowie) albo herby osób, które są związane z miastem incydentalnie. <br />
<br />
== Betsch ==<br />
Betsch, Bertz, Petsch, Petzsch<br><br />
Koło młyńskie o 4 szprychach. <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Betsch na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb Betsch<br />
</gallery><br />
<br />
Herb Apolonii Jenkwitz z domu Betsch na jej [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|wspólnym z z mężem epitafium na północnej elewacji fary elżbietańskiej we Wrocławiu]]. Pierwszym mężem zmarłej w 1483 r. Apolonii był Jakub Kopadlo (Jakob Kopâdlo). Rodzice to Heinz von Betsch pan na Leutmannsdorf (Lutomia Dolna) i Ursula [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|von Tarnau]]. Rodzina Betsch pochodziła prawdopodobnie z Czech, być może tam pierwotnie z Niemiec, a na Śląsk dotarła przez ziemię kłodzką. Betschowie identyfikowani sa pod nazwiskami Beczaw, Betschow, Bethschow, Betsow, Pezow. Pod koniec XIII w. Henryk Spiegel de Pezowe znajdował się w otoczeniu księcia wrocławskiego Heryka IV. W 1303 nadał henrykowskim cystersom jatkę w Rychbachu (Dzierżoniowie). Jego potomkowie byli związani z tą okolicą, również wtedy gdy znalazła się w księstwie świdnickim. Siedzibą rodu stała się Lutomia Dolna (Leutmannsdorf), w której ufundowali kościół będący potem rodową nekropolią.<br />
<br />
== Czechau ==<br />
(von) Czechau, Czechaw, Czeczow, Czeschau, Czeschaw, Tscheschaw, Tzechau, Zeschow<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Czechau 1.jpg|Herb Czechau<br />
Plik:Czechau.jpg|Herb Czechau<br />
</gallery><br />
Herb Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), pierwszej żony Zygfryda [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (1530-1584), na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|jej epitafium w farze elżbietańskiej]]. Córka Kaspara, właściciela Borzygniewa (gm. Mietków, pow. wrocławski) i Katarzyny von Logau.<br />
<br />
== Dudycz ==<br />
Dudycz, Dudith, Dudić<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Dudycz.jpg|Dudycz<br />
Plik:Dudycz herb.jpg|Dudycz<br />
</gallery><br />
Andrzej Dudycz (András Dudith de Horahovicza lub Hardelatti von Horebowitz, Andrija Dudić Orehovički). Jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium jest na trzecim filarze w farze elżbietańskiej]].<br />
<br />
== Dyhrn ==<br />
Dyhrn, Dihr, Dihren<br />
<gallery mode=packed heights=190px><br />
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|Epitafium<br />
Plik:Dyhrn.jpg|Herb Dyhrn<br />
Plik:Salisch.jpg|Herb Salisch<br />
Plik:Buchwitz.jpg|Herb Buchwitz<br />
Plik:Wirben.jpg|Herb Wirben<br />
Plik:Koschlig.jpg|Herb Koschlig<br />
Plik:Gafron.jpg|Herb Gafron<br />
Plik:Lochau.jpg|Herb Lochau, Logau?<br />
Plik:Senitz.jpg|Herb Senitz<br />
</gallery><br />
Herby na epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw. [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|Kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]].<br />
<br />
== Filipiec ==<br />
<gallery mode=packed heights=190px><br />
Plik:Filipiec ekslibris heradyczny.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Jan Filipiec|Jana Filipca]] jako biskupa ołomunieckiego na ekslibrisie heraldycznym (protoekslibris) namalowanym na odwrocie strony tytułowej Komentarza do Metamorfoz Apulejusza wydrukowanego w 1501 r.</div><br />
Plik:Filipec herb.jpg|Herb [[Jan Filipiec|Jana Filipca]]; dawny klasztor franciszkanów w Uherskim Hradiště<br />
</gallery><br />
[[Jan Filipiec]] ur. około 1431 w Prościejowie (Prostějov) - zm. 28 czerwca 1509 w Uherské Hradiště, był biskupem wielkowaradyńskim jako Jan IX, administratorem diecezji ołomunieckiej, wrocławskim biskupem pomocniczym i jednym z najważniejszych dyplomatów w służbie Macieja Korwina. Pod koniec życia franciszkanin we wrocławskim klasztorze. Zobacz artykuł o [[Jan Filipiec|biskupie Janie Filipcu]]. <br />
<br />
== Goldbeck ==<br />
<gallery mode=packed heights=190px><br />
Plik:Goldbeck fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647)]] w farze elżbietańskiej, reprezentujący jego matkę Elisabeth Hadamer z domu Goldbeck</div> <br />
</gallery><br />
<br />
== Götz ==<br />
Nieidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[Herby mieszczan wrocławskich#Götz| <br />
rodzinie Götz herbu]].<br />
<gallery mode=packed heights=210px><br />
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg<br />
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.<br />
</gallery> <br />
<br />
== Grudschreiber ==<br />
Grudschreiber, Gruttschreiber<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Grudschreiber Hedwig.jpg|Herb Grudschreiber<br />
</gallery><br />
Herb matki [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] Jadwigi Grudschreiber (zm. 1513) we fragmencie kamiennego reliefu, będącego podstawą ołtarza w kaplicy Prockendorffów (1517) we wrocławskiej farze elżbietańskiej. Grudschreiberowie to związana głównie z Legnicą rodzina pisana tam Kochenschreiber, Kochinschriber, Kochinschreiber, Kochenschreiber, Kochinschreiber, Croczenschreiber i Cochenschreiber. W publikacjach dotyczących Wrocławia nazwisko zapisywane jest też Grudschreiber, Gruttschreiber. Ojciec Jadwigi Matthias był dwukrotnie burmistrzem Legnicy (1448/1449 i 1451/1452).<br />
<br />
== Johann Langer ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Langer.jpg|Fragmnet wykuszu na "Domu Langera" z 1496 r. ze znakiem (środkowa płyta) używanym przez Joanna Langera przed nobilitacją w 1502 r. <br />
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|Dom subseniora (Dom Langera) kościoła św. Marii Magdaleny na rys. H. Mützla z 1824 r.<br />
</gallery><br />
'''Johann Langer''' z Bolkowa pochodził z Bolkowa na Śląsku, gdzie należy szukać początków jego rodziny. Najstarszym znanym przedstawicielem rodu był Niclos, wzmiankowany w 1413 roku. Jego potomkowie należeli do miejscowego środowiska mieszczańskiego – zajmowali się rzemiosłem i posiadali nieruchomości w Bolkowie. W źródłach pojawiają się m.in. Hannos, który w 1430 roku sprzedał ogród, oraz Antoni, rajca miejski, płacący w 1445 roku czynsz od warsztatu garbarskiego.<br />
<br />
Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Johannie Langerze znajduje się w metryce Uniwersytetu Krakowskiego. W semestrze letnim 1464 roku zapisał się na studia jako Johannes Anthony Langer de Bulkenhayn diocesis Wratislaviensis, wnosząc opłatę w wysokości czterech groszy. Z przekazów wynika, że zajmował się naukami matematycznymi i astronomią, znał również prawo i geografię. Studia przypadły na okres rozwoju nauk matematyczno-przyrodniczych na Uniwersytecie Krakowskim, m.in. w związku z działalnością katedr astronomii i astrologii. Po studiach był związany z Wrocławiem, gdzie został prezbiterem przy kościele św. Marii Magdaleny oraz uzyskał prebendy kościelne. Posiadał altarię przy tym kościele oraz prawdopodobnie również przy katedrze. W ramach obowiązków prowadził działalność administracyjną, m.in. związaną z rozbudową jednego z domów należących do parafii przy kościele św. Marii Magdaleny, położonego na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i św. Marii Magdaleny. Działalność tę prowadził do śmierci w 1505 roku.<br />
<br />
Langer należał do środowiska humanistów wrocławskich. Utrzymywał kontakty z uczonymi, m.in. z Bartłomiejem Mariensusem z Paczkowa, który studiował w Krakowie, a następnie działał we Wrocławiu jako kanonik, lekarz i botanik. W kręgu jego znajomych znajdował się także humanista i kanonik Mikołaj Merboth, z którym łączyły go sympatie projagiellońskie oraz sprzeciw wobec rządów Macieja Korwina na Śląsku. Utrzymywał również kontakty z Konradem Celtisem; zachowały się dwa listy skierowane do tego humanisty.<br />
<br />
Jednym z jego dzieł był traktat Tractatus de censibus sub titulo redemptionis, wydany w Moguncji w 1489 roku. Tekst dotyczył kwestii dochodów z czynszów odkupnych i odnosił się do planu obciążenia duchowieństwa kosztami wojny, a także do sytuacji politycznej Śląska w okresie rządów Macieja Korwina. Zajmował się także obliczeniami astronomiczno-chronologicznymi. Sporządzona przez niego w 1500 roku tablica komputystyczna obejmuje obliczenia kalendarzowe dla lat 1500–1834. Jego działalność łączona jest również z kalendarzami astrologicznymi i prognostykami. Źródła wspominają również o jego twórczości poetyckiej w języku łacińskim, m.in. o utworze dedykowanym biskupowi Janowi Rothowi.<br />
<br />
=== Nobilitacja i herb ===<br />
Johann Langer oraz jego brat Mikołaj otrzymali szlachectwo na mocy dokumentu wystawionego 20 grudnia 1502 roku przez króla czeskiego i węgierskiego Władysława Jagiellończyka. Dokument wspomina o kontaktach Langera z dworem królewskim oraz osobami z otoczenia monarchy, co wskazuje na jego powiązania z kręgiem politycznym sprzyjającym Jagiellonom.<br />
<br />
Herb Langerów przedstawiał pół jelenia w skoku, zwróconego heraldycznie w lewo. Zwierzę posiadało dwa poroża o odmiennych barwach – jedno czerwone, drugie kremowe (żółtawe). Wizerunek herbu zachował się na zewnętrznej stronie jednej z desek tablicy komputystycznej sporządzonej przez Langera.<br />
<br />
=== Epitafium ===<br />
Po śmierci w 1505 roku Johann Langer został pochowany w kościele św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, gdzie w kaplicy chrzcielnej znajdowało się jego epitafium. Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku było ono stosunkowo dobrze zachowane, jednak później zostało usunięte. Na obramieniu epitafium znajdował się napis: Hic sepultus dormit honorabilis dominus Johannes Langer de Bolkenhain ecclesiae maioris et hujus beneficiatus et confessor generalis mortuus…, który informował, że w tym miejscu spoczywa czcigodny Johann Langer z Bolkowa, duchowny związany z głównym kościołem św. Marii Magdaleny, posiadający beneficjum oraz pełniący funkcję spowiednika generalnego. W części środkowej umieszczono dystych: Olim quis fueram, quis nunc, nisi humus et umbra. Spes mea crux Christi, gratia non opera. Sum quod eris, quod es ipse fui, sta, dilige pro me, ad Dominum coeli funde salutem animae. Inskrypcja ta ma charakter refleksyjny i przypomina o przemijaniu życia oraz nadziei zbawienia, prosząc czytelnika o modlitwę za zmarłego.<br />
<br />
=== Dyplom nobilitacyjny ===<br />
ULADISLAUS, Dei gratia, Hungariae, Boëmiae, Dalmatiae, Croatiae, Ramae, Serviae, Galiciae, Lodomeriae, (*) Cumaniae, Bulgariaeque Rex, Marchio Moraviae, Dux Silesiae, & Luzembergensis, ac Marchio Lusatiae, ad perpetuam rei memoriam notum facimus, tenore praesentium, universis ac singulis, ad quos praesentes nostrae literae pervenerint, quod quum nihil aeque Regio culmini & sublimati conveniat, quam subditorum suorum jura merita expendere, ut de eo, quod vel virtus, vel dexteritas cujusque exigit, secundum id etiam benigniore favore atque gratia remuneretur, ut eo amplius ad Regia obsequia attendatur, quo de majore gratia praeventum & remuneratum cognoverit. Attendentes igitur varias virtutes & fidelia obsequia egregii JOHANNIS LANGER, quibus multorum perdigno testimonio Nobis singulariter commendari promeruit, volentesque etiam pro his operibus & libris, quos mirò ingenio raraque & exquisita eruditione conscriptos nobis nuper ex nomine nuncupare & dedicare voluit, eundem singulari aliquo munere & privilegio ultra alios evehere atque extollere, hunc quidem cum NICOLAO, fratre ipsius germano, universali posteritati ipsius, legitima tamen successione ab eo emanante, ab ignobilitatis vulgo eximere, atque in virorum Nobilium coetum aggregare instituimus; Quemadmodum hunc, auctoritate praesentium, eximimus, aggregamus atque reponimus. Arma has insuper, seu Nobilitatis insignia, largientes, scutum videlicet triangulare, ex dimidia parte coelestis coloris, seu flavi, ex altera dimidia cerei coloris, seu fulvum, cum cervo ex superiore dimidia parte coelestis, ex altera parte posteriori citrato rubro statu cum cornibus, rubro uno, & cereo altero. Ornamentum galeae flavae etiam & cereae, in cujus crista ex corona aurea dimidius cervus cum versicoloribus similiter cornibus superne prominet, ita ut per omnia, veluti in pagina ipsius medio pictoria arte appropriatis coloribus expressa cernuntur. (*) Decernentes, ut praefati, JOHANNES & NICOLAUS, Fratres, cum universa ipsorum posteritate his armis libere uti, eaque in omnibus generalibus expeditionibus militaribus, scutis, tentoriis, papilionibus, vexillis, aulis, sigillisque & annulis deferre possint & valeant, omnibus ac singulis gratiis, immunitatibus & libertatibus, quibus caeteri Nobiles de jure, vel consuetudine, fruuntur, & in omnibus & per omnia gaudeant. In quorum quidem omnium fidem & testimonium literas has nostras patentes fieri, easque sigilli nostri majoris appensione muniri praecipimus. Datas Budae, vigesima die mensis Decembris, anno Christi millesimo quingentesimo secundo, Regnorum autem nostrorum, Hungariae tredcimo, Boëmiae vero tricesimo secundo. <br />
----<br />
Władysław, z Bożej łaski król Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji, Ramy, Serbii, Galicji, Lodomerii, Kumanii i Bułgarii, margrabia Moraw, książę Śląska i Luksemburga oraz margrabia Łużyc, na wieczną rzeczy pamiątkę oznajmiamy niniejszym wszystkim i każdemu z osobna, do których niniejsze nasze pismo dotrze, że ponieważ nic nie przystoi królewskiej godności i wyniesieniu bardziej niż rozważanie praw i zasług swoich poddanych, aby to, czego domaga się czyjaś cnota lub zdolność, zostało odpowiednio wynagrodzone łaskawszą przychylnością i łaską, tak aby tym gorliwiej przykładano się do służby królewskiej, im większej łaski i nagrody się doświadczyło.<br />
<br />
Mając zatem na uwadze rozliczne cnoty oraz wierne zasługi znakomitego Johanna Langera, przez które, wedle godnego świadectwa wielu, szczególnie został nam polecony, a także pragnąc za jego dzieła i księgi, które z podziwu godnym talentem oraz rzadką i wykwintną erudycją sporządził, a które niedawno ze swego imienia nam ofiarował i dedykował, wynieść go szczególnym darem i przywilejem ponad innych oraz wyróżnić, postanawiamy jego samego wraz z Mikołajem, jego rodzonym bratem, a także całe ich potomstwo pochodzące z prawowitego następstwa, wyłączyć ze stanu nieszlacheckiego i włączyć do grona mężów szlachetnych; jak też niniejszą powagą wyłączamy, przyjmujemy i zaliczamy ich do tego stanu.<br />
<br />
Ponadto nadajemy im herb, czyli oznaki szlachectwa, mianowicie tarczę trójkątną, której jedna połowa jest koloru niebieskiego, czyli błękitnego, druga zaś połowa koloru woskowego, czyli żółtawego, z jeleniem, którego przednia połowa jest koloru błękitnego, tylna zaś koloru czerwono-złotego, z rogami różnobarwnymi, jednym czerwonym, drugim jasnym. Ozdobą hełmu są również barwy błękitna i żółta, a na klejnocie nad złotą koroną ukazany jest pół jeleń z rogami podobnie różnobarwnymi, występujący ku górze, tak jak wszystko to przedstawione jest pośrodku karty w sposób malarski odpowiednimi barwami.<br />
<br />
Postanawiamy również, aby wspomniani Johann i Mikołaj, bracia, wraz ze swoim całym potomstwem mogli swobodnie używać tego herbu oraz nosić go podczas wszelkich wypraw wojennych, na tarczach, namiotach, chorągwiach, pieczęciach i pierścieniach, a także aby korzystali ze wszystkich łask, immunitetów i wolności, z których inni szlachcice korzystają na mocy prawa lub zwyczaju, i aby we wszystkim i pod każdym względem posiadali takie same prawa.<br />
<br />
Na świadectwo tego wszystkiego polecamy sporządzić niniejszy nasz list otwarty i opatrzyć go przywieszeniem naszej wielkiej pieczęci.<br />
<br />
Dano w Budzie dnia dwudziestego miesiąca grudnia roku Pańskiego tysiąc pięćset drugiego, w trzynastym roku naszego panowania na Węgrzech, a trzydziestym drugim w Czechach.<br />
<br />
== Nimptsch i Schliewitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Nimptsch FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb małżeński; Ernst Moritz Nimptsch (1597-1673) i Ewa domu von Schliewitz (zm. 1639 we Wrocławiu)</div><br />
</gallery><br />
Herb małżeński, czyli kompozycja heraldyczna powstała z połączenia herbów małżonków. Na tarczy dwudzielnej w słup po heraldycznie prawej stronie herb Nimptschów, po lewej Schliewitzów.<br />
Epitafium na północnej [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|ścianie wrocławskiej fary elżbietańskiej]]. Patrz artykuł [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]]. <br />
<br />
== Pannwitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Schubart i inne.jpg|Pannwitz - ostatni herb z prawej strony patrzącego<br />
Plik:Pannwitz Heinricha von Stillfried.jpg|Pannwitz<br />
</gallery><br />
Herby [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubart]], [[Herby_mieszczan#Eisenreich|Eisenreich]] (?), [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]] i Pannwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej. Herb szeroko rozrodzonej na Śląsku rodziny szlacheckiej reprezentuje matkę Anny [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]]. Obok herb Pannwitz na epitafium Heinricha von Stillfried (30 XII 1597 - 45 IX 1598 r). Kościół w Żelowicach pow. strzeliński. Herb na wrocławskim epitafium też był pierwotnie malowany. Tarcza herbowa na wrocławskim epitafium zachowana jest jedynie w formie reliefowego konturu, bez oryginalnej polichromii. Podziały herbu oddano wyłącznie liniami rzeźbiarskimi, bez strukturalnego modelowania pól — oznacza to, że pierwotnie malowane barwy dziś całkowicie zanikły. Obecny wygląd przedstawia więc jedynie zarys kompozycji herbu, pozbawiony jego właściwej kolorystyki i detalu.<br />
<br />
== Paschkowitz ==<br />
Paszkowicz<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Almaria Paszkowicza.jpg|Szafa (almaria, armaria) Paszkowicza<br />
Plik:Paschkowitz 1455.jpg|Herb na fryzie szafy; łabędź na zielonym polu<br />
Plik:Katedra Wincenty.jpg|[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|Św. Wincenty (1470) na południowej ścianie katedry pw. św. Jana Chrzciciela]]<br />
Plik:Paschkowitz 1470.jpg|Herb (łabędź) Johannesa Paschkowitza na konsoli pod rzeźbą św. Wincentego<br />
</gallery><br />
'''Johanness Paschkowitz''' von Schwanfeld (zm. 1484), też Joannis Schwanfeld alias Paschkowitz bakałarz sztuk i dekretów, a we wrocławskiej kapitule katedralnej pełnił wiele lat funkcje prokuratora oraz magistra fabricae ecclesiae. Kanonik będący prokuratorem zarządzał majątkiem kapituły. Prowadził bilanse, wypłacał kanonikom pensje i dystrybucje chórowe. Magister fabricae ecclesiae opiekował się budynkiem katedry i wszystkimi budowlami na Ostrowie Tumskim. W związku z tym dysponował funduszami kościelnymi. Kanonicy wybierali spośród siebie dwóch magistrów fabricea ecclesie na roczną kadencję. Fundusze kościelne trzymali oni w skarbonie zamykanej na trzy klucze. Dwa posiadali oni, a trzeci - jeden z prałatów. Paschkowitz był typowym kościelnym dygnitarzem okresu. Zgromadził wiele dochodowych beneficjów. Oprócz tego, że był kanonikiem katedralnym we Wrocławiu był nim też w kapitułach świętokrzyskiej (Wrocław) i otmuchowskiej. W Nysie miał probostwo, a w Głogowie i Legnicy prebendy altaryjne. Miał też prebendę w Popowicach koło Strzegomia<ref>Konwent cystersów w Krzeszowie zeznał (13 grudnia 1473 r.), że Jan Swanfeld Paschkowicz, bakałarz sztuk i dekretów, dziekan w Otmuchowie i kanonik kapituł wrocławskich, korzystał jako posiadacz prebendy w Popowicach koło Strzegomia, na mocy fundacji księżnej Beatrycze ze Świdnicy, z inkorporowanych dziesięcin polnych z przynależnej do klasztoru wsi Zastruże. W ostatnich latach powstały na tle uiszczania dziesięciny spory między poddanymi klasztoru i poddanymi kanonika; zawarto więc porozumienie w tej sprawie, że konwent zamiast dziesięcin Zastruża odstąpił czynsz 5 grzywien na granicznym lesie z Popowic koło Rusкa; i w pieniądzach 60 grzywien groszy (Urban 1996, 136).</ref>. Prawdopodobnie jego bratem był proboszcz w Smolcu Mikołaj Paszkowicz. Jako magister fabricae ecclesiae zamówił w 1455 r. szafę na archiwum diecezjalne (almaria, armaria) za 35 florenów. Nie omieszkał kazać na niej umieść inskrypcji go upamiętniającej<ref name ="inskrypcja">''Anno Domini MCCCCLV Dominus Johannes Paschkowicz canonicus procurator ac magister fabrice ecclesie wratislaviensis hanc almariam comparavit et constant 35 florensis de pecunis ec ecclesie.'' Zastosowane w oryginale abrewiacje zostały uzupełnione.</ref> oraz swojego herbu. Mebel okazał się tą zasługą kanonika Paszkowicza, która przeniosła go do historii. "Szafa Paszkowicza" jest wykonana z dębowego drewna i ma wymiary 3,20 m długość, 1,86 m wysokość oraz 0,9 m głębokość. Zaopatrzona w dwa dwa duże skrzydła drzwiowe, osadzone na trzech zawiasach pasowych. Wspomniana inskrypcja została wycięta gotycką minuskułą na fryzie z przodu i prawym boku. Herb (łabędź na zielonym polu) znajduje się z przodu po środku pod napisem. Zabezpieczenia są solidne. Aż trzy żelazne zamknięcia (gotycki zamek, zakrętka i wrzeciądze). Jako, że to miejsce przechowywania dokumentów dano osiem otworów do wietrzenia, zabezpieczonych dziurkowaną blachą. Wnętrze to 48 szuflad na sześciu poziomach. 24 górne zostały oznaczone kolejnymi literami alfabetu, grawerowanymi w gotyckiej majuskule. Dolne 24 szuflady to również litery alfabetu ale z dodanie litery "A". Szafa służyła do przechowywania dokumentów do 1846 r., a potem została ustawiona w sali gotyckiej dzisiejszego Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Uważana jest za bardzo cenny zabytek gotyckiego meblarstwa. Paschkowitz jest też, wspólnie z Thomasem [[Herby mieszczan wrocławskich#Prockendorff|Prockendorffem]], fundatorem figury św. Wincentego na południowej ścianie katedry. Na konsoli widnieje data 1470 oraz herby jego i Procekndorffa<ref>Czechowicz 2008, 160 sugeruje, że nicią łączącą dwóch fundatorów może być sąsiedztwo brata Johannesa Paschkowitza, Mikołaja jako proboszcza w Smolcu z Sośnicą, która miała być własnością Thomasa Prockendorrffa. W posiadanie Sośnicy wszedł jednak dopiero syn Thomasa [[Hans Prockendorff]] już po powstaniu rzeźby św. Wincentego.</ref>. Jako nyski proboszcz zainicjował budowę budowę dzwonnicy przy farze (kamień węgielny położył w 1472 r. biskup Rudolf von Rüdesheim). Miała to być najwyższa dzwonnica na Śląsku, ale nigdy nie została ukończona.<br />
<br />
== Pretwicz ==<br />
Pretwitcz, Pretwicz<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pretwitcz Johannes.jpg|Fragment [[Herby na epitafiach#Epitafium Johannesa Pretwicza|epitafium Johannesa Pretwicza]] <br />
</gallery><br />
W środku trójlistna tarcza, a w niej odwrócona ku dołowi podkowa, litery I T P oraz data 1504. To fragment obrazu na [[Herby na epitafiach#Epitafium Johannesa Pretwicza|epitafium wikariusza wrocławskiej katedry Johannesa Pretwitcza]] zmarłego w 1522 r. Znajduje się pomiędzy męskimi i żeńskimi członkami rodziny więc jest ich znakiem. Nie jest to jednak znana rodzina Prittwitz, której jeden z zapisów nazwy też brzmi Pretficz, a pochodził z niej np. słynny obrońca Polski przed najazdami tatarskimi Bernard Pretficz. Młodszy od Johannesa ale żyjący też w tym samym czasie. Ten śląski ród rycerski przyjął polski herb Wczele.<br />
<br />
== Reimann von Reimannswalde ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Reymann.jpg|Reimann von Reimannswalde<br />
Plik:Reimann Elisa epitafium.jpg|Epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Elisy_Reimann_z_domu_Winkler|Elizy Reimann z domu Winkler]]<br />
</gallery><br />
<br />
Herb Johanna Reimanna von Reimannswalde (1544–1597 na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Elisy_Reimann_z_domu_Winkler|epitafium żony, Elizy z domu Winkler]] na północnej elewacji fary elżbietańskiej. Johann Reimann, nobilitowany 23 III 1595 roku z predykatem von Reimannswalde, był syndykiem Lwówka Śląskiego, kanclerzem biskupów wrocławskich oraz radcą i kanclerzem książąt legnicko-brzeskich.<br />
<br />
== Reinhold ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Reinhold von Beutenbach Magdalena 1537.jpg|Herb Reinhold<br />
</gallery><br />
[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Herb Reinhold na epitafium Mikołaja Jenkwitza Posadowskiego]] (Nocolaus Jenkwitz genannt Posadowsky). 1537. Pierwotnie w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, teraz Muzeum Narodowe we Wrocławiu (Nr inw. VIII-2648). Należy do III żony Mikołaja Magdaleny Reinhold von Beutenbach. Reinhold von Beutenbach (Reinold, Reynold) to rodzina z której znani są we Wrocławiu tylko. 1. Żona od 1537 Mikołaja Jenkwitza Posadowskiego, Magdalena. 2. Andreas Reinhold małżonek Margarete Ungerathen i być może 3. Bonaventura Reinold mąż Gertrudy, w której testamencie z 29 sierpnia 1553 r. wymieniono 4 małoletnich dzieci bez imienia <small>(Schellenberg 1938, 112)</small>, <small>(Pusch 1987, 319 - O Magdalenie)</small>. 4. Wzmianka Jakob Reinhold II mąż Hedwig Schmidt - znana 1495-1500 <small>(Pusch 1990, 139)</small>.<br />
<br />
== Schönpühl ==<br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Schönpühl na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Trzeci herb od lewej, pierwszy w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Paul Schönpühl był jej pierwszym mężem. Poza tym nic o nim nie wiadomo.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Schweinitz ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz na 7 filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|farze magdaleńskiej]].</div><br />
</gallery><br />
<center><br />
''Ehrengd. d. Hochedelgeb. Herren George Hermann von Schweinitz kurfürstlichsächs. Kriegsraths Kamerherren obristen und commendanten zu Breßlau 1667 den 30. Ap.''<br> głosi inskrypcja na otoku. <br />
</center><br />
'''Georg Hermann von Schweinitz und Crain''' (* 14 II 1602 w Krajowie (Crain); † 30 IV 1667 we Wrocławiu). Sędziwy już pułkownik został w 1663 r. komendantem Wrocławia mianowanym w związku z wojną turecko-austriacką 1663-1664. Schweinitzowie to stara śląska rodzina szlchecka. Według legendy rodowej mieli przybyć na Śląsk pod koniec XII w. w orszaku Jadwigi z Andechs (św. Jadwigi), żony Henryka II. Jerzy urodził się w podlegnickiej posiadłości Schweinitzów Krajowie. Edukował się w domu oraz w ewangelickiej szkole w Jaworze. Ogłady nabywał na różnych dworach hrabiowskich i książęcych, aż w końcu wszedł w służbę u księcia Franciszka Karola zu Sachsen-Lauenburg. Odbył też kawalerską "wielką podróż" (grand tour). Jego aktywne dorosłe życie przypadło na wojnę trzydziestoletnią. Praktyczne doświadczanie wojskowe zaczął zdobywać od bitwy pod Fleurus (1622), oczywiście w armii protestanckiej. Rok później dostał się do cesarskiej niewoli. Uwolniony podczas wzajemnej wymiany jeńców powrócił na Śląsk i na prośbę matki kilka lat przebywał w rodzinnym majątku. Poślubił wtedy swoją pierwszą żonę. W 1634 r von Schweinitz zdecydował się podjąć karierę wojskową, tym razem w saskiej armii elektorskiej. Od 1635 (pokój praski) protestancka Saksonia stała się członkiem koalicji Świętego Cesarstwa Rzymskiego czyli strony katolickiej. Georg w randze kapitana został dowódcą plutonu w pułku piechoty. W 1638 awansował na podpułkownika. Walczył z sukcesami i w 1643 r. elektor Jan Jerzy I mianował go pułkownikiem. Przez krótki okres był nawet dowódcą całej armii elektorskiej. Po wojnie został komendantem jednej z najważniejszych saksońskich twierdz - Stolpen. Otrzymał tytuły szambelana i radcy wojennego. Zmarł we Wrocławiu około godziny 13:30 30 kwietnia 1667 r. Został pochowany w kościele św. Elżbiety. Nabożeństwo żałobne odbyło się 26 czerwca 1667 r. w obecności posłów cesarskich, elektorsko-saskich i wysłanników innych książąt. Von Schweinitz miał też zainteresowania humanistyczne. Był członkiem liczącego ok. 900 osób "Towarzystwa Owocodajnego" (''Fruchtbringende Gesellschaft''). Było to działające w latach 1617–1680 niemieckie barokowe towarzystwo literackie i językowe.<br />
<br />
== Stensch ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Młyny św. Klary chronostych.jpg|Tablica inskrypcyjna z 1799 r. z herbem ksieni Hedwig von Stensch<br />
Plik:Stentzsch.jpg|Herb Stentzsch (Stentsch, Stensch)<br />
Plik:Mlyny św. Klary w 1808 r.jpg|Młyny św. klary w 1808 po odbudowie w 1799 r. przez przeoryszę Jadwigę von Stensch<br />
Plik:Młyny św. Klary pożar w 1908 r.jpg|Młyny św. Klary po pożarze w lipcu 1908 r. <br />
</gallery><br />
Herb przeoryszy wrocławskiego klasztoru klarysek '''Hedwig von Stensch'''. Tablica inskrypcyjna, którą wieńczył dotyczy młynów św. Klary na wyspach Słodowej (z lewej) i Bielarskiej we Wrocławiu. Została umieszczona w 1799 r. na ścianie młyna z prawej, analogicznie do rzeźby św. Klary widocznej we wnęce na młynie z lewej. Tekst jest chronostychem dającym datę 1799 i brzmiącym w tłumaczeniu: ''Henryk III budynki te ufundował, a Jadwiga ksieni św. Klary je przywróciła.'' Wzmianka o Henryku III wskazuje na powstanie tych młynów w poł. XIII w. chociaż w ręce klarysek przeszły trochę później. 12 V 1268 książę Władysław nadał im ten na wyspie Słodowej, a ok. 1330 stały się też właścicielkami tego na wyspie Bielarskiej. Odbudowa czy też przebudowa, o której mówi inskrypcja dokonana została po pożarze w 1789. Powstały dwupiętrowe barokowo-klasycystyczne budynki według projektu Brunnerta. Młyny św. Klary miały wówczas 4 koła. W tym czasie na Odrze w obrębie wrocławskich wysp pracowało 58 kół w 17 zakładach. Zniszczone w 1945 r. budynki młynów św. Klary miały zostać odbudowane z przeznaczeniem na Muzeum Etnograficzne. Ostatecznie zostały jednak w 1975 r. wysadzone (w czynie społecznym przez saperów z wrocławskiej Oficerskiej Szkoły Inżynieryjnej). Rzeźba św. Klary znajduje się na dziedzińcu domu przy ul. Katedralnej 10 (Dom Księży Emerytów). <br />
<br />
Jadwiga von Stensch urodziła się 27 września 1736 r.<ref name="Pietsch">Pietsch Theophila. Zur Geschichte des Breslauer Klarenstiftes, des jetzigen Ursulinenklosters. Breslau: 1937.</ref> Pochodziła ze starego szlacheckiego rodu śląskiego z księstwa głogowskiego biorącego nazwisko od miejscowości Stentsch (Szczaniec) koło Świebodzina. Prawdopodobnie należała do ostatnio pokolenia rodziny. Do zakonu Ubogich Sióstr Świętej Klary wstąpiła 26 lipca 1752 r., a 15 grudnia 1780 r. została ksienią we Wrocławskim klasztorze. Była nią do sekularyzacji zakonu 1810 r. W królestwie Prus zostały zlikwidowane zakony kontemplacyjne. W chwili likwidacji wrocławskie klaryski miały dosyć znaczny majątek: znaczne majątki: własny browar, młyny św. klary, różne terytoria na przedmieściach Wrocławia oraz 14 wsi: Griptau, Neukirch, Klarenkranst, Oswitz, Gr. Öhlern, Prisselwitz, Polnisch Kniegnitz, Polnisch Peterwitz, Nippern, Guckerwitz, Stöschwitz, Naselwitz, Wilschwitz i część Bankau. Budynki klasztoru objęły prowadzące szkoły dla dziewcząt urszulanki (oddały miastu swoją dotychczasową siedzibę), które zapewniły schronienie członkiniom rozwiązanych zgromadzeń, w tym byłej przeoryszy klarysek. Jadwiga von Stensch zmarła w swoim dawnym klasztorze 22 lutego 1815 r. Pamięć o rodzie Piastów jako wielkich dobroczyńcach domu była przez wieki pielęgnowana w konwencie klarysek z wdzięczną pobożnością, co potwierdzają. Modlitewnik i oficjum , spuścizna ostatnie klaryski przekazały urszulankom. Zawierały one m.in. instrukcje dotyczące modlitw: zobowiązania do czuwań i mszy za zmarłych Henryka II i Annę, fundatorów, za księcia Henryka, który ofiarował las' (Henryk III. 1268), za króla Polski i jego rodzinę z powodu wielkiej fundacji solnej w 1365 (w tym roku król Kazimierz III Wielki wzbogacił klasztor dużą fundacją solną dla zbawienia dusz swoich, rodziców i przodków), za trzy panie "pod białym kamieniem": Annę, Jadwigę i Juttę.<br />
<br />
== Straubinger ==<br />
<gallery mode=packed heights=230px><br />
Plik:Straubinger herb.jpg|Herb proboszcza fary Marii Magdaleny [[Oswald Straubinger|Oswalda Straubingera]] (zm. 1517)<br />
Plik:Straubinger Oswals epitafium herb.jpg|Herb Oswalda Straubingera; tablica na epitafium z ok. 1517-1520 r. w farze magdaleńskiej, <br />
</gallery><br />
<br />
[[Oswald Straubinger]] występujący też pod pseudonimem Winkler (zm. w 1517) pochodził z Bawarii. Ostatni katolicki proboszcz wrocławskiej parafii św. Marii Magdaleny i rektor jej szkoły parafialnej, kanonik (od ok. 1485) i kantor (od 1489) wrocławskiej kapituły katedralnej, kanonik głogowskiej kapituły kolegiackiej, notariusz księcia żagańskiego Jana II Dzikiego, doktor praw, humanista. Herb znajdował się na wykuszu zbudowanego przez niego domu parafialnego przy ul. Łaciarskiej (''Altbussergasse'').<br />
<br />
== Herby osób incydentalnie związanych z Wrocławiem ==<br />
Tu np. herby osób nie będących mieszkańcami Wrocławia ale umieszczone na epitafiach z powodów genealogicznych. <br />
<gallery mode=packed heights=260px><br />
Plik:Reidburg.jpg|Reidburg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Seidlitz.jpg|Seidlitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
Plik:Wachtel von Pantenau.jpg|Wachtel von Pantenau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej<br />
</gallery><br />
====== Herby na epitafium Heinricha Wrbsky von Wrby ======<br />
----<br />
[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Heinricha_Wrbsky_von_Wrby|Epitafium szesnastoletniego Hernyka Wrbsky von Wrby (Wirbski)]] wisi na północnej elewacji fary elżbietańskiej. Z pierwotnie znajdujących się na nim 16 herbów (z tego 12 jest znanych) aktualnie jest 4. Wirbscy to średniozamożna szlachta herbu Lis z księstw opolskiego i raciborskiego herby. 12 herbów Według Luchsa <small>(Luchs, 1860)</small>. Poczynając od góry na prawym obelisku: 1. Warkotschów, 2. [[:Plik:Wrbsky N.N.jpg|niezidentyfikowany]], 3. Trudny do rozpoznania - orzeł?, 4. Schyrowskich (Zierowskich), 5. Trzinskich (Trzcińskich), 6. Wrbskych (Wirbskich). Na lewym obelisku: 1. Komantzkich (Chomańskich), 2. [[Figura św. Jana Nepomucena w Kamieniu Śląskim|Larischów]], 3. Sedlnitzkich, 4. [[Herby_we_Wrocławiu#Betsch|Betschów]], 5. Frankenbergów, 6. Leschitzów (Leszczyców).<br />
<gallery mode=packed heights=260px caption="Herby zachowane na epitafium"><br />
Plik:Wrbsky.jpg|Wrbsky, Wirbski (polski herb Lis)<br />
Plik:Komantzky.jpg|Komnatzky, Komanski, Chomanski (polski herb Zeta (Pilawa))<br />
Plik:Wrbsky N.N.jpg|N.N.<br />
Plik:Wrbsky N.N. 2.jpg|N.N.<br />
</gallery><br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kamienne_krzy%C5%BCe&diff=28248Kamienne krzyże2026-04-11T14:01:46Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style='text-align:justify;>Na terenie Polski jest ok. 600 '''kamiennych krzyży''' wykonanych z jednego bloku kamienia ([[Monolitowe kamienne krzyże|krzyże monolitowe]]). Większość z nich odnajdujemy na Śląsku (łącznie z Łużycami). Związane jest to z dostępnością surowca, i co za tym szło, relatywnie powszechną umiejętnością jego obróbki. Takie krzyże sięgają tam prawdopodobnie XIV wieku, ale ze względu na prostotę ich wykonania w większości przypadków nie da się określić czasu powstania. Można je uznać za twórczość ludową, a ta nie charakteryzuje się stylem pozwalającym odróżnić epoki. Bardzo prawdopodobne, że zdarzały się na Śląsku nawet w wieku XIX ([[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowice]]). O "ludowej ponadczasowości" świadczą osiemnasto- i dziwiętnastowieczne krzyże z [[Bruśnieński ośrodek kamieniarski|kamieniarskiego ośrodka w Bruśnie]], nieróżniące się wyglądem od najstarszych krzyży śląskich. Można je odnaleźć w dużej liczbie na starych, często opuszczonych, [[:Kategoria:Krzyże bruśnieńskie|cmentarzach unickich i prawosławnych oraz cerkwiskach]] w północo-wschodniej części woj. podkarpackiego i południowo-wschodniej lubelskiego. Pojedyncze monolitowe krzyże spotyka się na [[Kamienne krzyże na Podlasiu|Podlasiu (kilka w okolicy Białej Podlaskiej i jeden w pow. sokólskim)]]. Co do tych krążą różne legendy o przedwieczności, nawet pogańskiej, ale często są to krzyże nowożytne z zapomnianych cmentarzy czy mogił. Kamienne krzyże dotknęła '''"[[krzyż pokutny|mania pokutności]]"'''. Można doszukiwać się jakiegoś odsetka krzyży pokutnych wśród kamiennych krzyży na terenach poniemieckich, ale bez sensu jest nazywanie tak wszystkich śląskich kamiennych krzyży. Całkowitą aberracją było, a "pokutuje" nawet do dziś, nazywanie pokutnymi krzyży we wschodniej Polsce<ref>Skrajną niekompetencją i wręcz brakiem sensu grzeszą np. niektóre wpisy w rejestrach zabytków. Przykładowo: "Pratulin: cmentarz unicki, z krzyżem pokutnym, 1 poł. XIX, nr rej.: A/762 z 14.05.1998". Chodzi tu o [[Kamienne_krzyże_na_Podlasiu_Południowym#Pratulin|krzyż kamienny na grobie męczenników unickich zastrzelonych w 1874 r. przez wojsko rosyjskie]].</ref>.</div><br />
<br />
== Kamienne krzyże w województwach śląskich ==<br />
Galeria pokazuje krzyże ułożone powiatami, a w ich obrębie gminami<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Bytom k. kamienny.jpg|Bytom Łagiewniki; kamienny krzyż, będący w ludowej tradycji związany z misją Cyryla i Metodego <br />
Plik:Strzyżowice krzyż kamienny.jpg|Strzyżowice, pow. będziński, gm. Psary<br />
Plik:Bolesławiec krzyż kamienny.jpg|Bolesławiec; kamienny krzyż z rytem miecza w lapidarium<br />
Plik:Ocice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Ocice, pow. bolesławiecki, gm. Bolesławiec; kamienny krzyż z rytem kuszy (ryt słabo widoczny, zarośnięty częściowo mchem)</div><br />
Plik:Ocice 2.jpg|Ocice, pow. bolesławiecki, gm. Bolesławiec<br />
Plik:Stare Jaroszowice.jpg|Stare Jaroszowice, pow. bolesławiecki, gm. Bolesławiec; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Czerna.jpg|<div style='text-align:justify;>Czerna, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec. Według legendy zanotowanej w latach 30. XX w. krzyż został postawiony na pamiątkę wprowadzenia chrześcijaństwa, kiedy to odprawiono w tym miejscu ostatni obrzęd ku czci Czarnoboga, polegający na wzajemnym przepijaniu do siebie alkoholu z jednej czary. Dwa słabo widoczne ryty: włócznia? z lewej, strzała? z prawej.</div> <br />
Plik:Gościszów k. kamienny.jpg|Gościszów, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec<br />
Plik:Gościszów k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Gościszów, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec; kamienny krzyż z rytem korda</div><br />
Plik:Milików.jpg|Milików, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec; dwa kamienne krzyże z rytem miecza <br />
Plik:Wykroty.jpg|Wykroty, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec<br />
Plik:Zabłocie.jpg|Zabłocie, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec<br />
Plik:Ławszowa.jpg|Ławszowa, pow. bolesławiecki, gm. Osiecznica; krzyż kamienny w murze byłego cmentarza<br />
Plik:Raciborowice Górne k. kamienny.jpg|Raciborowice Górne, pow. bolesławiecki, gm. Warta Bolesławiecka<br />
Plik:Warta Bolesławiecka k. kamienny.jpg|Warta Bolesławiecka, pow. bolesławiecki<br />
Plik:Wartowice.jpg|Wartowice, pow. bolesławiecki, gm. Warta Bolesławiecka<br />
Plik:Małujowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Małujowice, pow. brzeski, gm. Brzeg; krzyż przy murze cmentarza kościelnego przy zamurowanej bramce; legenda: Wiejska dziewczyna zdradziła ukochanego i wybrała innego. Na jej ślubie zdradzony kochanek, w szale zazdrości, zabił ją widłami. Po tej krwawej zbrodni zamurowano bramkę, przy której to się stało, i boczne drzwi kościoła. W wapieniu pozostały wyryte widły.</div><br />
Plik:Gałążczyce.jpg|<div style='text-align:justify;>Gałążczyce, pow. brzeski gm. Grodków. Legenda zanotowana w latach 30. XX w.: 200 lat temu podobno w tym miejscu pan młody zamordował swoją narzeczoną (opowiedział nauczyciel Zimmermann)</div><br />
Plik:Kolnica.jpg|Kolnica, pow. brzeski, gm. Grodków; kamienny krzyż na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Mikołajowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowa, pow. brzeski, gm. Grodków. Legendy: 1. Krzyż miał zostać postawiony w XII wieku przez dziedzica z rodu von Seydlitz jako zadośćuczynienie za to, że zamordował własnego syna. 2. W tym miejscu trzej muzycy, którzy grali na zabawie odpustowej w Mikołajowej, mieli się nawzajem zamordować lub zostali tam zamordowani.</div><br />
Plik:Wierzbnik.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbnik, pow. brzeski, gm. Grodków. Regionalista Paul Kutzer zastanawiał się na pocz. XX w. czy ten krzyż ma związek z umową kompozycyjną z 20 lipca 1449. Umowa wzmiankuje o Leichczeichen czyli nagrobku, upamiętnieniu (nie ma wskazanego materiału). Nie ma więc uwiarygadniających przesłanek na taką hipotezę. </div><br />
Plik:Wojsław krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Wojsław|Wojsław, pow. brzeski, gm. Grodków]]. Krzyż nazywany "kamienny nos" (steinerne Nase). Według legendy upamiętnia przypadkowe zastrzelenie panny młodej przez drużbę. Niemieccy mieszkańcy wsi uważali go też za symbol przynależności wsi do dóbr biskupich; odczytywano słabo widoczny ryt jako biskupi pastorał (możliwe, że był to w rzeczywistości miecz).</div><br />
Plik:Lewin Brzeski, krzyż kamienny.jpeg|alt=Krzyż określany jako pokutny w Lewinie Brzeskim|<div style='text-align:justify;>[[Lewin Brzeski - krzyż kamienny|Lewin Brzeski, pow. brzeski]]; marmurowy krzyż upamiętniający zabójstwo; częściowo odczytana inskrypcja w tłumaczeniu brzmi: 15 kwietnia 1617 (1677?) roku został w tym miejscu zakłuty bez powodu George Friedrich Brandtner, młodzieniec mający lat 20 i pół, przez mordercę Georga ... rodem z Saksonii.</div><br />
Plik:Zawadno.jpg|Zawadno, pow. brzeski, gm. Lewin Brzeski; kamienny krzyż w lesie<br />
Plik:Cieszyn Klembice.jpg|<div style='text-align:justify;>Cieszyn Kalembice; kamienny krzyż z krzyżykami wyrytymi na ramionach; być może krzyż graniczny. Pierwotnie stał nad rzeczką Podlipianką rozgraniczającą wsie Kalembice i Pastwiska.</div><br />
Plik:Brenna.jpg|Brenna, pow. cieszyński; krzyż kamienny z 1699 r.<br />
Plik:Pruchna.jpg|Pruchna, pow. cieszyński, gm. Strumień; krzyż pamiątkowy dotyczący zabójstwa w 1645 r. <br />
Plik:Bielawa.jpg|Bielawa, pow. dzierżoniowski; kamienny krzyż z pełną aureolą; u dołu trzonu obiektu ryt krzyżyka<br />
Plik:Bielawa 2.jpg|Bielawa, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Kiełczyn.jpg|Kiełczyn, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Kołaczów.jpg|Kołaczów, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Książnica.jpg|Książnica, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Mościsko 1.jpg|Mościsko, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Mościsko 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mościsko, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów; kamienny krzyż; kiedyś był na nim widoczny ryt serca i niezidentyfikowanego przedmiotu.</div><br />
Plik:Piława Dolna.jpg|Piława Dolna, pow. dzierżoniowski, gmina Dzierżoniów; granitowy krzyż z rytem topora<br />
Plik:Uciechów.jpg|Uciechów, pow. dzierżoniwski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Tuszyn.jpg|Tuszyn, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Gilów.jpg|Gilów, pow. dzierżoniowski, gm. Łagiewniki; krzyż kamienny odnaleziony w 2022 r. <br />
Plik:Młynica.jpg|Młynica, pow. dzierżoniowski, gm. Łagiewniki; kamienny krzyż z widokiem na Ślężę<br />
Plik:Niemcza krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Niemczy|Niemcza, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Wilków Wielki krzyże.jpg|alt=Krzyż pokutny w murze|Wilków Wielki, pow. dzierżoniowski, gm. Niemcza; dwa krzyże kamienne, obydwa z wypukłą rzeźbą krzyża<br />
Plik:Kamionki Dolne.jpg|Kamionki Dolne, pow. dzierżoniowski, gm. Pieszyce; kamienny krzyż z rytem korda (ew. noża)<br />
Plik:Piskorzów.jpg|Piskorzów, pow. dzierżoniowski, gm. Pieszyce<br />
Plik:Piława Górna.jpg|Piława Górna, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Łany.jpg|Łany, pow. gliwicki, gm. Rudziniec<br />
Plik:Sośnicowice.jpg|Sośnicowice, pow. gliwicki<br />
Plik:Krzepów.jpg|<div style='text-align:justify;>Głogów Krzepów; kamienny krzyż, o którym przypuszczano, że może jest związany z zapisem w głogowskich kronikach, brzmiącym w tłumaczeniu: "W roku 1547 Balten von Dohm z Kracke zabił nożem chłopa w Schepe." Nie ma jednak na to dowodów, a hipoteza opiera się na ogólnym założeniu, że zabójstwa i w ogóle nagłe śmierci upamiętniane są nieraz krzyżami. Ponadto podobne zabójstwa odnotowano tutaj również w latach 1609 i 1640.</div><br />
Plik:Przedmoście.jpg|<div style='text-align:justify;>Przedmoście, pow. głogowskim, gm. Głogów; dwa kamienne krzyże, o których dawni mieszkańcy mówili, że w czasie wojny trzydziestoletniej miało tam zostać zabitych dwóch oficerów. Inna legenda mówi, że w tym miejscu zostało zamordowanych dwóch czeladników</div><br />
Plik:Przedmoście 1.jpg|Przedmoście, pow. głogowskim, gm. Głogów; kamienny krzyż z lewej<br />
Plik:Przedmoście 2.jpg|Przedmoście, pow. głogowskim, gm. Głogów: kamienny krzyż z lewej<br />
Plik:Jaczów krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Jaczowie|Jaczów, pow. głogowski, gm. Jerzmanowa<br />
Plik:Kotla k. kamienny.jpg|Kotla, pow. głogowski; krzyż kamienny z rytem topora<br />
Plik:Wietszyce.jpg|Wietszyce, pow. głogowski, gm. Pęcław; dwa kamienne krzyże z uszkodzonymi ramionami<br />
Plik:Baborów krzyż kamienny.jpg|Baborów, pow. głubczycki; kamienny krzyż na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Dzielów krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Dzielów, powiat głubczycki, gm. Baborów; krzyż kamienny, obok niego dezinformująca tabliczka podająca bez żadnych dowodów na to, że to [[krzyż pokutny]] i że pochodzi z XIV-XVI w.</div> <br />
Plik:Nasiedle.jpg|Nasiedle, pow. głubczycki, gm. Kietrz<br />
Plik:Glinka.jpg|Glinka, pow. górowski, gm. Góra<br />
Plik:Niechlów.jpg|<div style='text-align:justify;>Niechlów, pow. górowski, gm. Góra; kamienny krzyż w polu; z jednej strony krucyfiks i klęcząca? postać, z drugiej nieczytelna inskrypcja w kilkunastu wierszach</div><br />
Plik:Nowe Rochowice.jpg|Nowe Rochowice, gm. Bolków; trzon kamiennego krzyża odkryty w 2014 r. <br />
Plik:Męcinka k. kamienny.jpg|Męcinka, pow. jaworski; krzyż kamienny z rytem miecza<br />
Plik:Piotrowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Piotrowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; kamienny krzyż z rytem miecza</div><br />
Plik:Przybyłowice.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; 3 kamienne krzyże przy szosie pomiędzy wsiami Przybyłowice i Małuszów<br />
Plik:Przybyłowice 1.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; krzyż lewej strony<br />
Plik:Przybyłowice 2.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; krzyż w środku z prawie niewidocznym rytem miecza<br />
Plik:Przybyłowice 3.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; krzyż z prawej, a właściwie tylko trzon krzyża<br />
Plik:Sichów.jpg|Sichów, pow. jaworski, gm. Męcinka; kamienny krzyż z rytem włóczni (glewii?) w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Słup kapliczka i kamienne krzyże.jpg|alt=Kapliczka pojednania i krzyże pokutne w Słupie|Słup, pow. jaworski, gm. Męcinka <br />
Plik:Godziszowa 1.jpg|Godziszowa, pow. jaworski, gm. Mściwojów; piaskowcowy krzyż z rytem krzyża i znaku X<br />
Plik:Godziszowa 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Godziszowa, pow. jaworski, gm. Mściwojów; piaskowcowy krzyż wmurowany w bramce wejściowej na cmentarz kościelny</div><br />
Plik:Kępy.jpg|Kępy, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie; krzyż kamienny z bardzo słabo widocznym rytem kuszy<br />
Plik:Mierczyce.jpg|Mierczyce, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie; krzyż kamienny na cmentarzu kościelnym <br />
Plik:Skała kamienne krzyże.jpg|Skała, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie; dwa krzyże wmurowane w ogrodzenie posesji domu nr 25<br />
Plik:Gorzeszów.jpg|Gorzeszów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; krzyż wmurowany w ścianę gospody (byłej)<br />
Plik:Kochanów.jpg|Kochanów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż ze śladem rytu (miecza, korda?)<br />
Plik:Krzeszów.jpg|Krzeszów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż ze śladem rytu (miecza?)<br />
Plik:Krzeszów 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzeszów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż; niegdyś widoczny był na nim ryt miecza</div><br />
Plik:Krzeszówek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzeszówek, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż stojący według informacji z 1909 r. koło karczmy</div> <br />
Plik:Bukówka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Bukówka, pow. kamiennogórski, gm. Lubawka; u góry linia upamiętniająca poziom wody podczas powodzi w 1897 r.</div> <br />
Plik:Okrzeszyn krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pojednania, Okrzeszyn|Okrzeszyn, pow. kamiennogórski, gm. Lubawka<br />
Plik:Jelenia Góra Strupice.jpg|Jelenia Góra; kamienny krzyż w murze koło kościoła św. Wojciecha<br />
Plik:Jelenia Góra kamienne krzyże.jpg|<div style='text-align:justify;>Jelenia Góra; dwa kamienne krzyże w murze kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła (aktualnie prawosławny); ryty miecza i kuszy na lewym i niezidentyfikowany na prawym.</div> <br />
Plik:Jelenia Góra k. kamienny.jpg|Jelenia Góra; kamienny krzyż w ścianie kościoła św. Anny<br />
Plik:Komarno 1.jpg|Komarno, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż ze słabo widocznym rytem miecza<br />
Plik:Komarno 2.jpg|Komarno, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż z rytem<br />
Plik:Miedzianka.jpg|Miedzianka, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż z napisem MEMENTO<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 2.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 1.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z rytem korda<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 3.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z rytem korda<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 4.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż wmurowany w wieżę kościoła<br />
Plik:Chroślice k. kamienny 5.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż jako fragment portalu<br />
Plik:Czernica 1.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż kamienny i kamień z rytem krzyża i szabli<br />
Plik:Czernica 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż z rytem miecza i pełną aureolą, ma też krzyżyk geodezyjny</div><br />
Plik:Czernica 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Czernica (nieraz podawany Janówek), pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; ryt liter MB oraz daty 1699</div><br />
Plik:Czernica 4.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; monolitowy kamienny krzyż<br />
Plik:Czernica 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż (piaskowiec) z rytem bandoletu i datą 1661, ma też krzyżyk geodezyjny</div><br />
Plik:Dziwiszów k. kamienny 1.jpg|Dziwiszów, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z piaskowca ze słabo już czytelnym rytem miecza i małego krzyżyka<br />
Plik:Dziwiszów k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Dziwiszów, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z piaskowca z rytm korda (może noża) i nieczytelną już datą 1625; legenda o kłótni w tym miejscu dwóch czeladników o kromkę chleba</div><br />
Plik:Jeżów Sudecki.jpg|Kamienny krzyż w Jeżowie Sudeckim|Jeżów Sudecki, pow. karkonoski; krzyż upamiętniający śmierć trzech Kozaków podczas działań wojennych w sierpniu 1813 r.<br />
Plik:Siedlęcin krzyż kamienny 2.jpg|Krzyż pokutny koło Siedlęcina|Siedlęcin, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; destrukt kamiennego krzyża z rytem topora<br />
Plik:Siedlęcin krzyż kamienny 1.jpg|Siedlecin, krzyż pojednania|Siedlęcin, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki<br />
Plik:Kowary k. kamienny.jpg|Kowary, pow. karkonoski; krzyż monolitowy z rytem partyzany<br />
Plik:Kowary k. kamienny 2.jpg|Kowary, pow. karkonoski; krzyż monolitowy na Przełęczy Kowarskiej<br />
Plik:Bukowiec k. kamienny.jpg|Bukowiec, pow. karkonoski, gm. Mysłakowice; krzyż kamienny z rytem włóczni (ew. partyzany) <br />
Plik:Łomnica.jpg|Łomnica (Czarne), pow. karkonoski, gm. Mysłakowice; kamienny krzyż z rytem miecza i datą 1786 (prawdopodobnie wtórną)<br />
Plik:Mysłakowice.jpg|Mysłakowice, pow. karkonoski; kamienny krzyż na terenie przypałacowym <br />
Plik:Marczyce.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczyce, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; dwa piaskowcowe krzyże we wnęce murku; krzyż po lewej z pełną aureolą i rytem miecza</div><br />
Plik:Miłków k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn. Trzy kamienne krzyże w murze cmentarnym kościoła św. Jadwigi. Według opisu proboszcza z przełomu XVIII i XIX w. miejsce symbolicznego grobu (cenotaf) - znane były wtedy dwa z tych krzyży.</div> <br />
Plik:Miłków k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; krzyż lewej odsłonił się spod tynku w latach 70. XX w.</div> <br />
Plik:Miłków k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; krzyż w środku z rytem kuszy</div><br />
Plik:Miłków k. kamienny 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; krzyż z prawej z rytem miecza, a na ramionach rytami stóp (butów)</div><br />
Plik:Staniszów.jpg|<div style='text-align:justify;>Staniszów, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; kamienny krzyż na wysokiej skarpie; słabo widoczny ryt partyzany, na prawym ramieniu ryt nożyc</div><br />
Plik:Stara Kamienica.jpg|Stara Kamienica, pow. karkonoski; krzyż w wieży kościoła; ryt miecza i ryt korda<br />
Plik:Wojcieszyce 1.jpg|Wojcieszyce, pow. karkonoski, gm. Stara Kamienica; kamienny krzyż z pełną aureolą<br />
Plik:Wojcieszyce 2.jpg|Wojcieszyce, pow. karkonoski, gm. Stara Kamienica; krzyż kamienny z rytem miecza<br />
Plik:Dobrosławice.jpg|Dobrosławice, pow. kędzierzyńsko-kozielski, gm. Pawłowiczki<br />
Plik:Przedborowice.jpg|Przedborowice, pow. kędzierzyńsko-kozielski, gm. Pawłowiczki<br />
Plik:Gorzanów.jpg|Gorzanów, pow. kłodzki, gm. Bystrzyca Kłodzka<br />
Plik:Poręba krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Porębie|Poręba, pow. kłodzki, gm. Bystrzyca Kłodzka<br />
Plik:Duszniki-Zdrój szwedzki krzyż.jpg|alt=Krzyż pojednania, Duszniki-Zdrój|<div style='text-align:justify;>Duszniki-Zdrój (Graniczna), pow. kłodzki; na głowie ryt krzyżyka, prawdopodobnie służył jakiś czas jako słupek graniczny</div> <br />
Plik:Kłodzko krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w Kłodzku|<div style='text-align:justify;>Kłodzko; kamienny krzyż z rytem włóczni na cmentarzu; krzyż jest wiązany z zabójstwem w 1604 r. przez protestancką ludność polskiego pielgrzyma z Rzymu, Adama Markowskiego, oraz ciężkim zranieniem drugiego, Olbrachta Łaskiego.</div> <br />
Plik:Kłodzko krzyż kamienny muzeum.jpg|alt=Krzyż pojednania w Kłodzku|Kłodzko; pochodzący z Szalejowa krzyż kamienny w lapidarium Muzeum <br />
Plik:Korytów k. kamienny.jpg|Korytów, pow. kłodzki, gm. Kłodzko<br />
Plik:Szalejów Dolny szwedzki krzyż.jpg|Krzyż pokutny w Szalejowie Dolnym|<div style='text-align:justify;>[[Szalejów Dolny]], pow. kłodzki, gm. Kłodzko; "szwedzki krzyż", być może związany jest z ofiarami wojny trzydziestoletniej, a konkretniej z 1645 r.</div> <br />
Plik:Stójków.jpg|Stójków, pow. kłodzki, gm. Lądek-Zdrój; krzyż z piaskowca przy leśnej drodze; ryt miecza <br />
Plik:Lewin Kłodzki.jpg|<div style='text-align:justify;>Lewin Kłodzki, pow. kłodzki; według tradycji ustnej dawnych mieszkańców zapisanej w 1909 r. to Pestkreuz (krzyż morowy, zarazowy). Nauczyciel historii, regionalista z Lewina Wilhelm Mader uznał (1909), że krzyż jest upamiętnieniem morderstwa z 1560 r. Hipoteza ta opiera się jednak tylko na informacji, że w tym roku miało miejsce zabójstwo i założeniu, że zabójstwa upamiętniano często krzyżem. Jest to więc tylko luźny domysł.</div><br />
Plik:Międzylesie.jpg|<div style='text-align:justify;>Międzylesie, pow. kłodzki; kamienny krzyż w lesie z inskrypcją brzmiącą w tłumaczeniu: Roku 1628 dnia 18 października został tu zabity 19-letni Eliasz Lachnit, syn kuźnika z Riebeney.</div><br />
Plik:Czerwieńczyce krzyż kamienny b.jpg|alt=Krzyż pokutny, Czerwieńczyce|<div style='text-align:justify;>[[Kamienny krzyż w Czerwieńczycach|Czerwieńczyce]], pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda; krzyż upamiętniający śmierć 115 mieszkańców wsi w 1646 r. podczas wojny trzydziestoletniej</div> <br />
Plik:Dzikowiec krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny, Dzikowiec|Dzikowiec, pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda<br />
Plik:Wolibórz krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pojednania w Woliborzu|Wolibórz, pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda<br />
Plik:Wambierzyce krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w Wambierzycach|[[Krzyż kamienny w Wambierzycach|<div style='text-align:justify;>Wambierzyce, pow. kłodzki, gm. Radków]]; legenda: dwaj bracia Kaspar i Hans von Pannewitz, synowie Ludwika (zm. 1560), walczyli z powodu szlachcianki Valeski von Ullersdorf (1594), obaj zginęli, a Valeska rzuciła się pod młyńskie koło.</div><br />
Plik:Batorów krzyż Marty.jpg|alt=Krzyż Marty koło Batorowa|<div style='text-align:justify;>Batorów, pow. kłodzki, gm. Szczytna; krzyż Marty; upamiętnia śmierć młodej dziewczyny w 1628 r. zamordowanej prawdopodobnie przez dezertera czy dezerterów ukrywających się w górach podczas wojny trzydziestoletniej</div> <br />
Plik:Nowy Zagór.jpg|Nowy Zagór, pow. krośnieński, gm. Dąbie; kamienny krzyż z dezinformacyjną tabliczką o krzyżu pokutnym<br />
Plik:Gubin.jpg|Gubin, pow. krośnieński; trzy kamienne krzyże <br />
Plik:Markosice.jpg|alt=Krzyż kamienny pokutny, krzyż pojednania w Markosicach|[[Monolitowy krzyż w Markosicach koło Gubina|Markosice, pow. krośnieński, gm. Gubin]]<br />
Plik:Groble.jpg|Groble, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem kuszy<br />
Plik:Jaroszówka.jpg|Jaroszówka, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Jaroszówka 2.jpg|Jaroszówka, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z dolną aureolą i rytem kuszy <br />
Plik:Niedźwiedzice 1.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza (sztyletu)<br />
Plik:Niedźwiedzice 2.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza<br />
Plik:Niedźwiedzice 3.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła<br />
Plik:Niedźwiedzice 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza (bardzo słabo widoczny)</div><br />
Plik:Niedźwiedzice 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza</div><br />
Plik:Pawlikowice monolit.jpg|alt=Monolitowy krzyż kamienny z rytem sztyletu w Pawlikowicach|Pawlikowice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem sztyletu<br />
Plik:Pątnów krzyż.jpg|alt=Kamienny krzyż pokutny, Pątnów|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Pątnów, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem miecza]]<br />
Plik:Rokitki.jpg|Rokitki, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem interpretowanym najczęściej jako łopata<br />
Plik:Pątnów Legnicki.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice; grupa czterech kamiennych artefaktów uznawanych za krzyże<br />
Plik:Pątnów Legnicki 1.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice; fragment rytu głowni miecza (korda) <br />
Plik:Pątnów Legnicki 2.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice<br />
Plik:Pątnów Legnicki 3.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice<br />
Plik:Pątnów Legnicki 4.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice<br />
Plik:Rosochata 1.jpg|Rosochata, pow. legnicki, gm. Kunice; pierwszy z krzyży w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rosochata 2.jpg|Rosochata, pow. legnicki, gm. Kunice; drugi z krzyży w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rosochata 3.jpg|Rosochata, pow. legnicki, gm. Kunice; trzeci z krzyży w murze cmentarza kościelnego, ryt miecza<br />
Plik:Kościelec.jpg|Kościelec, pow. legnicki, gm. Krotoszyce; na cmentarzu kościelnym po południowej stronie<br />
Plik:Gniewomierz.jpg|<div style='text-align:justify;>Gniewomierz, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; trzony dwóch krzyży wmurowane poziomo, po zewnętrznej stronie muru otaczającego kościół św. Antoniego, od południowo-zachodniej strony</div><br />
Plik:Gniewomierz 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Gniewomierz, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; krzyż z lewej; trzon i ramię kamiennego krzyża z rytem korda</div><br />
Plik:Gniewomierz 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Gniewomierz, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; krzyż z prawej; trzon i kamiennego krzyża z rytem korda</div><br />
Plik:Kłębanowice.jpg|Kłębanowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; krzyż ze zlepieńca przed murem cmentarza kościelnego, ryt miecza</div><br />
Plik:Nowa Wieś Legnicka.jpg|alt=krzyż pokutny, Nowa Wieś Legnicka|<div style='text-align:justify;> Nowa Wieś Legnicka, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; kamienny krzyż z rytem miecza na cmentarzu koło kościoła, prawdopodobnie średniowieczny krzyż z grobu rycerza</div><br />
Plik:Nowa Wieś Legnicka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowa Wieś Legnicka, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego (od zewnątrz), na prawo od południowej bramy; odsłonięty latem 2023 r. spod tynku.</div><br />
Plik:Mikołajowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; dwa piaskowcowe krzyże w murze kościoła; obydwa w dwóch częściach</div><br />
Plik:Mikołajowice 1a.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; głowa pierwszego krzyża</div><br />
Plik:Mikołajowice 1b.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; trzon pierwszego krzyża</div><br />
Plik:Mikołajowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; drugi krzyż; trzon pod wmurowaną ukośnie głową, widoczny tylko częściowo</div><br />
Plik:Studnica 2k.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; dwa kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego; 1 krzyż z rytem miecza, drugi z rytem kuszy</div><br />
Plik:Studnica krzyż 3.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż na prawo od 3 przypory od południa; ryt daty - 1844 (data wmurowania w mur?) oraz bardzo już słaby zarys rytu miecza</div><br />
Plik:Studnica krzyż 4.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od południa; ryt miecza</div><br />
Plik:Studnica krzyż 5.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od południa; ryt miecza</div><br />
Plik:Studnica krzyż 6.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od południa; ryt korda</div><br />
Plik:Studnica krzyż 7a.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; siódmy krzyż w murze cmentarza kościelnego odkryty w 2018 r.; zewnętrzna strona muru od południa, między 1 i 2 przyporą</div> <br />
Plik:Studnica stopka.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; stopka zaginionego kamiennego krzyża z fragmentem niezidentyfikowanego rytu przy drodze do Legnicy </div><br />
Plik:Golanka Dolna.jpg|<div style='text-align:justify;>Golanka Dolna, pow. legnicki, gm. Prochowice; krzyż wmurowany w przyporę kościoła; ryt określany jako pała ale możliwe też, że dmuchawa hutnika szkła</div><br />
Plik:Prochowice.jpg|Prochowice, pow. legnicki<br />
Plik:Tyniec Legnicki k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Tyniec Legnicki, pow. legnicki, gm. Ruja; krzyż kamienny i trzon innego kamiennego krzyża (fot. 2012)</div><br />
Plik:Tyniec legnicki k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Tyniec Legnicki, pow. legnicki, gm. Ruja; krzyż kamienny z dolną aureolą (z poprzedniego zdjęcia w 2023 r.)</div><br />
Plik:Wągrodno 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Wągrodno, pow. legnicki, gm. Ruja; piaskowcowy krzyż wmurowany w ogrodzenie cmentarza kościelnego, słabo widoczny ryt włóczni (partyzany)</div> <br />
Plik:Wągrodno 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wągrodno, pow. legnicki, gm. Ruja; piaskowcowy krzyż wmurowany w ogrodzenie cmentarza kościelnego, słabo widoczny ryt kuszy</div> <br />
Plik:Leśna.jpg|Leśna, pow. lubański; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Świecie 1.jpg|Świecie, pow. lubański, gm. Leśna; trzy kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Świecie 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Świecie, pow. lubański, gm. Leśna; dwa z trzech krzyży w murze cmentarza kościelnego; na pierwszym krzyżu ryt korda (ew. noża), na drugim ledwie widoczny ryt kuszy</div><br />
Plik:Świecie 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Świecie, pow. lubański, gm. Leśna; trzeci krzyż w murze cmentarza kościelnego; słabo widoczny ryt noża (korda?)</div><br />
Plik:Lubań k. kamienny.jpg|Lubań Uniegoszcz; kamień krzyżowy<br />
Plik:Mściszów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Mściszów, pow. lubański, gm. Lubań; dwa kamienne krzyże; krzyż z lewej z rytem miecza</div><br />
Plik:Mściszów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mściszów, pow. lubański, gm. Lubań; kamienny krzyż z rytem miecza</div><br />
Plik:Nawojów Łużycki k. kamienny.jpg|Nawojów Łużycki, pow. lubański, gm. Lubań; kamienny krzyż z rytem miecza i dwóch tarcz <br />
Plik:Nawojów Łużycki k. kamienny 2.jpg|Nawojów Łużycki, pow. lubański, gm. Lubań; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Rudzica 1.jpg|[[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy|Rudzica, pow. lubański, gm. Siekierczyn]]<br />
Plik:Rudzica 2.jpg|[[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy|Rudzica, pow. lubański, gm. Siekierczyn; krzyż w murze cmentarza kościelnego]]<br />
Plik:Lubin k. kamienny.jpg|Lubin; krzyż kamienny przy drodze do Ścinawy; na głowie krzyża wgłębienie o średnicy 8 cm<br />
Plik:Miłoradzice.jpg|Miłoradzice, pow. lubiński, gm. Lubin<br />
Plik:Osiek k. kamienny.jpg|Osiek, pow. lubiński, gm. Lubin<br />
Plik:Chobienia k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Chobienia, pow. lubiński, gm. Rudna; kamienny krzyż wmurowany w zwieńczeniu dawnej kaplicy cmentarnej</div><br />
Plik:Górzyn.jpg|Górzyn, pow. lubiński, gm. Rudna<br />
Plik:Rudna.jpg|<div style='text-align:justify;>Rudna, pow. lubiński; kamienny krzyż wmurowany w 1519 r. w ścianę wieży kościoła - współcześnie cerkiew prawosławna</div><br />
Plik:Tymowa k1.jpg|<div style='text-align:justify;>Tymowa, pow. lubiński, gm. Ścinawa; dwa kamienne krzyże; krzyż z lewej ze słabo widocznym zarysem rytu miecza i wgłębieniem w głowie</div><br />
Plik:Tymowa k2.jpg|Tymowa, pow. lubiński, gm. Ścinawa; krzyż widoczny na poprzednim zdjęciu z prawej strony<br />
Plik:Wielowieś.jpg|<div style='text-align:justify;>Wielowieś, pow. lubiński, gm. Ścinawa; piaskowcowy krzyż na cmentarzu kościelnym (przniesiony z Zaborowa); dolna aureola, ryt krzyżyka</div><br />
Plik:Krzewie Wielkie.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzewie Wielkie, pow. lwówecki, gm. Gryfów Śląski; dwa kamienne krzyże przy polnej drodze na północ od wsi</div><br />
Plik:Golejów k. kamienny 1.jpg|Golejów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z rytem ATG 1807 lub 1607<br />
Plik:Golejów k. kamienny 2.jpg|Golejów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z bardzo słabo już widocznym rytem daty 1651<br />
Plik:Lubomierz 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; jeden z 3 krzyży w południowej części muru cmentarnego; ryt włóczni</div><br />
Plik:Lubomierz 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; jeden z 3 krzyży w południowej części muru cmentarnego; wizerunek korda</div><br />
Plik:Lubomierz 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; jeden z 3 krzyży w południowej części muru cmentarnego; wizerunek korda ew. sztyletu</div><br />
Plik:Lubomierz kk.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; dwa kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego od wschodu</div><br />
Plik:Lubomierz 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od wschodu (z lewej strony na poprzednim zdjęciu)</div><br />
Plik:Lubomierz 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od wschodu (z prawej strony na poprzednim zdjęciu); niezidentyfikowany ryt (miecz?)</div><br />
Plik:Oleszna Podgórska krzyż kamienny.jpg|Oleszna Podgórska, pow. lwówecki, gm. Lubomierz<br />
Plik:Pławna Dolna krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pławna Dolna, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; przedwojenne podania łączą krzyż z zabójstwem księdza wracającego z kolędy albo z morderstwem służącej kantora w 1809 r.</div><br />
Plik:Wieszkowice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pławna Górna - Wieszkowice, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z rytem GFG / 1731; upamiętnia śmierć Gottfriedta Glaubitza w wyniku wypadku przy zwózce drewna.</div><br />
Plik:Wojciechów k. kamienny 1.jpg|Wojciechów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz<br />
Plik:Wojciechów k. kamienny 2.jpg|Wojciechów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz<br />
Plik:Lwówek Śląski k. monolitowy.jpg|Lwówek Śląski; kamienny krzyż z inskrypcją: BC 1846<br />
Plik:Płakowice a.jpg|<div style='text-align:justify;>Lwówek Śląski Płakowice; kamienna płyta (kamień krzyżowy) przy gruntowej drodze z obustronnym rytem krzyża; strona A</div><br />
Plik:Płakowice b.jpg|<div style='text-align:justify;>Lwówek Śląski Płakowice; kamienna płyta (kamień krzyżowy) przy gruntowej drodze z obustronnym rytem krzyża; strona B</div><br />
Plik:Dłużec k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Dłużec, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem miecza i korda</div><br />
Plik:Niwnice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem przedstawiającym prawdopodobnie broń o nazwie goedendag</div><br />
Plik:Niwnice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytami krzyżyków na ramionach i aureolą u dołu</div><br />
Plik:Skorzynice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Skorzynice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem włóczni, krzyżyka i liter FV. Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 1.</div><br />
Plik:Skorzynice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Skorzynice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z trudnym do rozpoznania rytem (kord?). Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 2.</div><br />
Plik:Ustronie.jpg|Ustronie, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem krzyżyka i wgłębieniem w głowie<br />
Plik:Zbylutów k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Zbylutów, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski. Kamienny krzyż nieznanego wieku z legendą, którą zamieszono na nim w formie inskrypcji pod koniec XIX w.; ''2 VII 1601 narzeczona Marie Rosine Wetzel, udająca się do ślubu z Ignatzem Gabrielem, została zadźgana przez swego byłego narzeczonego, który potem zbiegł.'' To powtarzająca się legenda związana ze starymi kamiennymi krzyżami (patrz np. Małujowice, pow. brzeski). Słabo widoczny ryt miecza.</div><br />
Plik:Żerkowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerkowice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; dwa kamienne krzyże przy szosie zniszczone w 1970 i potem zrekonstruowane z betonu z użyciem oryginalnych fragmentów</div><br />
Plik:Żerkowice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerkowice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; jeden ze zrekonstruowanych krzyży ze śladami odcisku siekiery</div> <br />
Plik:Żerkowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerkowice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski: jeden ze zrekonstruowanych krzyży ze śladem odcisku wideł</div><br />
Plik:Klecza k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Klecza, pow. lwówecki, gm. Wleń; kamienny krzyż z rytem korda; podejrzana niesprawdzona informacja (Scheer), że krzyż pochodzi z 1562 r. i został wystawiony za morderstwo popełnione na bracie.</div><br />
Plik:Nielestno k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Nielestno, pow. lwówecki, gm. Wleń; piaskowcowy krzyż z rytem korda z jednej stronu i korda ew. noża z drugiej - obydwa słabo widoczne</div><br />
Plik:Nielestno k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nielestno, pow. lwówecki, gm. Wleń; piaskowcowy krzyż z rytem kuszy (od strony drzewa), na ramieniu ryt krzyżyka</div><br />
Plik:Wleń k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Wleń, pow. lwówecki; kamienny krzyż z rytem miecza, pochodzi z wsi Grzęba (teraz część Wlenia)</div><br />
Plik:Wleń k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wleń, pow. lwówecki; kamienny krzyż z rytem miecza (puginału) i topora, przy ścieżce do ruin zamku. Krzyż być może związany z pokojem sądowym (Gerichtsfrieden). Krzyż jako symbol prawa i przysięgi; miecz sprawiedliwości - symbol prawa karnego i władzy karania krwawymi karami (ius gladii) czyli sądownictwa wyższego; topór symbolizujący wykonywanie wyroków. </div><br />
Plik:Bujaków krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;> Mikołów Bujaków; prawdopodobnie nagrobny kamienny krzyż, odcyfrowana inskrypcja: 1691 zmarła panna Katarzyna Kisielońska</div><br />
Plik:Ligota Książęca.jpg|Ligota Książęca, pow. namysłowski, gm. Namysłów<br />
Plik:Ligotka.jpg|Ligotka, pow. namysłowski, gm. Namysłów<br />
Plik:Przeczów.jpg|Przeczów, pow. namysłowski, gm. Namysłów; [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie|krzyż z cmentarza morowego w Mikowicach, 1600]]<br />
Plik:Gola.jpg|Gola, pow. namysłowski, gm. Świerczów<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Bytom Odrzański, pow. nowosolski; trzy kamienne krzyże wmurowane w północno-zachodnie naroże ściany wieży kościoła św. Hieronima</div><br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienny 1.jpg|Bytom Odrzański, pow. nowosolski; krzyż z rytem włóczni - położony najwyżej z trzech<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienny 2.jpg|Bytom Odrzański, pow. nowosolski; krzyż z rytem korda - położony w środku z trzech<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienny 3.jpg|Bytom Odrzański, pow. nowosolski; krzyż z rytem miecza - położny najniżej z trzech<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienne 4 i 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Bytom Odrzański, pow. nowosolski; dwa krzyże wmurowane w południowo-zachodnie naroże wieży kościoła św. Hieronima; górny z rytem łopaty</div> <br />
Plik:Mirocin Dolny.jpg|<div style='text-align:justify;>Mirocin Dolny, pow. nowosolski, gm. Kożuchów; kamienny krzyż w lesie pomiędzy Mirocinem Dolnym, a Kożuchowem</div><br />
Plik:Borów Wielki 1.jpg|alt=Krzyż pojednania w Borowie Wielkim|<div style='text-align:justify;>Borów Wielki, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; krzyż z widoczną bruzdą po rycie, prawdopodobnie włóczni, wmurowany w południową ścianę prezbiterium kościoła</div><br />
Plik:Borów Wielki 2.jpg||alt=Krzyż monolitowy w Borowie Wielkim|<div style='text-align:justify;>Borów Wielki, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; krzyż kamienny z rytem włóczni wmurowany w północną ścianę prezbiterium kościoła</div><br />
Plik:Borów Wielki 3.jpg|alt=Krzyż pokutny w Borowie Wielkim|<div style='text-align:justify;>Borów Wielki, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; według legendy krzyż upamiętnia morderstwo dokonane przez rycerza Wolfa von Braun z Solnik na swoim bracie Ditrichu z Drwalewic, gdyż ten uprowadził mu narzeczoną Teresę von Rachenberg z Borowa; wieś była własnością Braunów w XV w.</div><br />
Plik:Gołaszyn.jpg|alt=krzyż pokutny w Gołaszynie|<div style='text-align:justify;>Gołaszyn, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; według legendy krzyż upamiętnia śmierć dwóch pokątnych rzeźników (nieformalnych handlarzy bydłem).</div> <br />
Plik:Miłaków.jpg|Miłaków, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko<br />
Plik:Polski Świętów.jpg|Polski Świętów, pow. nyski, gm. Głuchołazy<br />
Plik:Chociebórz k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Chociebórz, pow. nyski, gm. Kamiennik. Z krzyżem związane są dwie legendy, obie o morderstwie z zawiści. Jedna o rzeźnikach, druga o zabójstwie w rodzinie. Więcej: [[:Plik:Chociebórz k. kamienny.jpg|Chociebórz, krzyż kamienny]].</div><br />
Plik:Korfantów k. kamienny.jpg|Korfantów, pow. nyski<br />
Plik:Rynarcice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Rynarcice, pow. nyski, gm. Korfantów; kamienny krzyż na cmentarzu kościelnym; w ustnym przekazie mieszkańców (legendzie) był wiązany z pojedynkiem w 1646 r., w którym zginął cesarski rotmistrz Heinrich von Strehlen.</div> <br />
Plik:Ścinawa Nyska.jpg|<div style='text-align:justify;>Ścinawa Nyska, pow. nyski, gm. Korfantów; południowa brama na cmentarz kościelny, w którą wmurowane są 2 kamienne krzyże</div><br />
Plik:Ścinawa Nyska 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Ścinawa Nyska, pow. nyski, gm. Korfantów; kamienny krzyż wmurowany w prawy narożnik muru środkowej bramy wejściowej (południowej)</div><br />
Plik:Ścinawa Nyska 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Ścinawa Nyska, pow. nyski, gm. Korfantów; krzyż wmurowany w zwieńczeniu bramy wejściowej (południowej), od wewnętrznej strony</div><br />
Plik:Biała Nyska.jpg|Biała Nyska, pow. nyski, gm. Nysa; fot. 1929 <br />
Plik:Biała Nyska k. kamienny.jpg|Biała Nyska, pow. nyski, gm. Nysa; poprzedni krzyż na zdjęciu z 2021 r.; niegdyś był widoczny na nim ryt miecza<br />
Plik:Domaszkowice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Domaszkowice, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż z prawie niewidocznym rytem korda i kielicha; wiązany z zabójstwem przez husytów w 1428 r. kapłana z Wierzbięcic A. J. Scharfa</div> <br />
Plik:Kępnica k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Kępnica, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż wmurowany w mur oporowy na lewo od wschodnich schodów prowadzących do kościoła; mur powstał lub był gruntownie remontowany w 1886 r. i wtedy prawdopodobnie wmurowano w niego krzyż.</div><br />
Plik:Jędrzychów krzyże kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; kamienne krzyże w południowej części wsi; w Jędrzychowie było trzy kamienne krzyże, ten trzeci miał ryt miecza, był zniszczony i został zakopany.</div><br />
Plik:Jędrzychów krzyż kamienny 1.jpg|Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; granitowy krzyż<br />
Plik:Jędrzychów krzyż kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; kamienny krzyż z rytem korda (noża); w 1909 r. P. Kutzer, powołując się na kronikę z 1688 r., przytoczył legendę o zabójstwie nożem trzech uczniów; krzyż do 1980 r. stał przy drodze do Radzikowic (kilkadziesiąt metrów dalej).</div><br />
Plik:Wierzbięcice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nysa; krzyż przeniesiony w 2020 r. z Wierzbięcic koło Nysy do lapidarium nyskiego muzeum. Ryt 1623DEN27MART wskazuje, że krzyż upamiętnia jakieś zdarzenie, być może tragiczne, z tego dnia.</div> <br />
Plik:Radzikowice 1.jpg|Radzikowice, pow. nyski, gm. Nysa<br />
Plik:Radzikowice 2.jpg|Radzikowice, pow. nyski, gm. Nysa<br />
Plik:Rochów.jpg|Złotogłowice (przysiółek Rochów), gm. Nysa; kamienny krzyż datowany na rok 1700.<br />
Plik:Wierzbięcice.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbięcice, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż ze słabo czytelnym rytem - 1623DEN27MART; data roczna odczytywana była też jak 1655 lub 1693.</div> <br />
Plik:Lubiatów 1.jpg|Lubiatów, pow. nyski, gm. Otmuchów<br />
Plik:Lubiatów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubiatów, pow. nyski, gm. Otmuchów. Legenda zapisana w 1935 r. mówi o dwóch kobietach koszących trawę, które zabiły się wzajemnie sierpami. Bez ludzkiej ręki wyrósł w tym miejscu z ziemi kamienny krzyż. Więcej: [[:Plik:Lubiatów 2.jpg|Lubiatów, kamienny krzyż]].</div> <br />
Plik:Starowice krzyż kamienny.jpg|alt=Kamienny krzyż, Starowice gm. Otmuchów|<div style='text-align:justify;>[[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowice, pow. nyski, gm. Otmuchów]]; krzyż na grobie trzech pochowanych tu francuskich żołnierzy (wojny napoleońskie)</div><br />
Plik:Unikowice.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Krzyż kamienny w Unikowicach|Unikowice, pow. nyski, gm. Paczków]]. Kamienny krzyż z odczytywaną niegdyś datą 1254. Łączony też z umową ugodową z 1512 r. oraz wzmianką z 1526 r. o krzyżu i grobie.</div><br />
Plik:Nowaki.jpg|Nowaki, pow. nyski, gm. Pakosławice; kamienny krzyż<br />
Plik:Pakosławice k. kamienny.jpg|Pakosławice, pow. nyski; kamienny krzyż z dezinformująca tabliczką o krzyżu pokutnym <br />
Plik:Prusinowice.jpg|Prusinowice, pow. nyski, gm. Pakosławice<br />
Plik:Reńska Wieś k. kamienne.jpg|Reńska Wieś, pow. nyski, gm. Pakosławice; dwa krzyże kamienne <br />
Plik:Chróścina k. kamienny.jpg|Chróścina, pow. nyski, gm. Skoroszyce<br />
Plik:Skoroszyce k. kamienny.jpg|Skoroszyce, pow. nyski <br />
Plik:Kijowice.jpg||<div style='text-align:justify;>Kijowice, pow. oleśnicki, gm. Bierutów. Kamienny krzyż z rytem krucyfiksu, klęczącej postaci i inskrypcji otokowej. Można odczytać datę 1357 oraz imię adoranta CONADUS czyli Konrad. Krzyż wystawiony został najprawdopodobniej w związku z zabójstwem ale nie wiadomo czy w wyniku umowy pojednania ([[krzyż pokutny]], krzyż pojednania) czy oo prostu jako upamiętniający śmierć.</div> <br />
Plik:Posadowice.jpg|Posadowice, pow. oleśnicki gm. Bierutów; destrukt kamiennego krzyża?; klasyczna tabliczka dezinformacyjna <br />
Plik:Janków k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Janków, pow. oławski, gm. Domaniów; granitowy krzyż z rytem krzyża joannitów; według legendy ma upamiętniać zabójstwo w tym miejscu młodej pary (wcześniej leżał w wejsciu) ; prawdopodobnie to krzyż związany z posiadłościami joannitów.</div> <br />
Plik:Piskorzów k. kamienny.jpg|Piskorzów, pow. oławski, gm. Domaniów<br />
Plik:Niwnik.jpg|Niwnik, pow. oławski, gm. Oława; trzon granitowego krzyża z fragmentem rytu szabli<br />
Plik:Psary.jpg|Psary, pow. oławski, gm. Oława<br />
Plik:Sobocisko 1.jpg|Sobocisko, pow. oławski, gm. Oława<br />
Plik:Sobocisko 2.jpg|Sobocisko, pow. oławski, gm. Oława<br />
Plik:Żelazna.jpg|<div style='text-align:justify;>Żelazna pow. opolski, gm. Dąbrowa. Kamienny krzyż z rytem kuszy i wypuszczonego z niej bełtu. Niegdyś mieszkańcy interpretowali ryt (ramiona broni) jako łuk skrzypiec i stworzyli legendę, że w miejscu, gdzie stał krzyż, trzech muzykantów zabiło się nawzajem. Ostatni z nich popełnił samobójstwo. Krzyż stał pierwotnie przy drodze w kierunku Dobrzenia Wielkiego.</div> <br />
Plik:Polkowice k. kamienny.jpg|Polkowice; kamienny krzyż przy kościele św. Michała Archanioła<br />
Plik:Przemków krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kapliczka wojenna w Przemkowie|Przemków, pow. polkowicki]]; kamienny krzyż z prawie niewidocznym rytem miecza na cmentarzu kościelnym</div> <br />
Plik:Łagoszów Wielki.jpg|Łagoszów Wielki, pow. polkowicki, gm. Radwanice; kamienny krzyż, ryt miecza<br />
Plik:Biała 4.jpg|Biała, pow. prudnicki<br />
Plik:Biała 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Biała Szonowice, pow. prudnicki. Zapisana w 1937 r. tradycja wiąże krzyż z zarazą, która miała panować w okolicy w 1633 r. Krzyż stał na cmentarzu morowym utworzonym ad hoc na południe od zabudowań wsi Szonowice (podczas budowy w tym miejscu szkoły podobno wykopano wiele szczątków ludzkich). Teraz krzyż stoi przy głównej ulicy koło drewnianego krzyża przydrożnego.</div> <br />
Plik:Brzeźnica 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Brzeźnica, pow. prudnicki, gm. Biała. Kamienny krzyż ze słabo widoczną inskrypcją: A. KLVS. FRUNSKA i daty: 1610. Być może oznacza A. Klaus z Frącków. Frącki to kolonia w pobliżu której krzyż stał niegdyś (do 1889 r.). Na ścianie koło krzyża typowa przy kamiennych krzyżach tabliczka wprowadzająca w błąd. Bardzo mało prawdopodobne, że to krzyż pokutny.</div> <br />
Plik:Głogówek krzyż.jpg|<div style='text-align:justify;>Głogówek, pow. prudnicki. Jeden z niewielu kamiennych krzyży, który z dużym prawdopodobieństwem można określić jako tzw. [[krzyż pokutny]] (krzyż pojednania). Ze względu na wskazaną w umowie kompozycyjnej lokalizację, związaną z miejscem znanego z akt sprawy zabójstwa, krzyż, który pierwotnie stał koło wsi Oracze (Hinterdorf), można wiązać z zabójstwem dokonanym 29 VI 1599 r. Zgodnie z zapisem umowy z 15 XII 1599 r., ufundował go zabójca, rycerz Hans von Reiswitz z Kędzierzyna, który zastrzelił Hansa i Georga Scholzów.</div> <br />
Plik:Dytmarów.jpg|alt=Krzyż pokutny koło Dytmarowa|Dytmarów, pow. prudnicki, gm. Lubrza<br />
Plik:Jasiona.jpg|<div style='text-align:justify;>Jasiona, pow. prudnicki, gm. Lubrza. Przy przenoszeniu krzyża ok. 1870 r. o kilka metrów odnaleziono pod nim kości. Miejsce pochówku?</div><br />
Plik:Mieszkowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mieszkowice, pow. prudnicki, gm. Prudnik; krzyż z piaskowca z fragmentem rytu miecza; widoczny ryt daty 1837 (data renowacji?)</div><br />
Plik:Krzyżowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzyżowice, pow. pszczyński, gm. Pawłowice; fragment kamiennego krzyża upamiętniającego śmiertelny upadek z konia. Odcyfrowana inskrypcja: A 1748 D 8 JUNI MACIJ PRISZA SPADLSI Z KONIA : NA DRODZE : SWÓJ ŻIWOT DOKONAL : KTORIGO DUSZI BOŻE BONĆ MILOŚCIW</div> <br />
Plik:Studzionka.jpg|Studzionka, pow. pszczyński, gm. Pszczyna; dwa kamienne krzyże na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Grzegorzowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Grzegorzowice, pow. raciborski; kamienny krzyż w miejscu, w którym według opowieści mieszkańców zanotowanych na pocz. XX w. doszło niegdyś do zabójstwa.</div><br />
Plik:Rudyszwałd.jpg|Rudyszwałd, pow. raciborski, gm. Krzyżanowice; kamienny krzyż z pionową bruzdą (z tyłu dwie pionowe bruzdy)<br />
Plik:Lyski.jpg|<div style='text-align:justify;>Lyski, pow. raciborski; krzyż odnaleziony ok. 1835 r., podczas rozbiórki starego domu stojącego w pobliżu; odłamana górna część.</div><br />
Plik:Lekartów.jpg|<div style='text-align:justify;>Lekartów, pow. raciborski, gm. Pietrowice Wielkie. Kamienny krzyż nazwany "Cyrlikiem" co wiąże go legendarnie z misją Cyryla i Metodego (patrz też Bytom Łagiewniki). Inne legendy mówią o pochówku żołnierzy z czasów wojen szwedzkich, o grobie nieznanej osoby, o pojedynku w tym miejscu dwóch synów właściciela Lekartowa.</div> <br />
Plik:Racibórz k. kamienny.jpg|Racibórz<br />
Plik:Hallerowo.jpg|<div style='text-align:justify;>Konary Hallerowo, pow. rawicki, gm. Miejska Górka; monolitowy krzyż w woj. wielkopolskim</div><br />
Plik:Jaksin.jpg|alt=krzyże pokutne koło Jaksina, pow. strzeliński|Jaksin, pow. strzeliński, gm. Borów; krzyże graniczne joannitów<br />
Plik:Ludów Śląski.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów; dwa kamienne krzyże pod murem cmentarza kościelnego (fot. 2025)<br />
Plik:Ludów Śląski 1.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów<br />
Plik:Ludów Śląski 3.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów; kamienny krzyż odnaleziony w 2025 r. <br />
Plik:Ludów Śląski 2.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów; kamienny krzyż w cieniu Ślęży<br />
Plik:Jegłowa.jpg|Jegłowa, pow. strzeliński, gm. Przeworno; prawdopodobnie stary krzyż nagrobny w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Brożec 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem krzyża; prawdopodobnie związany z dobrami joannitów z pobliskich komandorii (Oleśnica Mała, [[Tyniec nad Ślęzą]])</div><br />
Plik:Brożec 2.jpg|Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż jako chodnik w bramce wejściowej na cmentarz kościelny<br />
Plik:Brożec 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; fragment kamiennego krzyża z rytem (miecz?) jako stopień schodów do wejścia na cmentarz kościelny</div><br />
Plik:Brożec 4.jpg|Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż jako chodnik w bramce wejściowej na cmentarz kościelny<br />
Plik:Chociwel.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; dwa kamienne krzyż, prawdopodobnie graniczne<br />
Plik:Chociwel 1.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem krzyża, prawdopodobnie graniczny posiadłości komandorii joannitów<br />
Plik:Chociwel 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem dwóch mieczy; być może graniczny; uszkodzony w 2013 r. i zabrany do naprawy</div><br />
Plik:Dankowice.jpg|Dankowice, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Gębczyce.jpg|<div style='text-align:justify;>Gębczyce ew. Gościęcice, pow. strzeliński, gm. Strzelin; tzw. krzyż cygański (Zigeunerkreuz). Według przekazu ludności niemieckiej ustawiony w miejscu zabójstwa grupy Cyganów. Po II wojnie legenda przekształciła się w opowieść o morderstwie dokonanym przez Cyganów. Prawdopodobnie to jeden z wielu w tej okolicy (powiaty oławski i strzeliński) kamiennych krzyży związanych z granicami posiadłości komandorii joannitów w Tyńcu nad Ślęzą i Oleśnicy Małej.</div> <br />
Plik:Nowolesie.jpg|Nowolesie, pow. strzeliński, gm. Strzelin<br />
Plik:Szczawin.jpg|Szczawin, pow. strzeliński, gm. Strzelin<br />
Plik:Kostomłoty k. kamienny 1.jpg|Kostomłoty, pow. średzki; kamienny krzyż z rytem miecza ew. korda<br />
Plik:Kostomłoty k. kamienny 2.jpg|Kostomłoty, pow. średzki<br />
Plik:Osiek k.monolitowy.jpg|Osiek, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż wmurowany w budynek dawanej stolarni <br />
Plik:Piersno k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Piersno, pow. średzki, gm. Kostomłoty; domniemamy krzyż kamienny (fragmenty) w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Piotrowice k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty; pięć krzyży wmurowanych w północną ścianę muru otaczającego dawne duże zabudowania folwarczne</ref><br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 1.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 2.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 3.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 4.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 5.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Samborz k. kamienny.jpg|Samborz, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Sobkowice.jpg|Sobkowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty; dwa kamienne krzyże na skrzyżowaniu szosy z drogą do wsi<br />
Plik:Świdnica Polska.jpg|Świdnica Polska, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Wichrów k. kamienny 1.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Wichrów k. kamienny 2.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Wichrów k. kamienny 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż. prawdopodobnie krzyż „szczytowy”, zdjęty z kalenicy dachu kościoła.</div><br />
Plik:Wichrów k. kamienny 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż z dolną aureolą przeniesiony z pobliskiego Bogdanowa</div><br />
Plik:Chomiąża.jpg|Chomiąża, pow. średzki, gm Malczyce; słabo widoczny zarys rytu kuszy<br />
Plik:Lutynia 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynia, pow. średzki, gm. Miękinia; kamienny krzyż wmurowany w wieżę kościoła; być może pierwotnie krzyż nagrobkowy księdza (ma ryt kielicha)</div><br />
Plik:Lutynia 2.jpg|Lutynia, pow. średzki, gm. Miękina<br />
Plik:Cesarzowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Cesarzowice, pow. średzki, gm. Środa Śląska; możliwe, że kolejne zdjęcie to trzon tego krzyża; ta część wmurowana jest na zewnątrz muru</div><br />
Plik:Cesarzowice b.jpg|<div style='text-align:justify;>Cesarzowice, pow. średzki, gm. Środa Śląska; możliwe, że to trzon krzyża z poprzedniego zdjęcia; ta część wmurowana jest od wewnątrz muru</div><br />
Plik:Kulin k. monolitowy.jpg|Kulin, pow. średzki, gm. Środa Śląska; kamienny krzyż, niegdyś z rytem miecza<br />
Plik:Ogrodnica.jpg|Ogrodnica, pow. średzki, gm. Środa Śląska<br />
Plik:Proszków.jpg|Proszków, pow. średzki gm. Środa Śląska<br />
Plik:Rakoszyce k. monolitowy.jpg|Rakoszyce, pow. średzki, gm. Środa Śląska<br />
Plik:Rzeczyca.jpg|Rzeczyca, pow. średzki, gm. Środa Śląska; zarys niezidentyfikowanego narzędzia<br />
Plik:Środa Śląska 3.jpg|Środa Śląska<br />
Plik:Środa Śląska 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Środa Śląska; widoczny fragment rytu miecza ew. korda (krzyż z lewej); z prawej fragment trzonu krzyża widocznego na kolejnym zdjęciu</div><br />
Plik:Środa Śląska 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Środa Śląska; góra krzyża, którego trzon jest na poprzednim zdjęciu; słabo widoczna wypukła rzeźba głowni miecza lub korda</div><br />
Plik:Jarosław k. kamienny 1.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Jarosław k. kamienny 2.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Jarosław k. kamienny 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin; krzyż kamienny do 2016 r. poziomo przy ziemi w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Lusina.jpg|Lusina, pow. średzki, gm. Udanin <br />
Plik:Łagiewniki Średzkie.jpg|Łagiewniki Średzkie, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Pielaszkowice.jpg|Pielaszkowice, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Pichorowice k. kamienny.jpg|Pichorowice, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Ujazd Górny k. kamienny a.jpg|<div style='text-align:justify;>Ujazd Górny, pow. średzki, gm. Udanin; krzyż w murze cmentarza kościelnego Paul Kutzer identyfikuje z umową dotyczącą zabójstwa w 1400 r. Cytat: '' Mieszkaniec wsi zabił Petera Hoffmana po (ok.) 1400 roku. Zabójca początkowo ukrywał się przed krwawą zemstą, ale w końcu uzgodnił pewną kwotę z krewnymi zabitego. Pieniądze przekazał nad otwartym grobem, krewni na znak pojednania podali mu rękę zmarłego, którą po „uściśnięciu” upuścił do grobu. Zabójca zobowiązał się także do darowania 30 funtów wosku kościołowi oraz odbycia pielgrzymki do Rzymu i odwiedzenia w drodze powrotnej „krwawiących hostii” w Wilsnack. Podróż powinna rozpocząć się najpóźniej w tygodniu wielkanocnym. W miejscu czynu musiał postawić krzyż.'' Twierdzi więc, że to [[krzyż pokutny]]. Może, ale jednak nie musi być to ten konkretny krzyż.</div><br />
Plik:Bagieniec.jpg|<div style='text-align:justify;>Bagieniec, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; kamienny krzyż z bardzo słabo widocznym rytem, prawdopodobnie miecza, a może korda</div><br />
Plik:Bolesławice k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Bolesławice, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; 2 kamienne krzyże; w środku kamień, prawdopodobnie słupek drogowy, błędnie uznawany nieraz za uszkodzony krzyż</div><br />
Plik:Bolesławice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Bolesławice, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; krzyż kamienny z rytem miecza (po prawej na poprzednim zdjęciu)</div><br />
Plik:Jaworzyna Śląska krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Jaworzynie Śląskiej|Jaworzyna Śląska, pow. świdnicki; krzyż kamienny z rytem miecza, ma też wgłębienia w głowie i ramionach<br />
Plik:Milikowice.jpg|Milikowice, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska<br />
Plik:Pasieczna krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Pasieczna, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska]]<br />
Pastuchów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pastuchów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; kamienny krzyż z rytem korda, nieraz, zwłaszcza dawniej, odczytywanego jako miecz</div><br />
Pastuchów 2 i 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Pastuchów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; dwa kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego; na krzyżu z lewej słabo widoczny ryt miecza</div><br />
Plik:Stary Jaworów kamienne krzyże.jpg|alt=Krzyże pokutne w Starym Jaworowie|Stary Jaworów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska<br />
Plik:Biała krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Białej|[[Kamienny krzyż w Białej, w powiecie świdnickim|Biała, pow. świdnicki, gm. Marcinowice]]<br />
Plik:Gola Świdnicka k. monolitowy.jpg|Gola Świdnicka, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; kamienny krzyż, w tle Ślęża <br />
Plik:Gruszów.jpg|Gruszów, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; kamienny krzyż nazywany przez mieszkańców ''Tote Jude'' <small>(Hellmich 1923)</small><br />
Plik:Mysłaków krzyże kamienne.jpg|alt=Krzyże pokutne w Mysłakowie|Mysłaków, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; trzy kamienne krzyże<br />
Plik:Mysłaków krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w murze|Mysłaków, pow. świdnicki, gm. Marcinowice<br />
Plik:Szczepanów k. monolitowy.jpg|Szczepanów, pow. świdnicki gm. Marcinowice; kamienny krzyż wmurowany kiedyś w ścianę stajni<br />
Plik:Śmiałowice 5.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki, gm. Marcinowice]]; kamienny krzyż z rytem kuszy<br />
Plik:Zebrzydów krzyż kamienny I.jpg|alt=krzyż pojednania wmurowany w mur cmentarza, Zebrzydów|Zebrzydów, pow. świdnicki, gm. Marcinowice<br />
Plik:Zebrzydów krzyż kamienny II.jpg|alt=krzyż pokutny wmurowany w mur cmentarza, Zebrzydów|Zebrzydów, pow. świdnicki, gm. Marcinowice<br />
Plik:Goczałków Górny.jpg|<div style='text-align:justify;>Goczałków Górny, pow. świdnicki, gm. Strzegom; destrukt kamiennego krzyża na granicy gmin i powiatów; ryty krzyża równoramiennego i położenie pozwalają przypuszczać, że mógł to być krzyż graniczny</div> <br />
Plik:Jaroszów 1.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Jaroszów 2.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Jaroszów 3.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Skarżyce.jpg|Skarżyce, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Rusko.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; grupa 3 kamiennych krzyży<br />
Plik:Rusko 1.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; krzyż z prawej<br />
Plik:Rusko 2.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; krzyż w środku, z dolną aureolą<br />
Plik:Rusko 3.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; krzyż z lewej, z dolną, niewidoczną teraz, aureolą<br />
Plik:Rusko 4.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; kamienny krzyż z prawie niewidocznym rytem topora<br />
Plik:Stanowice krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowice, pow. świdnicki, gm. Strzegom]] <br />
Plik:Strzegom 1.jpg|Strzegom, pow. świdnicki<br />
Plik:Strzegom 2.jpg|Strzegom, pow. świdnicki; prawdopodobnie destrukt kamiennego krzyża<br />
Plik:Bojanice.jpg|Bojanice, pow. świdnicki, gm. Świdnica; przypora muru cmentarza kościelnego i dwa krzyże kamienne<br />
Plik:Bojanice 1.jpg|Bojanice, pow. świdnicki, gm. Świdnica: krzyż przed przyporą; posiada dolną aureolę<br />
Plik:Bojanice 2.jpg|Bojanice, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż wmurowany w przyporę<br />
Plik:Grodziszcze.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; dwa krzyże kamienne przed murem cmentarza kościelnego <br />
Plik:Grodziszcze 1.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż z lewej<br />
Plik:Grodziszcze 2.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż z prawej<br />
Plik:Grodziszcze 3.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż z bazaltu w murze ogrodzenia <br />
Plik:Lutomia Dolna.jpg|Krzyż pokutny w Lutomi|Lutomia Dolna, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Miłochów.jpg|Miłochów, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Modliszów k. kamienny.jpg|Modliszów, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż kapliczka; [[:Plik:Modliszów k. Kamienny ryt.png|ryt tasaka?]]<br />
Plik:Mokrzeszów 1.jpg|Mokrzeszów, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Mokrzeszów Dolny.jpg|Mokrzeszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Pszenno mur.jpg|<div style='text-align:justify;>Pszenno, pow. świdnicki, gm. Świdnica. Mur cmentarza kościelnego. W tym miejscu wmurowanych jest 7, a być może nawet 8 kamiennych krzyży. Wszystkie są teraz poniżej poziomu gruntu, który mocno się podniósł. Następne zdjęcie pokazuje tych 7 krzyży w 1910 r.</div> <br />
Plik:Pszenno Přikryl.jpg|<div style='text-align:justify;>Pszenno, pow. świdnicki, gm. Świdnica. Fot. z 1910 r. Siedem kamiennych krzyży z muru cmentarza kościelnego (patrz poprzednie zdjęcie). W 2008 r. zostały odkopane i zbadane, a następnie znowu zasypane.</div> <br />
Plik:Pszenno.jpg|<div style='text-align:justify;>Pszenno, pow. świdnicki, gm. Świdnica; granitowy krzyż wmurowany w schody do szkoły<div><br />
Plik:Pogorzała.jpg|Pogorzała, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż cmentarny przeniesiony z nieczynnego cmentarza<br />
Plik:Słotwina.jpg|Słotwina, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż z wypukłym wizerunkiem krzyża<br />
Plik:Sulisławice.jpg|Sulisławice, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Witoszów Dolny.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; dwa kamienne krzyże obok krzyża przydrożnego<br />
Plik:Witoszów Dolny 1.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż po lewej stronie krzyża przydrożnego <br />
Plik:Witoszów Dolny 2.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż po prawej stronie krzyża przydrożnego<br />
Plik:Witoszów Dolny 3.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica <br />
Plik:Witoszów Górny 1.jpg|Witoszów Górny, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Witoszów Górny 2.jpg|Witoszów Górny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; dwa granitowe krzyże w skarpie potoku Witoszów<br />
Plik:Świdnica Plac św. Małgorzaty krzyż.jpg|<div style='text-align:justify;>Świdnica, plac św. Małgorzaty; tzw. krzyż Jakuba Tau gdyż legenda wiąże go z miejscem egzekucji błazna o takim imieniu w 1347 r. (na krzyżu jest raczej wtórny ryt "J.T. 1347"); najprawdopodobniej jest to po prostu krzyż związany z jednym z miejsc straceń w Świdnicy (przed Köppenthor - Brama Kapturowa), w którym wykonywano wyroki kary ścięcia mieczem, chowano też tu samobójców. <br />
Plik:Świdnica Wałbrzyska krzyż kamienny.jpg|Świdnica ul. Wałbrzyska; monolitowy krzyż kamienny<br />
Plik:Świdnica ul. Westerplatte.jpg|Świdnica ul. Westerplatte<br />
Plik:Świdnica krzyże kamienne.jpg|Świdnica, przy drodze do Tomkowa; dwa kamienne krzyże<br />
Plik:Świebodzice.jpg|Świebodzice, pow. świdnicki<br />
Plik:Ciernie 1.jpg|Świebodzice Ciernie, pow. świdnicki<br />
Plik:Ciernie 2.jpg|Świebodzice Ciernie, pow. świdnicki<br />
Plik:Ciernie 3.jpg|Świebodzice Ciernie, pow. świdnicki<br />
Plik:Buków krzyż monolitowy.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Buków krzyż monolitowy c.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Buków krzyż monolitowy 2.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Gołaszyce krzyż kamienny.jpg|Gołaszyce, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Imbramowice k. kamienny.jpg|Imbramowice, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Imbramowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Imbramowice, pow. świdnicki, gm. Żarów; uszkodzony kamienny krzyż(?) na cmentarzu kościelnym</div> <br />
Plik:Kruków 1.jpg|Kruków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Kruków 2.jpg|Kruków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Pożarzysko k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pożarzysko, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem miecza</div><br />
Plik:Wierzbna k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem kuszy</div><br />
Plik:Wierzbna Kalno.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; dwa kamienne krzyże; krzyż z prawej przeniesiony z pobliskiej wsi Kalno</div> <br />
Plik:Wierzbna k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; pięć kamiennych krzyży ustawionych w parku pałacowym pod koniec XIX w.; pierwotnie było ich 6, a możliwe że 7. Poprzenoszone w to miejsce w celu uatrakcyjnienia parku.</div> <br />
Plik:Wierzbna k. kamienne b.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; dwa z pięciu krzyży w parku; krzyż z prawej ma dolne aureole i ryt grotu.</div.<br />
Plik:Wierzbna k. kamienne c.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; trzy z pięciu krzyży w parku; krzyż w środku ma aureolę, a krzyż prawej ryt włóczni (ew. partyzany).</div><br />
Plik:Zastruże krzyż.jpg|alt=Krzyż pojednania, Zastruże|Zastruże, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem topora, fot. 1913<br />
Plik:Zastruże 2024.jpg||Zastruże, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem topora, fot. 2024<br />
Plik:Wielka Lipa.jpg|Wielka Lipa, pow. trzebnicki, gm. Oborniki Śląskie<br />
Plik:Brzeźno.jpg|Brzeźno, pow. trzebnicki, gm. Prusice<br />
Plik:Skarszyn.jpg|Skarszyn, pow. trzebnicki, gm. Trzebnica; kamienny krzyż przy drodze w kierunku Łoziny<br />
Plik:Strzeszów.jpg|Strzeszów, pow. trzebnicki, gm. Wisznia Mała; trzon granitowego krzyża na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Barkowo.jpg|Barkowo, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Bychowo.jpg|Bychowo, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Korzeńsko.jpg|Korzeńsko, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Osiek k. monolitowy.jpg|Osiek, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Powidzko.jpg|Powidzko, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Cisów.jpg|Cieszów Cisów, pow. wałbrzyski, gm. Stare Bogaczowice; kamienny krzyż z rytem krzyżyka na głowie<br />
Plik:Stare Bogaczowice 1.jpg|Stare Bogaczowice, pow. wałbrzyski; krzyż przniesiony z Pietrzykowa gm. Dobromierz<br />
Plik:Stare Bogaczowice 2.jpg|Stare Bogaczowice, pow. wałbrzyski; kamienny krzyż z aureolą odkryty w 2020 r.<br />
Plik:Stare Bogaczowice 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Stare Bogaczowice, pow. wałbrzyski; kamienny krzyż obok ruin dawnego kościoła św. Mikołaja z 1703 r.; wgłębienie w głowie krzyża o średnicy 4 cm i głębokości 5 cm</div><br />
Plik:Struga.jpg|Struga, pow. wałbrzyski, gm. Stare Bogaczowice<br />
Plik:Golińsk.jpg|<div style='text-align:justify;>Golińsk, pow. wałbrzyski, gm. Mieroszów; kamienny krzyż na granicy polsko-czeskiej; w Czechach podawana jest lokalizacja Starostin.</div><br />
Plik:Glinno 1.jpg|Glinno, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienny krzyż z rytem kuszy<br />
Plik:Glinno 2.jpg|Glinno, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Niedźwiedzica k. kamienny.jpg|Niedźwiedzica. pow. wałbrzyski, gm. Walim<br />
Plik:Zagórze Śląskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienne krzyże przniesione ze [[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowic pow. świdnicki]] i Żerkowa gm. Wołów</div><br />
Plik:Zagórze Śląskie krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Zagórzu|<div style='text-align:justify;>[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim]]; kamienny krzyż ze Stanowic w pow. świdnickim</div><br />
Plik:Zagórze Śląskie krzyż kamienny 2.jpg|alt=krzyż pokutny w Zagórzu|<div style='text-align:justify;>Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienny krzyż z Żerkowa w pow. wołowskim</div><br />
Plik:Zagórze Śląskie 3.jpg|Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim; granitowy krzyż bez jednego ramienia<br />
Plik:Wałbrzych Gaj.jpg|Wałbrzych gaj; częściowo wyrzeźbiony krzyż w głazie ze zlepieńca <br />
Plik:Lubiechów 1.jpg|Wałbrzych Lubiechów<br />
Plik:Lubiechów 2.jpg|alt=krzyż pojednania|<div style='text-align:justify;>Wałbrzych Lubiechów; krzyż ze zlepieńca; według legendy (Kutzer 1910) w miejscu tym został zabity pan młody, ew. panna młoda z służącą, które przybyły ze Świdnicy</div><br />
Plik:Wałbrzych Nowy Poniatów.jpg|Wałbrzych Nowy Poniatów; krzyż z gnejsu <br />
Plik:Łaziska k. kamienny.jpg|Łaziska, pow. wodzisławski, gm. Godów<br />
Plik:Olza.jpg|<div style='text-align:justify;>Olza, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce. Krzyż stał niegdyś w pobliżu ujścia Olzy do Odry i miał według przekazu być ustawiony na zbiorowej mogile poległych żołnierzy z czasów wojny trzydziestoletniej lub siedmioletniej.</div> <br />
Plik:Rogów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Rogów, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce; krzyż z piaskowca przy murze cmentarza kościelnego; według ustnego przekazu upamiętniał czasy, kiedy Szwedzi pustoszyli okolicę. Na jednym ramieniu wyryty krzyżyk. Kuliste wgłębienia na głowie i boku ramienia. Możliwe, że pozostałość zabiegów magicznych, ludowa medycyna (tzw. kubki, dołki pokutne ([[:Plik:Rogów 1c.jpg|patrz fot.]]). W 2016 r. przeniesiony na plac, na północ od kościoła ([[:Plik:Rogów 1b.jpg|patrz fot.)]]</div><br />
Plik:Rogów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Rogów, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce; aktualnie na placu przy kościele ([[:Plik:Rogów 2b.jpg|patrz fot.)]]</div><br />
Plik:Syrynia.jpg|<div style='text-align:justify;>Syrynia, powiat wodzisławski, gm. Lubomia; być może fragment krzyża granicznego między księstwem raciborskim i oświęcimskim</div><br />
Plik:Rydułtowy.jpg|<div style='text-align:justify;>Rydułtowy, pow. wodzisławski; kamienny krzyż o dwóch poprzecznych ramionach (krzyż patriarchalny); na krzyżu ryt informujący o konsekracji 6 IX 1628 kościoła św. Jerzego, jednego z poprzedników aktualnego budynku kościelnego.</div><br />
Plik:Radoszowy.jpg|<div style='text-align:justify;>Rydułtowy Radoszowy, pow. wodzisławski; krzyż z piaskowca z rytami: symbol INRI, poniżej wklęsły ryt krzyża, pod nim ryt liter: LVO, oraz niżej data: 1742; z drugiej strony wklęsły ryt krzyża</div><br />
Plik:Wodzisław Śląski.jpg|Wodzisław Śląski; dwa krzyże kamienne koło kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny<br />
Plik:Wodzisław Śląski b.jpg|<div style='text-align:justify;>Wodzisław Śląski; krzyż z lewej na poprzednim zdjęciu - kamienny krzyż z wypukłą rzeźbą krzyża, z drugiej strony słabo zarysowany ryt: IHSM</div><br />
Plik:Wodzisław Śląski c.jpg|<div style='text-align:justify;>Wodzisław Śląski; krzyż z prawej na poprzednim zdjęciu - kamienny krzyż z wypukłą rzeźbą krzyża</div> <br />
Plik:Wodzisław Śląski 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wodzisław Śląski Jodłownik; kamienny krzyż z rytem krzyżyka i inskrypcją DEN 2 October 1828 INRI</div><br />
Plik:Wodzisław Śląski 3.jpg|Wodzisław Śląski<br />
Plik:Brzeg Dolny k. monolitowy.jpg|Brzeg Dolny, pow. wołowski<br />
Plik:Jodłowice.jpg|Jodłowice, pow. wołowski, gm. Brzeg Dolny<br />
Plik:Wojnowice.jpg|Wojnowice, pow. wrocławski, gm. Czernica<br />
Plik:Pasikurowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Pasikurowice, pow. wrocławski, gm. Długołęka; kamienny krzyż w formie krzyża św. Antoniego; być może Donnerkreuz (krzyż burzowy, krzyż gradowy)<ref name="Kutzer 1913">Paul Kutzer, ''Steinkreuze in Schlesien,'' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur, Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.</ref></div><br />
Plik:Pasikurowice 2.jpg|Pasikurowice, pow. wrocławski, gm. Długołęka<br />
Plik:Tokary.jpg|Tokary, pow. wrocławski, gm. Długołęka<br />
Plik:Glinica krzyż kamienny I w 2012r.jpg|alt=krzyż pokutny w Glinicy|[[Kamienne krzyże w Glinicy|Glinica, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski]]<br />
Plik:Glinica krzyż kamienny II w 2012 r.jpg|alt=Krzyż pojednania w Glinicy|[[Kamienne krzyże w Glinicy|Glinica, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski]]<br />
Plik:Wilczkowice.jpg|alt=krzyż pojednania w Wilczkowicach pow. wrocławski|Wilczkowice, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski<br />
Plik:Kąty Wrocławskie krzyż kamienny.jpg|Kąty Wrocławskie, pow. wrocławski<br />
Plik:Kąty Wrocławskie k. kamienny 2.jpg|Kąty Wrocławskie, pow. wrocławski<br />
Plik:Nowa wieś kącka krzyż kamienny 2005.jpeg|[[Nowa Wieś Kącka - krzyże kamienne|Nowa Wieś Kącka, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie]]<br />
Plik:Pełcznica krzyż stopień.jpeg|alt=Płyta z rytem miecza, Pełcznica|<div style='text-align:justify;>[[Krzyże kamienne w Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski]]; krzyż (płyta) z rytem miecza jako stopień przed drzwiami dawnej plebanii (fot. 2012)</div><br />
Plik:Pełcznica kapliczka monolitowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Pełcznica, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie; [[Krzyże kamienne w Pełcznicy|krzyż kamienny i krzyż kamienny (płyta) z rytem miecza]] z poprzedniego zdjęcia po bokach [[Monolitowa kapliczka słupowa w Pełcznicy|monolitowej kapliczki]] pod murem cmentarza kościelnego (fot.2017)</div> <br />
Plik:Ujów 1.jpg|Ujów, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie; kamienny krzyż z trudnym do identyfikacji rytem - kord, nóż?<br />
Plik:Ujów 2.jpg|Ujów, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie<br />
Plik:Damianowice krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny w Damianowicach|[[Damianowice - krzyż kamienny|Damianowice, pow. wrocławski, gm. Kobierzyce]] <br />
Plik:Wierzbice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbice, pow. wrocławski, gm. Kobierzyce; granitowy krzyż wmurowany poziomo w mur cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Proszkowice Kutzer 1913.jpg|<div style='text-align:justify;>Proszkowice, pow. wrocławski, gm. Mietków; trzy kamienne krzyże, przy nich [[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer]]</div><br />
Plik:Proszkowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Proszkowice, pow. wrocławski, gm. Mietków; dwa kamienne krzyże (trzeci jest w Muzeum Ślężańskim w Sobótce)</div><br />
Plik:Groblice.jpg|alt=krzyż pokutny w Groblicach|[[Kamienny krzyż w Groblicach pow. wrocławski|Groblice, pow. wrocławski, gm. Siechnice]]<br />
Plik:Siechnice k. kamienny.jpg|Siechnice, pow. wrocławski<br />
Plik:Okulice.jpg|Okulice, pow. wrocławski, gm. Sobótka<br />
Plik:Rogów Sobócki k. kamienne.jpg|Rogów Sobócki, pow. wrocławski, gm. Sobótka; trzy kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rogów Sobócki k. kamienny 2025.jpg|Rogów Sobócki, pow. wrocławski, gm. Sobótka; kamienny krzyż z dolną aureolą; pręgierz<br />
Plik:Sobótka Proszkowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Sobótka, pow. wrocławski; kamienny krzyż w lapidarium Muzeum Ślężańskiego [[Almanach#Proszkowice|przniesiony w 1961 r. z Proszkowic]]; [[krzyż teutoński]].</div><br />
Plik:Sobótka Strzeblów.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania w Sobótce|Sobótka Strzeblów, pow. wrocławski; kamienny krzyż w formie [[krzyż teutoński|krzyża teutońskiego]] <br />
Plik:Stary Zamek.jpg|Stary Zamek, pow. wrocławski, gm. Sobótka; granitowy krzyż<br />
Plik:Wojnarowice.jpg|Wojnarowice, pow. wrocławski, gm. Sobótka<br />
Plik:Bogunów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Bogunowie|[[Kamienny krzyż monolitowy w Bogunowie powiat wrocławski|Bogunów, pow. wrocławski, gm. Żórawina]] <br />
Plik:Jaksonów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Jaksonowie|[[Kamienne krzyże w Jaksonowie w pow. wrocławskim|Jaksonów, pow. wrocławski, gm. Żórawina]] <br />
Plik:Nowojowice krzyż.jpg|alt=Nowojowice gm. Żórawina, krzyż określany błędnie jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania|[[:Plik:Nowojowice 2022.jpg|Nowojowice, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]<br />
Plik:Przecławice krzyże kamienne.jpeg|[[Krzyże kamienne w Przecławicach|Przecławice, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]<br />
Plik:Węgry.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; trzy granitowe krzyże w zewnętrznej ścianie muru cmentarnego kościoła św. Jadwigi</div><br />
Plik:Węgry 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; 1 krzyż w murze</div><br />
Plik:Węgry 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; 2 krzyż w murze</div><br />
Plik:Węgry 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; 3 krzyż w murze; ryt krzyża joannickiego</div><br />
Plik:Węgry 4.jpg|Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; granitowy krzyż przy boisku szkolnym <br />
Plik:Wilczków.jpg|<div style='text-align:justify;>Wilczków, pow. wrocławski, gm. Żórawina; dwa kamienne krzyże przed obronnym murem cmentarza kościelnego kościoła Wniebowzięcia NMP</div><br />
Plik:Żórawina krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pojednania w Żórawinie|[[Kamienny krzyż monolitowy w Żórawinie|Żórawina, pow. wrocławski<br />
Plik:Wrocław Arsenał.jpg|alt=krzyż pokutny we Wrocławiu|Wrocław Arsenał<br />
Plik:Wrocław Park Szczytnicki.jpg|alt=Wrocław Park Szczytnicki, krzyż pokutny|<div style='text-align:justify;>[[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu|Wrocław Park Szczytnicki]]; kamienny krzyż przeniesiony z Muchoboru Wielkiego; być może krzyż upamiętniał [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu|spotkanie trzech królów]]: Kazimierza IV Jagiellończyka, Władysława II Jagiellończyka i Macieja Korwina</div><br />
Plik:Żerniki Wrocław krzyż kamienny 2012.jpg|alt=Krzyż pokutny, Wrocław Żerniki|[[Kamienny krzyż na Żernikach we Wrocławiu|Wrocław Żerniki]] <br />
Plik:Karncza Góra.jpg|alt=Krzyże pojednania Karncza Góra|Wrocław Karncza Góra<br />
Plik:Kandlewo.jpg|<div style='text-align:justify;>Kandlewo, pow. wschowski, gm. Wschowa; przedwojenna tradycja łączyła krzyż z pobytem na Śląsku wojsk szwedzkich (wojna trzydziestoletnia, lub III wojna północna) - krzyż miał upamiętniać śmierć zabitego w pojedynku przez kolegę szwedzkiego oficera.</div> <br />
Plik:Konradowo 1.jpg|Konradowo, pow. wschowski, gm. Wschowa; obydwa kamienne krzyże w Konradowie łączy jedna legenda <br />
Plik:Konradowo 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Konradowo, pow. wschowski, gm. Wschowa. W czasach napoleońskich (1813) dwaj rosyjscy oficerowie pojedynkowali się na kusze. Jeden strzelał z wieży kościelnej, drugi z wiejskiej drogi. Obaj polegli, a krzyże mają, być tego pamiątką.</div><br />
Plik:Brzeźnica k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Brzeźnica, pow. ząbkowicki, gm. Bardo; krzyż z czerwonego piaskowca wmurowany od zewnątrz w ogrodzenie cmentarza kościelnego kościoła św. Mikołaja</div><br />
Plik:Brzeźnica k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Brzeźnica, pow. ząbkowicki, gm. Bardo; krzyż z czerwonego piaskowca wmurowany od zewnątrz w ogrodzenie cmentarza kościelnego kościoła św. Mikołaja</div><br />
Plik:Dzbanow.jpg|Dzbanów, pow. ząbkowicki, gm. Bardo<br />
Plik:Laskowka.jpg|Laskówka, pow. ząbkowicki, gm. Bardo<br />
Plik:Potworów.jpg|Potworów, pow. ząbkowicki, gm. Bardo; kamienny krzyż z bruzdami (po 7) z obu stron<br />
Plik:Doboszowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Doboszowice, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki; krzyż wmurowany w narożnik wieży kościoła na wys. ok 15 m; inskrypcja: BC 1559 oraz kielnia i młotek?; najprawdopodobniej upamiętnia budowę wieży; krzyż z podobnym rytem jest w Złotoryjskim Lesie - Nowe Łąki.</div> <br />
Plik:Doboszowice 2.jpg|Doboszowice, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Kamieniec Ząbkowicki k. kamienny 1.jpg|Kamieniec Ząbkowicki, pow. ząbkowicki<br />
Plik:Mrokocin.jpg|Mrokocin, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Pomianów Górny krzyż kamienny.jpg|Pomianów Górny, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Sławęcin k. kamienny.jpg|Sławęcin, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Budzów k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Budzów, pow. ząbkowicki, gm. Stoszowice; trzy z czterech krzyży wmurowanych w ogrodzenie cmentarza kościelnego; pierwszy z lewej miał ryt kielicha, drugi miał ryt noża - obydwa już niewidoczne.</div><br />
Plik:Budzów k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Budzów, pow. ząbkowicki, gm. Stoszowice; czwarty krzyż wmurowany w ogrodzenie cmentarza kościelnego - ryt kuszy.</div><br />
Plik:Różana.jpg|Różana, pow. ząbkowicki, gm. Stoszowice; krzyż z gnejsu w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Olbrachcice Wielkie k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Olbrachcice Wielkie, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie; krzyż kamienny z oznaczeniami stanów wód podczas powodzi; patrz następne zdjęcie</div> <br />
Plik:Olbrachcice Wielkie k. kamienny b.jpg|<div style='text-align:justify;>Rysunek krzyża w Olbrachcicach Wielkich wykonany w 1926 r. z częściowo widocznymi rytami i datami powodzi</div><br />
Plik:Sieroszów k. kamienny.jpg|Sieroszów, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie<br />
Plik:Zwrócona.jpg|<div style='text-align:justify;>Zwrócona, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie; krzyż kamienny przy murze cmentarza kościelnego, przeniesiony ok. 1995 r. z polnej drogi do Sulisławic</div><br />
Plik:Zwrócona 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Zwrócona, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie; krzyż kamienny przy zniszczonej kapliczce św. Jana Nepomucena przy polnej drodze</div><br />
Plik:Ząbkowice Śląskie kk.jpg|<div style='text-align:justify;>Ząbkowice Śląskie; kamienny krzyż w lapidarium miejscowej Izby Regionalnej podpisany bez żadnych podstaw jako krzyż pokutny, co jest bardziej szkodliwe niż w wypadku bezmyślnych "tabliczek w terenie", gdyż to placówka profesjonalna mająca promować historię</div><br />
Plik:Jasienica.jpg|Jasienica, pow. ząbkowicki, gm. Ziębice; kamienny krzyż w lesie; ryt miecza<br />
Plik:Jasłówek.jpg|Jasłówek, pow. ząbkowicki, gm. Ziębice; kamienny krzyż z rytem krzyża<br />
Plik:Wigańcice.jpg|<div style='text-align:justify;>Wigańcice, pow. ząbkowicki, gm. Ziębice; kamienny (granitowy) krzyż przy murze cmentarza kościelnego kościoła św. Bartłomieja Apostoła</div><br />
Plik:Ochla k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Zielona Góra Ochla; krzyż wiązany jest bez podstaw z zabójstwem z 1604 r.; zobacz [[Krzyż kamienny w Ochli (Zielona Góra)]].</div><br />
Plik:Działoszyn 2.jpg|Działoszyn, pow. zgorzelecki, gm. Bogatynia<br />
Plik:Sieniawka.jpg|Sieniawka, pow. zgorzelecki, gm. Bogatynia; dwa kamienne krzyże wmurowane w ogrodzenie cmentarza kościelnego <br />
Plik:Gronów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Gronowie|Gronów, pow. zgorzelecki, gm. Zgorzelec <br />
Plik:Sławnikowice.jpg|[[Kamienny krzyż w Sławnikowicach koło Zgorzelca|Sławnikowice, pow. zgorzelecki, gm. Zgorzelec; krzyż kamienny w murze cmentarza kościelnego]] <br />
Plik:Trójca.jpg|Trójca, pow. zgorzelecki, gm. Zgorzelec; kamienny krzyż z rytem włóczni (partyzany)<br />
Plik:Kotowice.jpg|Kotowice, pow. zielonogórski, gm. Nowogród Bobrzański<br />
Plik:Czaple 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Choiniec, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; piaskowcowy krzyż w Złotoryjskim Lesie; uszkodzone ramiona, ryt krzyżyka. Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 5.</div><br />
Plik:Czaple 6.jpg|<div style='text-align:justify;>Choiniec, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; kamienny krzyż pamiątkowy z półkolistą głową. Inskrypcja brzmiąca w tłumaczeniu: "W roku 1760 w tym miejscu młody osiemnastoletni chłopiec Abrbacham Britzler z Twardocic przez złego dziedzica jednym strzałem bezbożnie został pozbawiony życia." Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 6.</div><br />
Plik:Czaple 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowe Łąki, pow. złotoryjski, gm. Pasterka; kamienny krzyż z 1808 r. w lesie; upamiętnia odnalezienie powieszonego mężczyzny. Jeden z kamiennych krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 3.</div> <br />
Plik:Czaple 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowe Łąki, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; kamienny krzyż z rytem poziomicy i kielni- być może nawiązanie do zawodu murarza oraz symbolów jego profesji; podobny ryt jest na krzyżu w Doboszowicach gm. Kamieniec Ząbkowicki. Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 4.</div> <br />
Plik:Nowa Wieś Grodziska.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowa Wieś Grodziska, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; kamienny krzyż z rytem (prawdopodobnie bo jest odwrócony) miecza lub korda</div> <br />
Plik:Czaple 7.jpg|<div style='text-align:justify;>Rochów, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka;kamienny krzyż z inskrypcją brzmiącą w tłumaczeniu: "W roku 1775 dnia 24 grudnia stracił tutaj Gottlieb Auss… z rodu Ottendorfów swoje życie przejechany wozem." Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 7.</div><br />
Plik:Nowy Kościół k. kamienne.jpg|Nowy Kościół, pow. złotoryjski, gm. Świerzawa; dwa krzyże kamienne w ogrodzeniu; trzeci krzyż (z lewej) jest zasłonięty gospodarczym budynkiem<br />
Plik:Brochocin 1.jpg|Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno<br />
Plik:Brochocin 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; część trzonu kamiennego krzyża z fragmentem rytu korda</div><br />
Plik:Brochocin 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; fragment kamiennego krzyża z rytem sztychu i głowni miecza lub korda</div><br />
Plik:Brochocin 4.jpg|Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno<br />
Plik:Modlikowice 1.jpg|Modlikowice, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; krzyż z rytem korda (ew. miecza)<br />
Plik:Modlikowice 2.jpg|Modlikowice, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; krzyż kamienny z rytem kuszy<br />
Plik:Uniejowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Uniejowice, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; krzyż kamienny z rytem kuszy; otwory w ramionach i po bokach głowy</div><br />
Plik:Brennik monolit.jpg|alt=Krzyż pokutny w Brenniku|Brennik, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja<br />
Plik:Jerzmanice-Zdrój.jpg|Jerzmanice-Zdrój, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja; fragment kamiennego krzyża w murze, data 1763<br />
Plik:Wilków k. kamienny.jpg|Wilków, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja; krzyż kamienny z rytem miecza<br />
Plik:Prusice k. kamienny.jpg|Prusice, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja<br />
Plik:Rokitnica k. kamienny.jpg|Rokitnica, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja; kamienny krzyż z trudnym do zidentyfikowania rytem (miecz?)<br />
Plik:Złotoryja krzyż kamienny.jpg|Złotoryja; krzyż kamienny; ryt miecza?<br />
Plik:Nowoszów.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowoszów, pow. żagański, gm. Iłowa; krzyż w głębokim lesie; według wątpliwego przekazu upamiętnia śmierć niejakiego Samuela Weise lub Wenzela, który miał w tym miejsca zginąć 16 listopada 1768 r. (ryt S V 1768 16 Novemb.); opowiadana była też legenda o czarowniku, który chciał w tym miejscu zwołać wszystkie żmije z całej puszczy i zaczarować je, lecz popełnił jakiś błąd w sztuce i te go zagryzły.</div><br />
Plik:Niegosławice.jpg|Niegosławice, pow. żagański<br />
Plik:Długie.jpg|<div style='text-align:justify;>Długie, pow. żagański, gm. Szprotawa; kamienny krzyż wstawiony w wewnętrzną część muru otaczającego teren wokół ruin średniowiecznego kościoła św. Jakuba; dołki pokutne?</div> <br />
Plik:Henryków k. kamienny.jpg|Szprotawa, pow. żagański; kamienny krzyż odnaleziony w 2021 r. w Henrykowie pod Szprotawą<br />
Plik:Szprotawa k. kamienny.jpg|Szprotawa (Małe Puszczykowo), pow. żagański; kamienny krzyż z rytem sztyletu (ew. miecza)<br />
Plik:Lutynka.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynka, pow. żagański, gm. Wymiarki; regionalista H. Jentsch wiązał w 1898 r. te krzyże z wydarzeniem z 1418 r. opierając się na pisanym przekazie, że w tym roku niejaki Nickel Falkenhayn, zwany Trappe, zamordował dwóch miejscowych wieśniaków. Nie ma żadnych przesłanek uwiarygadniających taką tezę. Istnieje też podanie, które mówi, że w miejscu tym zginęło dwóch rycerzy.</div><br />
Plik:Lutynka 1.jpg|Lutynka, pow. żagański, gm. Wymiarki; krzyż z lewej na poprzednim zdjęciu<br />
Plik:Lutynka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynka, pow. żagański, gm. Wymiarki; krzyż z prawej na poprzednim zdjęciu; data 1418 została wyryta wtórnie, prawdopodobnie w związku z pojawieniem się w 1898 r. wcześniej przedstawionej "hipotezy".</div> <br />
Plik:Witoszyn Dolny krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania w Witoszynie Dolnym|<div style='text-align:justify;>Witoszyn Dolny, pow. żagański, gm. Wymiarki; kamienny krzyż, który według tradycji stoi w miejscu gdzie przewrócił się z koniem, w lipcu 1472 r., książę żagański Jan II (Szalony), w czasie konnej jazdy do Przewozu, gdzie umierał śmiercią głodową uwięziony w wieży przez Jana jego brat, książę Baltazar.</div><br />
Plik:Dzietrzychowice.jpg|Dzietrzychowice, pow. żagański, gm. Żagań; kamienny krzyż koło muru cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rudawica k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Rudawica, pow. żagański, gm. Żagań; krzyż wmurowany w zewnętrzną ścianę prezbiterium kościoła; według podania krzyż upamiętnia zamordowanie miejscowego proboszcza, w czasach wojen szwedzkich</div><br />
Plik:Stara Kopernia 1.jpg|Stara Kopernia, pow. żagański, gm. Żagań<br />
Plik:Stara Kopernia 2.jpg|Stara Kopernia, pow. żagański, gm. Żagań<br />
Plik:Stary Żagań.jpg|<div style='text-align:justify;>Stary Żagań, pow. żagański, gm. Żagań; cztery kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Stary Żagań 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Stary Żagań, pow. żagański, gm. Żagań; dwa pierwsze od lewej z czterech krzyży w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Stary Żagań 2.jpg<div style='text-align:justify;>|Stary Żagań, pow. żagański, gm. Żagań; kolejne dwa z czterech krzyży w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Żagań kamienny krzyż.jpg|Żagań; kamienny krzyż w murze przy ul. Cmentarnej<br />
Plik:Koło.jpg|Koło, pow. żarski, gm. Brody; granitowy krzyż z rytami miecza z obu stron<br />
Plik:Jasień.jpg|Jasień, pow. żarski; granitowy krzyż z 1813 r. związany prawdopodobnie z pochówkiem żołnierza armii carskiej<br />
Plik:Roztoki.jpg|<div style='text-align:justify;>Roztoki, pow. żarski, gm. Jasień. Jedna z legend mówi, że krzyż upamiętnia śmierć dziewczyny z Roztok zabitej przez młodzieńca z Biedrzychowic, którego zaloty odrzuciła. Inny przekaz wskazuje na upamiętnienie zabójstwa przez mieszkańców wsi francuskiego oficera napastującego młodą dziewczynę.</div><br />
Plik:Lubsko.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubsko, pow. żarski. Fragmenty krzyża wstawione w murek otaczający cmentarz kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Pierwotnie krzyż stał w Strzegowie w pow. krośnieńskim. Być może to krzyż nagrobny francuskiego oficera lub trzech oficerów armii napoleońskiej zastrzelonych w 1813 r.</div><br />
Plik:Żory 1.jpg|Żory, krzyż kamienny<br />
Plik:Żory 2.jpg|Żory Rogoźna<br />
Plik:Żywiec krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż kamienny koło kościoła Świętego Krzyża w Żywcu|Żywiec; krzyż nagrobny Michał Gnidka]]<br />
</gallery></center><br />
<br />
== Krzyże zaginione ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Jelenia Góra Sobieszów XVIII w.jpg|Jelenia Góra Sobieszów; kamienny krzyż zaginiony przed 1923 r. przed ogrodzeniem budynku powyżej kościoła<br />
Plik:Mniszków.jpg|Mniszków, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie (ew. Rędziny); kamienny krzyż z rytem topora; zaginął w 1997 r.<br />
Plik:Wolibórz 1937.jpg|<div style='text-align:justify;>Wolibórz, pow kłodzki, gm. Nowa Ruda; fot. z 1937 r.; krzyż zaginął w latach 90. XX w.</div><br />
Plik:Pełcznica zaginiony krzyż.jpeg|alt=krzyż pokutny koło Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie<br />
Plik:Klecina krzyż monolitowy.jpg|alt=Krzyż pojednania|[[Zaginiony krzyż kamienny na Klecinie|Wrocław Klecina]]<br />
Plik:Wrocław krzyż plac Orląt Lwowskich.jpg|Krzyż pokutny, Wrocław|[[Zaginiony krzyż kamienny przy placu Orląt Lwowskich we Wrocławiu|Wrocław plac Orląt Lwowskich]]<br />
Plik:Wrocław 1562 plan fragment 2.jpg|alt=Krzyże pokutne na Szczepinie we Wrocławiu|[[Kamienne krzyże przy drodze od Bramy Mikołajskiej do kościoła pw. św. Mikołaja we Wrocławiu|Wrocław Szczepin]]<br />
Plik:Baumgarten.jpg|<div style='text-align:justify;>Braszowice, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice śląskie; piaskowcowy krzyż przy drodze do Potworowa, niedaleko młyna Staudenmühle (młyn był położony między Brzeźnicą i Grochową oraz leśniczówką; staw młyński był przy przy zbiegu dróg z Grochowej, Brzeźnicy i Braszowa); inskrypcja na krzyżu odczytywana w 1923 i 1939 r. we fragmencie, ale da się z niej odcyfrować treść: ''Roku 1675, 15 grudnia... tutaj został zabity Tob... Kopper...'', świadczy, że był to krzyż upamiętniający zabójstwo.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Kamienne krzyże w Polsce poza Śląskiem ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Kijowiec.jpg|alt=Cerkwisko, krzyże kamienne|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Kijowiec, bialski, lubelskie; dwa kamienne krzyże na starym cerkwisku.]] <br />
Plik:Neple.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Neple, bialski, lubelskie. "Kamienna baba" koło Nepli nad Bugiem przy granicy z Białorusią.]] <br />
Plik:Pratulin.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Pratulin, bialski, lubelskie. Kamienny (szary granit) krzyż na grobie męczenników unickich.]] <br />
Plik:Piszczac.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Piszczac, bialski, lubelskie]] <br />
Plik:Woskrzenice 1.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Woskrzenice, bialski, lubelskie]]<br />
Plik:Woskrzenice 2.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Woskrzenice, bialski, lubelskie]]<br />
Plik:Żurawce krzyż kamienny.jpg|Żurawce, tomaszowski, lubelskie; krzyż kamienny z rytem krzyżyka<br />
Plik:Lisie Jamy Turek.jpg|alt=Krzyż Turek, Lisie Jamy pow. lubaczowski|[[Krzyż "Turek" w Lisich Jamach|Krzyż "Turek", Lisie Jamy, lubaczowski, podkarpackie]] <br />
Plik:Nowe Brusno krzyż.jpg|alt=Nowe Brisno, krzyż bruśnieński|[[Bruśnieński ośrodek kamieniarski|Nowe Brusno, lubaczowski, podkarpackie; krzyż bruśnieński]]<br />
Plik:Stare Brusno cmentarz.jpg|Cerkowisko w Starym Bruńnie|[[Cerkwisko w Starym Bruśnie|Stare Brusno, lubaczowski, podkarpacke]]<br />
Plik:Wola Zdakowska.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienny krzyż w Woli Zdakowskiej|Wola Zdakowska, mielecki, podkarpackie; piaskowcowy krzyż z 1781 r.; według nieudokumentowanych przekazów upamiętnia zabójstwo zarządcy majątku przez parobków.]]</div> <br />
Plik:Knyszewicze.jpg|[[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim|Knyszewicze, sokólski, podlaskie; cmentarny krzyż na mogiłkach]]<br />
Plik:Poczopek.jpg|Poczopek, sokólski, podlaskie; współczesna kopia krzyża z [[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim|Knyszewicz]]<br />
Plik:Żerniki.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerniki, jędrzejowski, świętokrzyskie; dwa kamienne krzyże prawdopodobnie nagrobne; podczas badań archeologicznych znaleziono pod nimi kości ludzkie</div><br />
Plik:Żerniki 1.jpg|Żerniki, jędrzejowski, świętokrzyskie; krzyż pierwszy<br />
Plik:Żerniki 2.jpg|Żerniki, jędrzejowski, świętokrzyskie: krzyż drugi<br />
Plik:Konin.jpg|Konin, wielkopolskie; kościół św. Bartłomieja<br />
</gallery></center><br />
<br />
== Inne ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Pieńki kamienna baba.jpg|alt=Baba pruska, skansen w Wasilkowie|[[Kamienna baba ze wsi Pieńki|Pieńki, pow. białostocki (teraz skansen w Wasilkowie)]]<br />
Plik:Bukowice.jpg|"Kamienna baba" na cmentarzu kościelnym w Bukowicach, pow. bialski; ryt głowy (czaszki) i trzy prawie już niewidoczne krzyżyki; prawdopodobnie nagrobek<br />
Plik:Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowizna, pow. dzierżoniowski; współczesny kamienny krzyż w parku przypałacowym. Krzyż ma nawiązywać formą do krzyży pokutnych. Problem w tym, że krzyże pokutne nie miały swojej specyficznej formy i nie różniły sie od krzyży stawianych z innych niż umowa ugodowa powodów.</div> <br />
Plik:Owiesno.jpg|Owiesno, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Piława Dolna 1.jpg|Piława Dolna, dzierżoniowski; kamienny krzyż w szczycie kościoła<br />
Plik:Pogwizdów pomnik.jpg|<div style='text-align:justify;>Pogwizdów, pow. jaworski; pomnik 800-lecia wsi. Kamienny krzyż nawiązuje do jej cysterskiej przeszłości i do zwyczaju stawiania krzyży pokutnych w wyniku umów ugodowych</div><br />
Plik:Bukowiec.jpg|Bukowiec, pow. karkonoski; kamień z rytem krzyża<br />
Plik:Janowice Wielkie.jpg|<div style='text-align:justify;>Janowice Wielkie, pow. karkonoski. Kamienny krzyż w szczycie Kościoła. Na fali "pokutności" określany nieraz bezpodstawnie jako krzyż pokutny (krzyż pojednania).</div> <br />
Plik:Spalona.jpg|Spalona, pow. legnicki; krzyż kamienny w szczycie kościoła <br />
Plik:Studnica krzyż z 1855.jpg|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki; krzyż pamiątkowy z 1855 r.]] <br />
Plik:Dłużec.jpg|Dłużec, pow. lwówecki; słupek graniczny<br />
Plik:Nowy Świętów k. kamienny.jpg|Nowy Świętów, pow. nyski, gm. Głuchołazy; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Hajduki nyskie k. kamienny.jpg|Hajduki Nyskie, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż na zewnętrznej ścianie kościoła św. Jerzego<br />
Plik:Niwnica kapliczka b.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnica pow. nyski, gm. Nysa; kapliczka (marter) opisywana lokalnie jako pokutna w znaczeniu wypaczającym definicję takich obiektów związanych z [[krzyż pokutny|umowami ugodowymi]]</div> <br />
Plik:Niwnica kapliczka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnica, pow. nyski, gm. Nysa; kapliczka opisywana lokalnie jako pokutna w znaczeniu wypaczającym definicję takich obiektów związanych z [[krzyż pokutny|umowami ugodowymi]]</div><br />
Plik:Ługi.jpg|<div style='text-align:justify;>Ługi, pow. nowosolski; krzyż w szczycie kościoła bezpodstawnie kwalifikowany nieraz jako krzyż pokutny</div> <br />
Plik:Zimnodół.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowolesie (Zimnodół, Zimne Doły), pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż pamiątkowy z datą 4 maja 1868; w jednym z artykułów Andrzeja Scheera bezmyślnie nazwany "najmłodszym krzyżem pokutnym" i pod taką nazwą pojawia nieraz się nadal</div><br />
Plik:Udanin.jpg|Udanin, pow. średzki; krzyż w wieży kościoła św. Urszuli <br />
Plik:Wiry k. kamienny.jpg|Wiry, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; kamienny krzyż w szczycie kościoła; takie krzyże też kiedyś wpadły w "obłęd pokutności".<br />
Plik:Modliszów kościół szczyty.jpg|<div style='text-align:justify;>Modliszów, pow. świdnicki, gm. Świdnica; 3 kamienne krzyże w szczytach [[:Plik:Modliszów kościół.jpg|kościoła św. Bartłomieja]], nazywane nieraz bez uzasadnienia krzyżami pokutnymi</div> <br />
Plik:Turów 1.jpg|Turów, pow. wrocławski; kamienny krzyż w szczycie kościoła<br />
Plik:Jeleniów.jpg|<div style='text-align:justify;>Zielona Góra Jeleniów; krzyż upamiętniający zabójstwo rabunkowe kuśnierza Johanna Gotloba Müllera 23 marca 1863 r.</div><br />
Plik:Czaple kamień pamiątkowy.jpg|Czaple, pow. złotoryjski; kamień pamiątkowy z inskrypcją<br />
Plik:Nowy kościół kamień z rytem.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowy Kościół, pow. złotoryjski; kamień z rytem topora w [[:Plik:Nowy kościół brama.jpg|bramie wejściowej (od wewnątrz)]] na cmentarz kościelny przy ruinach kościoła Najświętszej Marii Panny</div><br />
Plik:Świerzawa.jpg|alt=kamień (krzyż) choleryczny w Świerzawie|Świerzawa, pow. złotoryjski; kamień z rytem krzyża<br />
Plik:Wilków k. kamienne.jpg|Wilków, pow. złotoryjski; dwa kamienne krzyże z 1989 r. wykute jako "pokutne" za grzechy parafian.<br />
Plik:Lubanice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubanice, pow. żarski. Dwa krzyże w szczycie kościoła; legenda o człowieku, który za młodu popełnił zbrodnię, za co został ukarany śmiercią wszystkich jego jedenaściorga dzieci. Postanowił wybudować kościół z dwoma krzyżami, po czym urodziło mu się dwunaste dziecko, które żyło długo i cieszyło się zdrowiem.</div><br />
Plik:Lubanice 2.jpg|Lubanice, pow. żarski<br />
Plik:Otročiněves.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamień z rytem koła w pobliżu Otročiněves w kraju środkowoczeskim. Być może "mýtný kámen", czyli kamień oznaczający miejsce poboru myta, może graniczny. Może to być też "kolomazný kámen". Kolomaz (kołomaź) to smar do kół i osi drewnianych wozów. Podczas produkcji węgla drzewnego w mielerzach pozyskiwano jako produkt uboczny dziegieć – kolomaz. Być może kamień był używany do tych celów lub oznaczał miejsce nazywane Kolomazna, czyli miejsce produkcji kołomazi.<br />
</gallery><br />
<br />
== Płyty nagrobne ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Janków p. kamienna.jpg|Janków, pow. oławski; kamienna płyta z rytem krzyża<br />
Plik:Piskorzów płyta.jpg|Piskorzów, pow. oławski; kamienna płyta z rytem krzyża<br />
Plik:Sobocisko 3.jpg|Sobocisko, pow. oławski; kamienna płyta z rytami krzyży<br />
Plik:Strzelin plyta nagrobna.jpg|[[Płyta nagrobna z rytem miecza w Strzelinie|Strzelin; płyta nagrobna z rytem miecza]]<br />
Plik:Jordanów Śląski.jpg|Jordanów Śląski, pow. wrocławski; kamienna płyta nagrobna z rytem krzyża<br />
Plik:Turów 2.jpg|Turów, pow. wrocławski; kamienna płyta nagrobna z rytem krzyża<br />
Plik:Wierzbice 2.jpg|Wierzbice, pow. wrocławski; średniowieczna płyta nagrobna z rytem krzyża<br />
</gallery><br />
<br />
== Przykładowe poza Polską ==<br />
=== Czechy ===<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Raspenava k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Raspenava, kraj liberecki, Czechy; ryt miecza i dwa krzyżyki; legenda: tutaj podczas pojedynku dwóch oficerów obaj przeciwnicy zginęli.</div><br />
Plik:Raspenava k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Raspenava, kraj liberecki, Czechy; legenda: ojciec przypadkowo zastrzelił swoje dziecko, biorąc je w ciemności za gęś sąsiada.</div><br />
Plik:Zandov.jpg|Žandov, kraj liberecki. Ludowy przekaz wiąże ten krzyż z wydarzeniami wojny trzydziestoletniej. Być może to o wiele starszy krzyż wyznaczający granicę okręgu sądowego jakiegoś władztwa terytorialnego (klasztornego) lub miejsce sądu. Tak należałoby interpretować ryt czyli krzyż konsekracyjny otoczony przez cztery krzyże. <br />
Plik:Drazenov.jpg|<div style='text-align:justify;>Draženov, kraj pilzneński. Z krzyżem wiążą się dwie legendy. Pierwsza, dotycząca jego fundacji, mówi, że w nieokreślonych, dawnych czasach pasterz przepędzał swoje stado przez łąkę należącą do właściciela Rejkovic (przysiółka Drażenowa, w pobliżu stawu). Gdy właściciel to zobaczył, tak się rozgniewał, że zastrzelił pasterza. Na pamiątkę tego morderstwa postawiono tam kamienny krzyż. Druga legenda dotyczy już samego krzyża. Głosi ona, że pewien żołnierz uszkodził bezmyślnie lewe ramię krzyża, za co spotkała go okrutna kara – został wleczony na śmierć przez rozpędzonego konia. Historia ta wskazuje, że krzyż wzniesiony na pamiątkę morderstwa cieszył się wśród miejscowej ludności wielkim szacunkiem, a każdemu, kto odważyłby się go celowo zbezcześcić, groziła surowa kara.</div><br />
Plik:Poběžovice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Poběžovice, kraj pilzneński. Kamienny krzyż z płaskorzeźbą Ukrzyżowanego i prawdopodobnie Matki Boskiej.</div> <br />
Plik:Tetin.jpg|<div style='text-align:justify;>Tetin, kraj środkowoczeski, Czechy. Kamienny krzyż w murze dziedzińca średniowiecznego kościoła św. Katarzyny. Pierwotnie był to element architektoniczny w szczycie kościoła, skąd został usunięty w 1929 roku i wmurowany w aktualne miejsce.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
=== Niemcy ===<br />
==== Badenia_Wirtembergia ====<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Neuenburg.jpg|alt=Krzyż kamienny|Neuenbürg koło Enz, Badenia-Wirtembergia<br />
Plik:Reichholzheim.jpg|Reichholzheim, Badenia-Wirtembergia; 14 kamiennych krzyży w murze oporowym przy drodze i kapliczka z 1722 r.<br />
Plik:Reichholzheim b.jpg|Reichholzheim, Badenia-Wirtembergia; 14 kamiennych krzyży w murze oporowym przy drodze i kapliczka z 1722 r.<br />
Plik:Zavelstein krzyz przadki.jpg|Krzyż prządki; Zavelstein, Badenia-Wirtembergia<br />
Plik:Kentheim plyta nagrobna przadki.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna prządki; Kentheim, Badenia-Wirtembergia</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Frankonia ====<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Kettlersiedlung.jpg|<div style='text-align:justify;>Norymberga Kettlersiedlung, Frankonia; Schneiderscher (krzyż krawca); na krzyżu widoczny jest ryt nożyc; być może upamiętnia śmierć krawca</div><br />
Plik:Krottenbach.jpg|<div style='text-align:justify;>Norymberga Krottenbach, Frankonia; ryty lemiesza i kołnierza pługa; krzyż związany ze śmiercią rolnika albo może tzw. Wetterkreuz, czyli krzyż chroniący pola przed anomaliami pogodowymi</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Nadrenia-Palatynat ====<br />
---- <br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Heckenbach.jpg|Heckenbach, Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Heckenbach cmentarz b.jpg|Heckenbach, Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Bad Breisig krzyż kamienny.jpg|Krzyż nagrobny z rytem ryby; Oberbreisig (Bad Breisig), Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Linz nad Renem.jpg|Krzyż nagrobny bednarza, XVI w.; Linz nad Renem, Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Wetterkreuz Wachenheim.jpg|<div style='text-align:justify;>Wachenheim an der Weinstraße, Nadrenia-Palatynat; krzyż burzowy, pogodowy (Wetterkreuz); wzniesiony w 1513 roku przez winiarzy miał chronić przed nadciągającymi burzami i gradem.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Saksonia ====<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Jesnitz.jpg|Jeßnitz pod Budziszynem, Saksonia; [[Kamień pamiątkowy koło Jeßnitz pod Budziszynem|kamień upamiętniający dzieciobójstwo w 1699 r.]]<br />
</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Górny Palatynat ====<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Dieterskirchen 1.jpg|Dieterskirchen, pow. Schwandorf; krzyż z rytem czółenka tkackiego<br />
Plik:Dieterskirchen 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Dieterskirchen, pow. Schwandorf; krzyż z reliefem buta. Motyw ten interpretowano jako symbol religijny (naśladowania Chrystusa – podążania jego śladami) lub nagrobny (związany z zawodem zmarłego, ewentualnie jako dar ofiarny mający odpędzać demony lub zapobiegać powrotowi zmarłego), jednak możliwe wyjaśnienie takiego rytu przynoszą także źródła dotyczące dawnego wymiaru sprawiedliwości. W pouczeniu prawnym (Weistum) ze Schönecken z 1549 r. czytamy, że za ciężkie naruszenie pokoju sądowego (Gerichtsfrieden) – np. zadanie krwawej rany – groziła kara okaleczenia polegająca na odcięciu dłoni lub stopy (najczęściej lewej). Dlatego występujące na kamiennych krzyżach ryty butów lub odciski stóp interpretuje się czasem jako symbol odciętej stopy, czyli ostrzeżenie przed naruszeniem porządku prawnego.</div><br />
Plik:Winklarn.jpg|Winklarn, pow. Schwandorf; kamienny krzyż z rytem trójkątnej tarczy, podkowy i młota<br />
</gallery><br />
<br />
=== Francja ===<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Carcassonne 2.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Średniowieczne krzyże i stele nagrobne; południowo-zachodnia Francja]]<br />
Plik:Carcassonne 5.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|<div style='text-align:justify;>Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]</div><br />
Plik:Carcassonne 9.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|<div style='text-align:justify;>Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]</div><br />
Plik:Carcassonne 8.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Estonia ===<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Tallin Pirita.jpg|Wapienne krzyże na cmentarzu klasztoru Pirita (Tallin, Estonia) - XV-XVIII w. <br />
</gallery><br />
<br />
Kamienne krzyże w Niemczech, Czechach czy Polsce uważane są za tzw. [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]], czy też krzyże pojednania. Właściwie określenia krzyż kamienny i krzyż pokutny (krzyż pojednania) stały się w całkowicie nieuprawniony sposób synonimami. <br />
<br />
* Zobacz artykuł [[krzyż pokutny]]<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]<br />
[[Kategoria:Galerie]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Dieterskirchen_2.jpg&diff=28246Plik:Dieterskirchen 2.jpg2026-04-11T09:53:24Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Dieterskirchen w w powiecie Schwandorf w regionie Górny Palatynat w Bawarii.<br />
<br />
Kamienny krzyż z rytem gotyckiego buta.<br />
<br />
Współrzędne: 49°24'45.1"N 12°24'40.1"E<br />
<br />
Altensleben Stephan, Rätselhafte Steinkreuze – Die Entdeckung ihrer wahren Bedeutung, s. 147.<br />
<br />
Pouczenie prawne (Weistum) ze Schönecken (koło Prüm/Eifel) z 1549 roku nakazuje, aby przy zadaniu krwawych ran nożem lub przy innym naruszeniu pokoju sądowego odcinać nie tylko dłoń, ale i stopę¹¹⁹⁰. Zazwyczaj była to lewa stopa. Odpowiednio do tego, but na łacińskim kamiennym krzyżu z okresu gotyku z Dieterskirchen na północ od Neunburga vorm Wald (Górny Palatynat) ostrzega przed karą za złamanie pokoju sądowego¹¹⁹¹. Dotyczy to również odcisków butów na krzyżach sądowych. One także przedstawiają odciętą stopę w obuwiu. Opinii Brockpählera, według której krzyże ze stopami lub odciskami butów są krzyżami nagrobnymi z symbolem naśladowania Chrystusa, lub opinii Meiera, że stopy oznaczają dary ofiarne mające służyć odpędzaniu demonów, pętaniu zmarłych lub sprowadzaniu przestępców na miejsce ich czynu, [nie da się utrzymać...] ...nie przekonują¹¹⁹². Przykładami przedstawień odciętych stóp są: krzyż łaciński przy ulicy Neue Altheimer Straße w Walldürn (Odenwald) z odciskiem lewego buta i toporem (rys. 362) oraz masywny łaciński krzyż kamienny z mieczem długim o głowicy kolistej i dwoma odciskami stóp, znajdujący się na północ od starego miasta Stadtroda (Wschodnia Turyngia) przy drodze do Jeny (obecnie: Bahnhofstraße), gdzie „Szeroka Droga” (Breiter Weg) odbija w stronę lasu miejskiego¹¹⁹³. Krzyż ten jest obecnie mocno zwietrzały. W miejscu, gdzie droga z Kahla nad Saalą wpadała w drogę Jena – Gera (wzmiankowaną w 1148 r.), najprawdopodobniej odbywały się sądy. Według atlasu topograficznego Królestwa Bawarii, droga z Weismain (Górny Men) przebiegała na południe obok Geutenreuth, przez Motschenbach do Mainleus. Na południowy zachód od Weismain, w odległości ok. 2 km, znajdował się ważny dla rozbudowy kraju zamek Niesten. Został on założony prawdopodobnie już około 1000 roku, a po raz pierwszy wzmiankowany jest w 1128 roku jako posiadłość biskupstwa bamberskiego¹¹⁹⁴. Na wschód od Weismain, przy drodze do Geutenreuth, stoją w lesie dwa kamienie krzyżowe z krzyżami belkowymi (rys. 363), a na południowy zachód od Motschenbach, na skraju Lasu Maineckiego, cztery zgromadzone w jednym miejscu kamienie krzyżowe, jakie często występują w biskupstwie Bamberg (rozdz. 4.3)¹¹⁹⁵. Na każdym z nich widoczny jest odcisk lewego lub prawego buta. Przy tych kamieniach krzyżowych zbierały się sądy biskupie.<br />
<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w Niemczech]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Winklarn.jpg&diff=28244Plik:Winklarn.jpg2026-04-11T08:51:23Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Winklarn w powiecie Schwandorf w regionie Górny Palatynat w Bawarii.<br />
<br />
Neunburger Str. 17 z trójkątną tarczą, podkową i młotem pod płotem nad nim krzyż metalowy.<br />
<br />
Współrzędne: 49°25'38.1"N 12°28'28.7"E<br />
<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w Niemczech]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Wroc%C5%82aw_-_bibliografia&diff=28243Wrocław - bibliografia2026-04-11T08:44:29Z<p>Michał Zalewski: /* Linki */</p>
<hr />
<div>== Bibliografia == <br />
* Adamska Magdalena, Nowacki Dariusz. ''Srebrny relikwiarz św. Sebastiana z 1499 r.'' Folia Historica Cracoviensia. T. 10 (2004), s. 31-40. (cBW 71)<br />
* Buckisch Gottfried Ferdinand. ''Prolegomena. Schlesischer Kirchenhistorien worinnen enthalten wie und welcher Gestalt das Christenthumb in Schlesien anfänglich von den pohlnischen Monarchen miraculose introduciret, nachmahlns von den schlesischen Souv.'' Neiße: 1685. (cBW 71 i 71 a)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günther. [https://drive.google.com/drive/folders/14kfqNBuLfHqgLQuxXY8sKMeapsWvhuBL?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 1]'' Breslau, 1930. (cBW 66)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günther. [https://drive.google.com/file/d/1c45TSEMnOxsWumiiyN38nvNxwnPQl3pk/view?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2]'' Breslau, 1933. (cBW 5) - m.in. Elżbieta<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günther. [https://drive.google.com/file/d/16W33pxx4XcoBekDr0rfUtSiCQ0oQApgj/view?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 3]'' Breslau, 1934. (cBW 67)<br />
* Buśko Cezary, Golinski Mateusz, Kaczmarek Michał, Ziątkowski Leszek. ''Historia Wrocławia. Tom I. Od pradziejów do czasów habsburskich.'' Wrocław: 2001.<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.9 Urkunden der Stadt Brieg, urkundliche und chronikalische Nachrichten über die Stadt Brieg, die dortigen Klöster, die Stadt- und Stiftsgüter bis zum Jahre 1550. Breslau: 1870. (c. 130)<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.11 Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt. Breslau 1882.<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.25 Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation, hrsg. von G. Bauch. Breslau: 1900. (cBW 68)<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.26 Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation, hrsg. von G. Bauch. Breslau: 1911. (cBW 90)<br />
* Ehrhardt Siegismund Justus. Abhandlung vom verderbten Religions-Zustand in Schlesien vor der Evangelischen Kirchen-Reformation, als eine Einleitung zur Schlesischen Presbyterologie. Breslau: 1778, s. 124. (cBW 65)<br />
* ''Das Brauwesen der Stadt Breslau.'' Berlin: 1930. (cBW 119)<br />
* Dorst von Schatzberg Leonhard. ''Schlesisches Wappenbuch oder die Wappen des Adels im Souverainen Herzogthum Schlesien der Grafschaft Glatz und der Oberlausitz. Bd. 1-3.'' Görlitz: 1847. (cBW 42)<br />
* Drabina Jan. ''Wrocławska kapituła katedralna i jej stosunek do politycznych wydarzeń lat 1453—1471.'' Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2, 183-204, 1969. (cBW 77)<br />
* Deabina Jan. ''Kontakty Wrocławia ze Stolicą Apostolską w dobie panowania Jagiellonów na Śląsku (1490–1526.'' Sobótka 1976, 1, s.1-25. (cBW. 78)<br />
* Grundmann Günther. [https://drive.google.com/drive/folders/1PYaGVX3zQj4_JEXp53Ci9gCLkrN2R2WG?usp=sharing ''Gruftkapellen des achtzehnten Jahrhunderts in Niederschlesien und der Oberlausitz.''] Strassburg, 1916<br />
* Harz Lucyna. ''Samuel Beniamin Klose (1730–1798): studium historiograficzno-źródłoznawcze.'' Wrocław: 2002. (c 115)<br />
* Henel von Hennenfeld Nikolaus. ''Silesiographia Breslo-Graphia''. Frankfurt am Main: 1613. (cBW 44)<br />
* Heyne Johann. ''Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hochstiftes Breslau. Dritter Band.'' Breslau: 1868. (cBW 69)<br />
* Klose Samuel Benjamin. Von Breslau. ''Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen.'' Bd. 1. Breslau 1781 (cBW 56)<br />
* Klose Samuel Benjamin. Von Breslau. ''Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen.'' Bd. 2. Breslau 1781 (cBW 57)<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526.'' Opracowanie Stenzel Gustav Adolf. Breslau: 1847. (cBW 44)<br />
* Konrad Paul. ''Die Einführung der Reformation in Breslau und Schlesien : Ein Rückblick nach 400 Jahren.'' Breslau: 1917. (cBW 79)<br />
* Korn Georg. ''Breslauer Urkundenbuch. Erster Theil.'' Breslau: 1870. (cBW 86)<br />
* Kundmann Johann Christian. ''Silesii in nummis Oder Berühmte Schlesier in Münzen, so durch grosse Helten-Taten, durch hohe und wichtige Amts-Würden, oder durch Gelehrsamkeit und Schriften, ihren Namen unvergeßlich gemacht''. Breslau: 1738. [https://books.google.pl/books/about/Silesii_in_nummis_oder_ber%C3%BChmte_Schlesi.html?id=0DlXAAAAcAAJ&redir_esc=y] [http://mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=82849&from=publication]<br />
* Luchs Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: [https://drive.google.com/file/d/1TevvVPyUPdTHNlH6ROo7KORJgp_Gu7AR/view?usp=sharing Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864.] Breslau: 1864. (cBW 39) (Dompnig)<br />
* Luchs Hermann. ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert'' hrsg. von H. Luchs ; der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur zu ihrem 75jährigen Jubiläum am 17. Dezember 1878 gewidmet von dem Vereine für das Museum schlesischer Altherthümer. Breslau: 1878. (cBW 62).<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 38)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks Breslau.'' Breslau: 1889. (CbW 38a)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks ... in amtlichem auftrage bearbeitet von.... Bd.3. Reg. Bezirks Liegnitz.'' Breslau: 1891. (CbW 38b)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks ... in amtlichem auftrage bearbeitet von.... Bd.4. Reg. Bezirks Oppeln.'' Breslau 1894.(CbW 38c)<br />
* Posadowsky-Wehner, Arthur Adolf von. ''Schlesischen Habdanks : ein Beitrag zur Urgeschichte der Grafen Posadowsky-Wehner Freiherrn von Postelwitz''. Berlin 1925. ([https://kpbc.umk.pl/Content/251957/Gromadzenie_POPC_029_55.pdf 1 - pdf] [https://fbc.pionier.net.pl/details/nhw98tb 2])<br />
* Pusch Oskar. [https://drive.google.com/file/d/1d5f2X0Gl1QEaLPKPhvXUmGlr816BRGuh/view?usp=sharing ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).''] Dortmund : Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1986.<br />
* Pusch Oskar. [https://drive.google.com/file/d/1QrFCUtscPxXO-JH8BPQizjLZRkoJkU_n/view?usp=sharing ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).''] Dortmund : Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1987.<br />
* Pusch Oskar. [https://drive.google.com/file/d/1JNcwbtOQYRO1ZlgH_FkY5qAmSONWlUaK/view?usp=sharing ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R).''] Dortmund : Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1988.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991.<br />
* [https://drive.google.com/file/d/1EZeebg5YpIIouIm2IADVJbgB3zDRmogn/view?usp=sharing ''Rada Miejska Wrocławia przez wieki...'']. Materiały z konferencji. Wrocław, 2008 <br />
* <span style="color: Goldenrod">Reichel Albrecht. ''Manuscriptum genealogicum Reichelianum'', mit gegen 500 Stammtafeln Breslauer Familien bis 1677.'' Stein - Abschrift des Schlanzer Originals. Eine weitere Abschrift befindet sich in der Universitätsbibliothek Münster/w. Pusch - Die sog. Reichel'sche Handschrift vom Jahre 1677.</span><br />
* Roczniki Sztuki Śląskiej [https://mnwr.pl/oddzialy/muzeum-narodowe/wydawnictwo/roczniki-sztuki-slaskiej/] <br />
* [https://drive.google.com/file/d/1PV248Hs57l_qh2_GtGjqBU9KuJI9s0hx/view?usp=sharing ''Roemischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Mayestat etc. Wappen.''] 1578<br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch''. Görlitz: 1938. (cBW 46) <br />
* Sinapius Johan. ''Schlesischer Curiositäten Erste Vorstellung, Darinnen die ansehnlichen Geschlechter Des Schlesischen Adels'', Leipzig 1720. (cBW 73) [https://www.obc.opole.pl/dlibra/publication/edition/1573?id=1573&from=pubstats Opolska BC], [https://books.google.de/books?id=mq9BAAAAcAAJ]<br />
* Sinapius Johan. Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten, Leipzig und Breslau 1728. (cBW 72) [https://books.google.de/books?id=xq9BAAAAcAAJ]<br />
* Sinapius Johan. Schlesischer Curiositäten Fortsetzung. Leipzig und Breslau 1728 [https://books.google.de/books?id=ru1PAAAAcAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false]<br />
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.<br />
* Stelmach Roman. ''Zasób dokumentowy Archiwum Państwowego we Wrocławiu.'' Średniowiecze Polskie i Powszechne 1, 204-213, 1999, s. 204-213 (cBW 55)<br />
* Wentzel Friedrich August. ''Mathias Corvinus oder die Belagerung von Breslau im Jahre 1474.'' Breslau: 1810. https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=98018<br />
* Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, 1892, Bd. 26. (Hieronim Krebel i in.) (cBW 40)<br />
* Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, 1863, Bd. 5 [https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10014508/bsb:5800290?page=5 link]<br />
<br />
=== Z ===<br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom I (do 1400 roku).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Wrocław - Opava: 2004. (cBWr 131)<br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom II (1401-1450).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Opava - Opole - Katowice: 2011 (cBWr 132)<br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom III (1451-1475).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Opava - Opole - Katowice: 2021 (cBWr 133) <br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom IV (1476-1500).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Opava - Opole - Katowice: 2021 (cBWr 134)<br />
* ''Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens,'' 1864, Bd. 6, H. 1. Breslau: 1864. (cBwr 135)<br />
<br />
== Herby ==<br />
* Brechtel Stephan: Wappenbuch des Heiligen Römischen Reiches - BSB Cod.icon. 390 [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00020447?page=,1 1]<br />
* Doerr August, ''Der Adel der böhmischen Kronländer, ein Verzeichnis derjenigen Wappenbriefe und Adelsdiplome welche in den Böhmischen Saalbüchern der Adelsarchives im k.k. Ministerium des Innern in Wien eingetragen sind,'' Prag 1900. (c)<br />
* Dorst_von_Schatzber Leonhard. ''Schlesisches Wappenbuch oder die Wappen des Adels im Souverainen Herzogthum Schlesien der Grafschaft Glatz und der Oberlausitz. Bd. 1-3.'' Görlitz: 1847. c. - Schlesisches<br />
* Gajl Tadeusz, Nowy herbarz Polski [http://gajl.wielcy.pl/]<br />
* Rietstap Johannes Baptista. Armorial général : précédé d'un dictionnaire des termes du blason Gouda, 1884-1887. [http://www.welt-der-wappen.de/Heraldik/seite53-riet.htm]<br />
* Scharffenberg. ''Schlesisches Wappenbuch.'' XVI w. [https://www.heraldik-wiki.de/wiki/Schlesisches_Wappenbuch_(Scharffenberg) link]<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der Adel von Österreich-Schlesien''. Nürnberg 1885.<br />
* Siebmacher Johann, Meraviglia-Crivelli Rudolf Johann. ''Der böhmische Adel.'' Nürnberg: 1886.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 1.'' Nürnberg 1887.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg 1890.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 3.'' Nürnberg 1894.<br />
* Index zu Siebmachers Wappenbüchern ("Alten Siebmacher" (1605–1806) und dem "Neuen Siebmacher" (1854–1961). [https://data.cerl.org/siebmacher/_search link]<br />
* Kneschke Erns Heinrich. ''Neues allgemeines Deutsches Adels-Lexicon im Vereine mit mehreren Historikern herausgegeben''. Leipzig 1859-1870. [https://de.wikisource.org/wiki/Ernst_Heinrich_Kneschke link]<br />
* ''Siebmachers Wappenbuch von 1605 bei Johann Siebmacher.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/Siebmachers_Wappenbuch link]<br />
* ''Sammlung von Wappen aus verschiedenen, besonders deutschen Ländern.'' Bayerische Staatsbibliothek Cod.icon. 307. (Kolekcja herbów różnych krajów, zwłaszcza niemieckich), Deutschland Um 1600 (H 1)<br />
* Siebemacher 1701 i inne [http://www.wappenbuch.com/ link]<br />
* Wielka i powszechna księga herbów J. Siebmachera https://de.wikipedia.org/wiki/J._Siebmacher%E2%80%99s_gro%C3%9Fes_und_allgemeines_Wappenbuch<br />
<br />
== Wrocław == <br />
* '''Friedrich Arthur. ''Breslau als Vorkämpferin des Deutschtums im Mittelalter.''''' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Jg. 4 nr 14, s. 381-384.(Dostępny w Internecie: [http://silesiacum.pl/biblioteka/Friedrich_A._Wroclaw_jako_oredownik_niemczyzny.pdf link]).<br />
* Antkowiak Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia.'' Wrocław: 1985.<br />
* Bobrova Lenka. ''Relikvie darovane Karlem IV. vratislavskemu kostelu sv. Marie Magdaleny.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 175-188. (cBWr 95)<br />
* Brzezowski Wojciech. ''Elementy barokowej kompozycji w urbanistyce Wrocławia.'' W: Architektura Wrocławia. Tom 2 Urbanistyka. Wrocław 1995, s. 151-158. (cBWr 108) <br />
* ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit.'' Breslau: 1888. (cBW 16)<br />
* Dobesz Janusz L. ''Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy.'' Wrocław 1999. (cBWr 120)<br />
* ''Dzieje Wrocławia do roku 1807'', red. W. Długoborski, J. Gierowski, Warszawa 1958. <br />
* Fink Erich. ''Geschichte der landesherrlichen Besuche in Breslau.'' Breslau: 1897. (cBWr 139) i [https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/107820]<br />
* Goliński Mateusz. ''Podstawy gospodarcze mieszczaństwa wrocławskiego w XIII w.'' Wrocław: 1991. <br />
* Goliński Mateusz. ''Biogramy mieszczan wrocławskich do końca XIII w.'' Wrocław: 1995. (cBW 30) <br />
* Goliński Mateusz. ''Socjotopografia późnośredniowiecznego Wrocławia (przestrzeń - podatnicy - rzemiosło).'' Wrocław: 1997. [https://repozytorium.uni.wroc.pl/dlibra/publication/119725/edition/116389] - inne ciekawe Golińskiego również w Repozytorium Cyfrowym Uniwersytetu Wrocławskiego, c<br />
* Goliński Mateusz, ''Finanse ratusza w średniowieczu'', Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 74, 2014, s. 197-216. (cBWr 139)<br />
* Heck Roman. ''Struktura społeczna średniowiecznego Wrocławia na przełomie XIV/XV wieku.'' Sobótka vol. 7 (1952) s. 57-94. (cBW2)<br />
* Heś Robert. ''Średniowieczne płyty nagrobne z kościoła pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 137-149. (cBW 18)<br />
* Hola Mlada. ''Pobyty Karla IV. a jeho dvora ve Vratislavi v letech 1348-1372.'' W: Dvory a rezidence ve středověku, Praha: 2006. (cBWr 94)<br />
* Jureczko Andrzej. H''enryk III Biały. Książę wrocławski (1247 1266).'' Kraków: 1986. (cBW 60)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Późnogotycka rozbudowa ratusza we Wrocławiu jako czynnik dynamizujący środowisko artystyczne, (in:) Procesy przemian w sztuce średniowiecznej. Przełom – regres – innowacja – tradycja.'' Studia z historii sztuki, red. Rafał Eysymontt, Romuald Kaczmarek. Warszawa: 2014, s. 177-192 (cBW 16)<br />
* Koczy Leon. ''Związki handlowe Wrocławia z Polską do końca XVI wieku.'' Katowice: 1936. (cBW 7)<br />
* Korn Georg. ''Breslauer Urkundenbuch. Erster Theil.'' Breslau: 1870. (cBW 58)<br />
* Kunisch Johann Gottlieb. Peter Eschenloer's, Stadtschreibers zu Breslau, Geschichten der Stadt Breslau – oder: Denkwürdigkeiten seiner Zeit vom Jahre 1440 bis 1479, Erster Band, J. 1440 bis 1466: Breslau: 1827. (cBW 75)<br />
* Kunisch Johann Gottlieb. Peter Eschenloer's, Stadtschreibers zu Breslau, Geschichten der Stadt Breslau – oder: Denkwürdigkeiten seiner Zeit vom Jahre 1440 bis 1479, Zweiter Band, J. 1440 bis 1466: Breslau: 1827. (cBW 76)<br />
* Luchs Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt.'' Breslau 1857; 12. Auflage, 1901. (cBW 91)<br />
* Maleczyński Karol, ''Dzieje Wrocławia. Część I. Do roku 1526,'' Wrocław 1948. <br />
* Mandziuk Józef. ''Rozwój luteranizmu we Wrocławiu w pierwszej połowie XVI stulecia.'' Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie 7/2017. (cBWr 136)<br />
* Manikowska, Halina (oprac.). ''Księga odpustów wrocławskich.'' Warszawa 2016. (c.)<br />
* Manikowska Halina. ''Koszty pielgrzymki Piotra Rindfleischa, kupca wrocławskiego, do Ziemi Świętej w 1496 r.'' W: Civitas & villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej. Wrocław-Praha: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Archeologicky Ustav AVC R, 2003, s. 265-269. (cBW 8)<br />
* Markgraf Hermann, Breslau und Umgebung, Zürich 1889 (przewodnik) (cBW)<br />
* Menzel Karl Adolph. ''Topographische Chronik von Breslau. Erstes Quartal.'' Breslau: 1805. (cBW 104a)<br />
* Menzel Karl Adolph. Topographische Chronik von Breslau: Quartal 2-5''. Breslau 1805-1807. (cBW 104k)<br />
* Menzel Karl Adolph. ''Geschichte der Belagerung von Breslau, vom 6ten December 1806 bis 7ten Januar 1807. Ein Anhang zur topographischen Chronik von Breslau.'' Breslau: 1808. (cBW 104j)<br />
* Morgenbesser Michael. ''Breslau und seine Merkwürdigkeiten. Ein Taschenbuch für Fremde und Einheimische.'' Breslau: 1831 (przewodnik) (cBW 101)<br />
* Myśliwski Grzegorz. ''Wrocław w przestrzeni gospodarczej Europy (XIII-XV wiek). Centrum czy peryferie?'' Wrocław: 2009.<br />
* Nickel Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus.'' Breslau: 1938. (cBW 97)<br />
* Nowacki Wojciech. ''Wizyty królów czeskich w późnośredniowiecznym Wrocławiu.'' (cBW 15)<br />
* Patała Agnieszka. ''Wrocławscy kupcy w Antwerpii od drugiej ćwierci XV do połowy XVI wieku - zarys problemu.'' Sobótka 2015, 2, s.33-47. (cBW. 37)<br />
* Piekarski Jerzy. ''Wrocław - miasto Henryka IV.'' W: Śląsk w czasach Henryka IV Prawego. Wrocław: 2005. (cBW. 59)<br />
* Piwko Romuald, Romanow Jerzy. ''Formy przeobrażenia I fazy zagospodarowania północno-wschodniej części terenu Placu Dominikańskiego w świetle wyników badań archeologiczno-architektonicznych.'' Silesia Antiqua, 1994, t.35, str. 71-82. (cBW 34)<br />
* Pol Nicolaus, ''Jahrbücher der Stadt Breslau, Bd. 1'', Breslau 1813.<br />
* Pol Nicolaus. ''Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 3'' Breslau: 1819, s. 2,3. (cBW 63)<br />
* ''Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu : studium strefy Placu Nowy Targ we Wrocławiu, cz. 1,'' (s. 1-550), Wrocław 2018. c<br />
* ''Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu : studium strefy Placu Nowy Targ we Wrocławiu, cz. 2,'' (s. 551-1216), Wrocław 2018. c<br />
* Friedemir Recke-Volmerstein. ''Die Steinepitaphien der Renaissance in Breslau.'' Halle: 1912. (cBW 103)<br />
* Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis.'' Vratislaviae: 1864. (cBW 19)<br />
* Schulzz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert'', Zeitschrift des Vereins für Geschichte (und Alterthum) Schlesiens Bd. 10 (1870) S. 239-293. (cBwr 130)<br />
* Steinberger Johann Georg. ''Breslau vor hundert Jahren. Auszüge aus einer handschriftlichen Chronik mitgetheilt von August Kahlert.'' Breslau: 1840. (cBW 101)<br />
* Steinberger Johann Georg. ''Breslauisches Tagebuch von Johann Georg Steinberger 1740-1742 / im Auftrage des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens hrsg. von Eugen Träger.'' Breslau: 1891. (cBW 100)<br />
* Troszczyński Ryszard. ''Zapomniany osobowicki święty Jan z Nepomuka.'' Nowe Życie, listopad 2006.(cBW 96)<br />
* Türck Fritz, Die Entstehung und Entwicklung des Bürgermeisteramtes in Breslau, Beitrage zur Geschichte der Stadt Breslau, Neue Folge, Heft 3, 1937. ([https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/107829/edition/106478/content])<br />
* Tync Stanisław. ''Z życia patrycjatu wrocławskiego w dobie renesansu.'' Sobótka: , Tom 8 (1953) s. 69-123 ([http://wtmh.sobotka.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2017/06/Sobotka_8_1953_069-123.pdf?fbclid=IwAR3grKhYjNS4Jx_Phn3-CVW2BjNbo5-m2aQKsdTQ4khK2WDSzvA0RCqr0RA link]) (cBW 3)<br />
* Uhlhorn Anneliese. ''Meister und Werke der Plastik des Spätbarocks in Breslau : (ca. 1700 - 1750).'' Berlin: 1927. (cBW 99)<br />
* Wąs Cezary. ''Pomnik publiczny w przestrzeni XIX-wiecznego Wrocławia.'' W: Architektura Wrocławia. Tom 2 Urbanistyka. Wrocław 1995, s. 159-179. (cBWr 109)<br />
* Wendt H. ''Vom Mittelalter zur Städteordnung.Umrisse der Verwaltungsgeschichte Breslaus.'' Bresalu 1906. (CBWr 140)<br />
* Wółkiewicz Ewa. ''Capitaneus Slesie. Królewscy namiestnicy księstwa wrocławskiego i Śląska w XIV i XV wieku.'' W: Monarchia w średniowieczu, władza nad ludźmi, władza nad terytorium. 2002. (cBW 12)<br />
* Wółkiewicz Ewa, ''Viri docti et secretorum conscii": personel kancelaryjny Wrocławia w późnym średniowieczu,'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, Tom 61, Numer 1 (2006) s. 21-43 (c) <br />
* Wółkiewicz Ewa. ''Syndycy wrocławscy w średniowieczu i czasach nowożytnych.'' Documenta Pragensia 2008. (cBW 11)<br />
<br />
=== Mieszczanie ===<br />
* Fischer Johann Wilhelm, Eine Criminalgeschichte aus dem 15ten Jahrhunderte. Breslau: 1825, 1886. [[https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/33956/edition/94363?language=en]<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015. <br />
* Markgraf Hermann. '' Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau: 1886. (cBW 110) [https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/33957/edition/94367/content?ref=aHR0cHM6Ly93d3cuYmlibGlvdGVrYWN5ZnJvd2EucGwvZGxpYnJhL21ldGFkYXRhc2VhcmNoP2FjdGlvbj1BZHZhbmNlZFNlYXJjaEFjdGlvbiZ0eXBlPS0zJnZhbDE9VGl0bGU6JTIySGVpbnorRG9tcG5pZyUyQytkZXIrQnJlc2xhdWVyK0hhdXB0bWFubi4lMjI]<br />
* Pfeiffer Gerhard, ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter'', Breslau 1929. c<br />
* Posadowsky-Wehner Arthur Adolf. ''Die schlesischen Habdanks : ein Beitrag zur Urgeschichte der Grafen Posadowsky-Wehner, freiherrn von Postelwitz.'' Berlin: 1925. (cBW 52)<br />
* ''Wrocław. Jego dzieje i kultura,'' red. Z. Świechowski, Warszawa 1978.<br />
<br />
=== Sztuka ===<br />
* Bąk Janina. ''Późnogotycka chrzcielnica w kościele NMP na Piasku we Wrocławiu.'' Biuletyn Historii Sztuki, Tom 35, Numer 2 (1973) s. 126-142. (cBW 49)<br />
* Bek Aleksandra. ''Renesansowe i manierystyczne portale kamienic wrocławskich.'' Rocznik Wrocławski 6. Wrocław: 2000, s. 143-178. (cBW 53)<br />
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza''. Wrocław: 2008. (b)<br />
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972.<br />
* Jurkowlaniec Tadeusz. ''Wystrój rzeźbiarski pretorium we Wrocławiu. Ze studiów nad rzeźba architektoniczną 2 tercji XIV wieku na Śląsku.'' Rocznik Historii Sztuki”, XXI, 1995, s. 181–184. (cBW 85)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Portal z tympanonem w fasadzie wschodniej ratusza we Wrocławiu. Przyczynek do ikonografii lwa w hełmie.'' W: Nobile claret opus. Studia z dziejów sztuki dedykowane Mieczysławowi Zlatowi. Wrocław: 1998, s. 95-105.<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)<br />
* Kaczmarek Romulad. ''Znaki czeskiego panowania w średniowiecznym Wrocławiu.'' W: Wrocław w Czechach, Czesi we Wrocławiu. Wrocław: 2003, s. 207-220. (b)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Wokół Bricciusa Gauske. Wrocławska rzeźba kamienna w czasach pobytu Wita Stwosza w Krakowie.'' W: Wokół Wita Stwosza. Kraków: 2006, s. 208-219. (cBW 25)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Prawdopodobna siedziba królów czeskich na rynku we Wrocławiu.'' Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, 4(10), s. 27-43. (cBW 87)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego nowej serii t. XXII (XXXIII). Warszawa: 2023, s. 85-101. (cBWr)<br />
* ''Katedra wrocławska na przestrzeni tysiąclecia. Studia z historii architektury i sztuki.'' red. Romuald Kaczmarek, Dariusz Galewski. Wrocław: 2016. (cBWr) <br />
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku.'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 (1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)<br />
* Kloss Ernst. ''Die Schlesische Buchmalerei des Mittelalters.'' Berlin: 1942. (cBW 43)<br />
* Lüdecke Carl, Schulz Alwin. ''Das Rathaus zu Breslau in seinen äusseren und inneren Ansichten und Details.'' Berlin-Breslau: 1868. (cBWr 116)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51)<br />
* ''Malarstwo śląskie 1520-1800. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe we Wrocławiu.'' Red. Ewa Houszka. Wrocław. 2009.<br />
* ''Migracje. Sztuka późnogotycka na Śląsku.'' Red. Agnieszka Patała. Wrocław: 2018.<br />
* Recke-Volmerstein, Friedemir Graf von der. ''Die Steinepitaphien der Renaissance in Breslau.'' (cBW 80)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd III. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1872 (cBW 50c)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd IV. Chronologisches Register.'' Breslau: 1872 (cBW 50d)<br />
==== Święta Elżbieta ====<br />
* Burgemeister Ludwig. [https://drive.google.com/file/d/1c45TSEMnOxsWumiiyN38nvNxwnPQl3pk/view?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2]'' Breslau, 1933 (cBW 5) - m.in. Elżbieta<br />
* Gołaszewski J., Górski A. [https://drive.google.com/file/d/156Y1stvyGj69SSfTZUQUOqHcd3P1TEfV/view?usp=sharing ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.]'' Wrocław, 2016. (cBW 20)<br />
* Górski Adam. ''Problemy i perspektywy edycji epigrafiki zaginionej.'' Studia Historica Gedanensia. Tom IX (2018). cBW 64)<br />
* Gromadzki Jan. ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina).'' Quart, 2010, nr 4, s. 17-45. (c)<br />
* Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.<br />
* Hackemer Franciszek. ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Rozprawa doktorska, Politechnika Wrocławska, 2025 (c)<br />
* Kunisch Johann Gottlieb. ''Die St. Elisabet-Kirche zu Breslau und ihre Denkmäler. Nebst einer Abbildung des Elisabet-Thurmes in seiner früheren Gestalt.'' Breslau: 1841. (cBWr 141)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)<br />
* Luchs Hermann, ''Über die Elisabethkirche zu Breslau und ihre Denkmäler,'' Breslau 1862 (aus: Abhandlungen der Schlesischen Gesellschaft Philosophisch-historische Abtheilung, 1862, Heft 1, S. 14–68). (cBWr 129)<br />
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525.'' Poznań: 2018. (cBW 24)<br />
* Łobodzińska Patrycja, ''Przestrzeń liturgiczna kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w późnym średniowieczu'', [w:] Fara w mieście od średniowiecza do współczesności. Społeczność - Duchowość - Architektura - Wystrój, Wrocław. 2019. (cBwr 128)<br />
* Nickel Walter ''Johann Baumgart, ein Bildhauer vom Ende des 17. Jahrhunderts.'' Schlesische Monatshefte. Blätter für Kultur und Schrifttum der Heimat, 1929, Jg. 6, s. 108-111 (cBwr 144)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart : kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego , 6 /3 (17) (2010) s. 39-52. (c 21)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera.'' Vol. 26 No. 4 (2012): Quart. The Quarterly of the Institute of Art History at the University of Wrocław. (cBW 33) (płyta nagrobna Achatiusa von Haunold - kaplica Dumlosych w św. Elżbiecie)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera.'' Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48) - dubel?<br />
* Oszczanowski Piotr. [https://drive.google.com/file/d/1ir1SWgmubd5pwgARYXXpP-x2fl13Q0O5/view?usp=sharing ''Renesansowe i manierystyczne epitafia z kaplicy św. Materna w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu.''] Quart : kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego , 6 /1 (19) (2011) s. 94-111. (c 22)<br />
* Schmeidler Johann Karl Hermann, ''Die evangelische Haupt- und Pfarrkirche zu St. Elisabeth: Denkschrift zur Feier ihres 600 jährigen Bestehens,'' Breslau 1857 (CBW)<br />
* Steinborn Bożena. ''Rysunki Henryka Mützela.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1959, t. 1, s. 107-120. (c 137)<br />
* ''Z dziejów wielkomiejskiej fary. Wrocławski kościół św. Elżbiety w świetle historii i zabytków sztuki.'' Red. Mieczysław Zlat. Wrocław: 1996.<br />
Heinz Braune, Ernst Kloss, Erich Wiese<br />
* Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.<br />
* Zlat Mieczysław. ''Znaki kamieniarskie jako źródło w świetle badań wrocławskiego Ratusza.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1959, t. 1, s. 69-81. (c 137)<br />
<br />
==== Maria Magdalena ====<br />
* ''700 Jahre St. Maria Magdalena 1226-1926 : Streifzüge durch ihre Vergangenheit ihren Bau und ihre Gegenwart.'' Breslau: 1926. (cBW 75)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Kapellen der Maria- Magda- lehnakirche in Breslau und ihr Besitzer nebst einigen Bemerkungen über die Kirche im allgemainen.'' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift. 4 (1888). (cWR 61)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Kościół św. Marii Magdaleny.'' Warszawa: 2009. <br />
* Schmeidler Johann Carl Hermann. ''Urkundliche Beiträge zur Geschichte der Haupt-Pfarrkirche St. Maria Magdalena zu Breßlau vor der Reformation.'' Breslau: 1839, s. 50-52. (c 70).<br />
<br />
=== Ratusz ===<br />
* Schellenberg Alfred. ''Die Ratsherrwappen des Sterngewölbes im Oberbürgermeisterzimmer des Breslauer Rathaus.'' Schlesische Heimat, Jg. 1937, Heft 3, s. 139-149. (c 118)<br />
:: (Herby rajców na sklepieniu Izby Seniora Rady)<br />
<br />
== Prawo ==<br />
* Goliński Mateusz. ''Wrocławskie księgi szosu z lat 1370-1404.'' Wrocław: 2008. (cBWr 122 - wstęp)<br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012. (cBW 9)<br />
* Koredczuk Józef. ''Organizacja sądów na Śląsku w świetle ordynacji kryminalnej Józefa I z 1707 roku.'' W: Zgromadzenia stanowe i organy przedstawicielskie w dziejach. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Marianowi Józefowi Ptakowi. Wrocław: 2020, s. 217-226 (cBW 13)<br />
* Matuszkiewicz Felix, ''Die mittelalterliche Gerichtsverfassung des Fürstentums Glogau,'' Breslau 1911, Darstellungen und Quellen zur Schlesischen Geschichte, Bd 30. c<br />
* Orzechowski Kazimierz. ''Sądownictwo Wrocławia u schyłku rządów habsburskich na Śląsku.'' Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego Tom 9 ( 2006), Nr 2 (cBW 31)<br />
* Ptak Marian J. ''Rok 1336 w procesie przemian ustrojowych Śląska.'' Z Dziejów Prawa [https://www.journals.us.edu.pl/index.php/zdp/index]. 2019, T. 12 (20), s. 71—85 (cBW 1) <br />
[[Kategoria:Wrocław]]<br />
* Wółkiewicz Ewa. ''Urzędnicy i służby municypalne w miastach późnośredniowiecznego Śląska''. W: Sociální svet stredovekého mesta. Praha: 2006, s. 135-163 (cBW 10)<br />
<br />
== Śląsk ==<br />
* Bogucki Ambroży, ''O starszeństwie, komasacji i podzielności urzędów śląskich w XIII w.'' Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka", XL, 4/1985, s. 471-490. (c)<br />
* Cetwiński Marek. Rycerstwo śląskie do końca XIII w. Pochodzenie-gospodarka-polityka, Wrocław 1980. (cBWr 121)<br />
* [https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/36917/edition/77576 Curieuser Ehrenhold des Schlesischen Adels oder Heraldisches Lexicon ; Herbarz szlachty śląskiej. 1578. Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego.]<br />
* Darstellungen und Quellen zur schlesischen Geschichte. Breslau 1906-1941. link [https://sbc.org.pl/publication/544386/edition/511108/darstellungen-und-quellen-zur-schlesischen-geschichte-bd-30-das-breslauer-patriziat-im-mittelalter-pfeiffer-gerhard-1905-1996?language=pl]<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Doba luksemburska (1310-1437) i jej habsburski epizod (1438-1457) w Koronie Czeskiej ze śląskiej perspektywy. Kilka uogólnień z okazji 666. rocznicy cesarskiej koronacji Karola IV w Rzymie.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2021, vol. 76, s. 5.24. (cBW 32)<br />
* Dola Kazimierz. Problemy kościelno-duszpasterskie w diecezji wrocławskiej w XV w. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, 8, 1953, s. 517-538 (cBW 85)<br />
* Grünhagen Colmar, ''Geschichte Schlesiens. Bd 1 : Bis zum Eintritt der habsburgischen Herschaft 1527,'' Gotha 1884, (c)<br />
* Hoffman Richard C., ''Land, Liberties, and Lordship in a Late Medieval Countryside: Agrarian Structures and Change in the Duchy of Wrocław'', Philadelphia 1989. <br />
* Jujeczka Stanisław. Duchowni średniowiecznej Legnicy : studium prozopograficzne. Legnica: 2006. (cBW 4)<br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012. (cBW 89)<br />
* Korta Wacław. ''Nieznana księga podatkowa księstwa wrocławskiego z 1425 r.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, 4, 1986, s. 223-256 (cBW 36)<br />
* Kuczer Jarosław. ''Szlachta w życiu społeczno-gospodarczym księstwa głogowskiego w epoce habsburskiej 1526-1740.'' Zielona Góra: 2007. (cBWr 125)<br />
* Maleczyński Karol. ''Kilka uwag nad procesem powstawania miejskich cechów na przykładzie miast śląskich.'' Przegląd Historyczny 1957, 48/4. s. 643-654. (cBW 35)<br />
* Maleczyński Karol red. ''Historia Śląska tom I do roku 1763, część 1 do połowy XIV w.'' Wrocław: 1960.<br />
* Mandziuk Józef. ''Historia kościoła katolickiego na Śląsku. Średniowiecze. Tom I, część 2 (od 1417 do 1520 roku).'' Warszawa: 2010.<br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)<br />
* Nowakowski Dominik. ''Od kasztelanii do weichbildu. Podziały wewnętrzne ziemi głogowskiej w średniowieczu.'' S. Moździoch (red.), Stare i nowe w średniowieczu – pomiędzy innowacją a tradycją, Spotkania Bytomskie VI, Wrocław 2009, s. 263-278. (cBWr 143)<br />
* ''Pieczęcie rycerstwa obcego na Śląsku do 1335 r. w zbiorach Archiwum Państwowego we Wrocławiu'', Opracowanie Paweł Babij, Archiwum Państwowe we Wrocławiu. CBwr) <br />
* Piotrowska-Kalfas Stefania. ''Stosunki handlowe śląsko-polskie za Kazimierza Wielkiego.'' "Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", T. 5 (1936), s 227-281. (cBW 7)<br />
* Scriptores rerum Silesiacarum.<br />
** Bd. 6, Geschichtsquellen der Hussitenkriege (źródła historyczne do czasów wojen husyckich)<br />
** Bd. 7, Historia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub Electo Georgio de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa (Eschenloer, Peter - Wrocław, czasy Jana z Podebradu)<br />
** Bd. 10, Annales Glogovienses bis z. j. 1493. Nebst urkundlichen Beilagen<br />
** Bd. 11, Schweidnitzer Chronisten des XVI. Jahrhunderts (Świdniccy kronikarze, XVI wiek)<br />
** Bd. 12, Geschichtschreiber Schlesiens des XV Jahrhunderts (Historycy Śląska XV wieku)<br />
** Bd. 13, Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus, 1. Abt. 1469-1479<br />
** Bd. 15, Das Kriegsgericht wegen der Kapitulation von Breslau 1758. 1895<br />
* Urban Wincenty. ''Szkice z dziejów diecezji wrocławskiej. Biskup Jodok z Rosenbergu.'' Studia Theologica Varsaviensia, 1965, 3/2, s. 383-417. [https://docplayer.pl/43057782-Wincenty-urban-szkice-z-dziejow-diecezji-wroclawskiej-biskup-jodok-z-rosenbergu-studia-theologica-varsaviensia-3-2.html#show_full_text Tekst]<br />
* Urban Wincenty. ''Szkice z dziejów diecezji wrocławskiej: biskup Rudolf z Rüdesheim (1468-1482).'' Studia Theologica Varsaviensia, 1966, 4/1, s. 123-166. (cBW 88)<br />
* Wójcik Marek L., ''Pieczęcie rycerstwa śląskiego w dobie przedhusyckiej. Uzupełnienie ze zbiorów polskich archiwów kościelnych'', Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 124 (2025) (cBwr)<br />
* Zawadzki Tadeusz. ''Mieszczanie, rycerze, burgrabiowie. Kariera śląskiej rodziny von Reussendorf w czasach przedhusyckich.'' Roczniki Historyczne 2017 (cBW 14)<br />
=== Księstwo wrocławskie ===<br />
* Żerelik Rościsław, Jan de Schellendorf. ''Z dziejów fałszerstw na średniowiecznym Śląsku'', „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, 44 (1989) s. 221-238.<br />
=== Sztuka ===<br />
* Aleksy Zbigniew. ''Epitafia, pomniki i płyty nagrobne w kościołach ziemi średzkiej XVI-XVII wiek.'' Środa Śląska: 2019. <br />
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich w XVI wieku.'' W. Symbole i obrazy w świecie sztuki. Tom I. Warszawa: 1983, s. 200-213.<br />
* ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 1'' <br />
* Chrzanowski Tadeusz. ''Płyty nagrobne z postaciami w XVI-XVIII w. na Śląsku Opolski.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. VII, 1970, s. 75-105. (cBW 81)<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Gotyckie nagrobki szlacheckie na Śląsku." Annales Silisiae, XXIV (1994), s. 33-52. (BWr 92)<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003. (b)<br />
* Dalidowicz Michał. ''Krajobraz epigraficzny Legnicy w okresie nowożytnym.'' Kraków: 2020. (cBW 84).<br />
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Mistrz N.N.V.W. Śląski rzeźbiarz między gotykiem i renesansem.'' Annales Silisiae, XXIV (1994), s. 15-32. (BWr 93)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 25)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 26)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Ze studiów nad gotyckimi epitafiami obrazowymi mieszczaństwa na Śląsku.'' W: Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII wieku w Europie Środkowowschodniej. Warszawa: 1990, s. 171-190. <br />
* Kaczmarek Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego” Seria Nowa 22 (2023), s. 85-101. (cBW 111)<br />
* Krzemińska-Szołtysek Sylwia. ''Wielmożni panowie i czcigodne panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku.'' Wrocław: 2107.<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler.'' Bresalu: 1903. (cBW 74a)<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 1 Tafel 1-72.'' Breslau: 1903. (cBW 74b)<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 2 Tafel 73-152.'' Breslau: 1903. (cBW 74c)<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 2 Tafel 153-232.'' Breslau: 1903. (cBW 74d)<br />
* Menzel Carl Adolf, ''Geschichte Schlesiens : Bd. 1 : Die Geschichte von den ältesten Zeiten bis 1526,'' Breslau 1808. c<br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 28)<br />
* Ptak Marian. ''Zgromadzenia i urzędy stanowe księstwa głogowskiego od początku XIV w. do 1742 r.'' Wrocław: 1991. <br />
* ''Rzeźba barokowa na Dolnym Śląsku w drugiej połowie XVII w.'' Red. Artur Kolbiarz. Katowice: 2020. (cBW 83)<br />
* Stankiewicz Małgorzata. ''Figuralne płyty nagrobne na Śląsku i Łużycach w okresie baroku (1650-1750).'' Wrocław; 2021. <br />
* Steinborn Bożena. ''Malowane epitafia mieszczańskie na Śląsku w latach 1520-1620.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, IV (1967), s 7-138. (cBW 54)<br />
* Wiese Erich. ''Thomas Weissfeldt, ein nordischer Barockbildhauer in Schlesien.'' Jahrbuch der Preußischen Kunstsammlungen, 1934 (55), s. 57-88. (cBW 105)<br />
* Zlat Mieczysław. ''Nobilitacja przez sztukę - jedna z funkcji mieszczańskiego mecenatu w XV i XVI w.'' W: Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII wieku w Europie Środkowowschodniej. Warszawa: 1990, s. 77-102.<br />
<br />
== Wydawnictwa źródłowe ==<br />
Wydawnictwa źródłowe: Codex Diplomaticus Silesiae, Scriptores rerum silesiacarum, Schlesisches Urkundenbuch, XVIII-XX – wieczne wydawnictwa o tematyce prawno-ustrojowej, w tym zbiory edyktów Korna (tzw. Kornsche Edicten-Sammlung…)<br />
=== Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber ===<br />
(Pisarze dziejów śląskich czyli zbiór śląskich historyków) [https://sbc.org.pl/dlibra/publication/954]<br />
* 1. <br />
** I. Chronica Polonorum, s. 1-32<br />
** II. Breve chronicon Silesiae, s. 33-37<br />
** III. Chronica principum Poloniae, s. 38-172 (Kronika książąt polskich) <br />
** IV. Catalogus abbatum Saganensium, s. 173-528<br />
* 2.<br />
** I. Vita S. Hedwigis, s. 1-126<br />
** II. Vita Annae ducissae Silesiae, s. 127-132<br />
** III. Catalogus episcoporum Wratislaviensium, s. 133-134<br />
** IV. Gesta abbatum monasterii S. Vincentii (Nicolai Libental gesta abbatum monasterii S. Vincentii), s. 135-155 <br />
** V. Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena, s. 156-286 (Kronika opatów klasztoru Najświętszej Maryi Panny na Piasku)<br />
** VI. Fibiger acta magistrorum, s. 287-381 (akta Fibigera, mistrza Zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą)<br />
** VII. Fuchsz series praepositorum Nissensium, s. 382-461 (Archiwum nyskie bożogrobców dotyczące prepozytur nyskiej, raciborskiej, rybnickiej i ząbkowickiej)<br />
** VIII. Codex epistolaris, s 462-487 (Zbiór listów z XIII do XVI wieku)<br />
** IX. Fragmenta, s. 488-491<br />
* 3. Klose Samuel Benjamin. ''Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526.'' Breslau: 1847.<br />
:: (Przedstawienie wewnętrznych stosunków miasta Wrocławia od roku 1458 do roku 1526)<br />
* 4. ''Herzog Hans der Grausame von Sagan im Jahre 1488 und Hans Schweinichens Leben Herzog Heinrichs XI. von Liegnitz.'' Breslau: 1850. <br />
:: (Książę Jan Okrutny z Żagania w roku 1488 i życie księcia Henryka XI. z Legnicy opisane przez Hansa Schweinichena)<br />
* 5. Actenstücke, Bericht und andere Beiträge zur Geschichte Schlesiens seit dem Jahre 1740. Breslau: 1851.<br />
:: (Akta, raporty i inne przyczynki do historii Śląska od roku 1740)<br />
* 6. Geschichtsquellen der Hussitenkriege'' / namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens hrsg. von Colmar Grünhagen. Breslau: 1881.<br />
::(Źródła do historii wojen husyckich / wydane przez Colmara Grünhagena w imieniu Towarzystwa do Badań nad Historią i Starożytnościami Śląska)<br />
* 7. Eschenloer Peter. ''Historia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub Electo Georgio de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa.'' Breslau:1872.<br />
::(Dzieje Wrocławia oraz pomyślności i przeciwności, które nadeszły po śmierci króla Władysława pod rządami wybranego na króla Czech, Jerzego z Podiebradów)<br />
* 8. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter Georgs von Podiebrad : zugleich als urkundliche Belege zu Eschenloers Historia Wratislaviensis. 1. Abt., 1454-1463". Breslau: 1873.<br />
:: (Korespondencja polityczna Wrocławia w czasach Jerzego z Podiebradów: stanowiąca jednocześnie dokumenty do Historii Wrocławia Eschenloera. Część 1, 1454-1463)<br />
* 9. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter Georgs von Podiebrad : zugleich als urkundliche Belege zu Eschenloers Historia Wratislaviensis. 2. Abt., 1463-1469. Breslau: 1874.<br />
:: (Korespondencja polityczna Wrocławia w czasach Jerzego z Podiebradów: stanowiąca jednocześnie dokumenty do Historii Wrocławia Eschenloera. Część 1, 1463-1469)<br />
* 10. Annales Glogovienses bis z. j. 1493. Nebst urkundlichen Beilagen. Breslau: 1877.<br />
:: (Rocznik głogowski do roku 1493. wraz z załączonymi dokumentami)<br />
* 11. Schweidnitzer Chronisten des XVI. Jahrhunderts. Breslau: 1878.<br />
:: (Kronikarze świdniccy w XVI w.)<br />
* 12. Geschichtschreiber Schlesiens des XV Jahrhunderts. Breslau: 1888.<br />
:: (Historcy śląscy XV wieku)<br />
* 13. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus, 1. Abt. 1469-1479. Breslau: 1893.<br />
:: (Polityczna korespondencja Wrocławia w czasach Króla Macieja Korwina, część 1, 1469-1479)<br />
* 14. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt., 1479-1490. Breslau: 1894.<br />
:: (Polityczna korespondencja Wrocławia w czasach Króla Macieja Korwina, część 1, 1479-1490)<br />
* 15. Akten des Kriegsgerichts von 1758: Wegen der Kapitulation von Breslau am 24. November 1757. Breslau: 1895. <br />
* 16. Akten des Kriegsgerichts von 1763: Wegen der Eroberung von Glatz 1760 und Schweidnitz 1761. Breslau: 1897. <br />
* 17. Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis per M. Bartholomeum Stenum : Barthel Steins Beschreibung von Schlesien und seiner Hauptstadt Breslau: 1902. <br />
:: (Opis całego Śląska i królewskiego miasta Wrocławia autorstwa M. Bartłomieja Steina: Barthel Stein opisuje Śląsk i jego stolicę Wrocław)<br />
<br />
=== Codex diplomaticus Silesiae ===<br />
* 1. Urkunden des Klosters Czarnowanz. Breslau: 1857.<br />
:: (Dokumnety klasztoru w Czarnowąsach (Opole))<br />
* 2. Urkunden der Klöster Rauden und Himmelwitz, der Dominicaner und der Dominicanerinnen in der Stadt Ratibor. Breslau: 1859. <br />
:: (Dokumenty klasztorów W Rudach i Jemielnicy, Dominikanów i Dominikanek w mieście Racibórz)<br />
* 3. Henricus Pauper. Rechnungen der Stadt Breslau von 1299-1358. Nebst zwei Rationarien von 1386 und 1387, dem Liber Imperatoris vom Jahre 1377 und den ältesten Breslauer Statuten. Breslau: 1860.<br />
** I. Henricus pauper (Księga rachunkowa Wrocławia 1299-1358. Dwie właściwe księgo miejskie z tego czasu, zawierające dokumenty są zaginione)<br />
** II. Fragment eines Zinsregisters (Fragment rejestru czynszowego Wrocławia - II poł. XIV w.)<br />
** III. Liber imperatoris de anno 1377 (Księga cesarska z 1377 - przychody cesarza z księstwa wrocławskiego)<br />
** IV. Ratio consulum de anno 1386 (Fragment księgi rachunkowej Wrocławia 1386) <br />
** V. Liber civitatis rationum de anno 1387 (Księga rachunków miasta w 1387)<br />
** VI. Breslauer Statuten (Statuty wrocławkskie do I poł. XIV - część niechlujnie skopiowana)<br />
* 4. Urkunden Schlesischer Dörfer, zur Geschichte der ländlichen Verhältnisse und der Flureintheilung insbesondere. Breslau: 1863.<br />
:: (Dokumenty śląskich Wsi, w szczególności do historii wiejskich stosunków i podziału gruntów)<br />
* 5. Das Formelbuch des Domherrn Arnold von Protzan. Breslau: 1862.<br />
:: (Dokumenty biskupstwa wrocławskiego 1302-1341)<br />
* 6. Registrum St. Wenceslai. Urkunden vorzüglich zur Geschichte Oberschlesiens nach einem Copialbuch Herzog Johanns von Oppeln und Ratibor in Auszügen Mitgetheilt und Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens. Breslau: 1865.<br />
:: (Dokumenty głównie do historii Górnego Śląska)<br />
* 7. Regesten zur Schlesischen Geschichte. <br />
** 1. Bis zum Jahre 1250. Breslau: 1868<br />
** 1.1. Bis zum Jahre 1250. - 2. umgearbeitete und vermehrte Auflage. Breslau: 1884 (wydanie przerobione i rozszerzone)<br />
** 1.2. Bis zum Jahre 1280. Breslau : 1875. <br />
** 3. Bis zum Jahre 1300. Breslau: 1886. <br />
* 8. Schlesische Urkunden zur Geschichte des Gewerberechts insbesondere des Innungswesens aus der Zeit vor 1400. Breslau: 1867.<br />
:: (Śląskie dokumenty do historii prawa gospodarczego, szczególnie cechów, z okresu przed 1400 rokiem)<br />
* 9. Urkunden der Stadt Brieg, urkundliche und chronikalische Nachrichten über die Stadt Brieg, die dortigen Klöster, die Stadt- und Stiftsgüter bis zum Jahre 1550. Breslau: 1870.<br />
:: (Dokumenty miasta Brzeg, dokumentalne i kronikarskie wiadomości o mieście Brzeg, tamtejszych klasztorach, miejskich i kościelnych dobrach aż do roku 1550)<br />
* 10. Urkunden des Klosters Kamenz. Breslau: 1881 (Dokumenty klasztoru w Kamieńcu)<br />
* 11. ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Breslau: 1882.<br />
:: (Wrocławska Księga Miejska zawierająca listy radnych od 1287 roku oraz dokumenty dotyczące historii ustroju miasta)<br />
* 12. Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter. T. 1, Urkundenbuch und Münztafeln. Breslau: 1887.<br />
:: (Historia Mennictwa Śląska w Średniowieczu. Tom 1, Księga dokumentów i tablice mennicze)<br />
* 13. Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter. T. 2, Münzgeschichte und Münzbeschreibung. Breslau: 1888.<br />
:: (Historia Mennictwa Śląska w Średniowieczu. Tom 2, Historia monet i opis monet)<br />
* 14. Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis. Breslau: 1889.<br />
* 15. Acta Nicolai Gramis. Urkunden und Aktenstücke betreffend die Beziehungen Schlesiens zum Baseler Konzile. Breslau: 1890.<br />
:: (Akta Mikołaja Gramisa. Dokumenty i materiały dotyczące relacji Śląska z Soborem w Bazylei.)<br />
* 16. Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315. Breslau: 1892.<br />
:: (Regesty do historii Śląska 1301-1315)<br />
* 17. Die schlesische Oderschifffahrt in vorpreussischer Zeit. Urkunden und Aktenstücke. Breslau: 1896.<br />
:: (Śląska żegluga na Odrze w okresie przedpruskim. Dokumenty i akta.)<br />
* 18. Regesten zur Schlesischen Geschichte 1316-1326. Breslau: 1898.<br />
* 19. Schlesiens neuere Münzgeschichte. Breslau: 1899.<br />
:: (Nowsza historia mennictwa Śląska)<br />
* 20. Schlesiens Bergbau und Hüttenwesen. Urkunden (1136-1528). Breslau: 1900. <br />
:: (Górnictwo i hutnictwo na Śląsku, 1136-1528)<br />
* 21. Schlesiens Bergbau und Hüttenwesen. Urkunden und Akten (1529-1740). Breslau: 1901.<br />
:: ((Górnictwo i hutnictwo na Śląsku, 1529-1740)<br />
* 22. Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Breslau: 1903.<br />
* 23. Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter. Ergänzungsband. Breslau: 1904.<br />
:: (Historia Mennictwa Śląska w Średniowieczu. Tom uzupełniający.)<br />
* 24. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. 1, Die Kreise Grünberg und Freystadt. Breslau: 1908. <br />
:: (Innwentarze archiwów prywatnych Śląska. 1, Powiaty Zielona Góra i Kożuchów.)<br />
* 25. Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation. Breslau: 1909.<br />
:: (Historia wrocławskiego systemu szkolnictwa przed reformacją)<br />
* 26. Geschichte des Breslauer Schulwesens in der Zeit der Reformation. Der Universität Breslau zum hundertjährigen Jubiläum überreicht vom Verein für Geschichte Schlesiens. Breslau: 1911. <br />
:: (Historia wrocławskiego systemu szkolnictwa w czasach reformacji)<br />
* 27. Die landständische Verfassung von Schweidnitz-Jauer. Zur Geschichte des Ständewesens in Schlesien. Breslau: 1912.<br />
:: (Ustrój stanowy księstwa świdnicko-jaworskiego)<br />
* 28. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. 2, Kreis und Stadt Glogau. Breslau: 1915.<br />
:: (Inwentarz archiwów prywatnych. Powiat i miasto Głogów.)<br />
* 29. Regesten zur schlesischen Geschichte 1334-1337. Breslau: 1922-1923.<br />
* 30. Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342.<br />
** 1. Lieferung 1/2, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342. Breslau: 1925.<br />
** 2. Lieferung 1/2, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342. Breslau: 1930.<br />
* 31. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sprottau. Breslau: 1925.<br />
* 32. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sagan. Breslau: 1927. <br />
* 33. <br />
** 1. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Neustadt. Breslau: 1928.<br />
** 2. Die Urkunden und Handschriften der Schlesierbücherei Max Pinkus zu Neustadt in Oberschlesien: Breslau: 1928<br />
* 34. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Habelschwerdt. Breslau: 1929.<br />
* 35. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Jauer. Breslau: 1930.<br />
* 36. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Neisse. 1, Stadt Neisse, 1 Heft. Breslau: 1933. <br />
* II. Reihe 1. Abteilung. Bd. 1, Lfg. 1, Quellen zur schlesischen Handelsgeschichte bis 1526. Breslau: 1940.<br />
:: seria II (Źródła do historii handlu śląskiego do 1526 roku)<br />
<br />
=== Von Breslau ===<br />
* I 1781<br />
* II 1 1781<br />
* II 2 1781<br />
* III 1 1782<br />
* III 2 1783<br />
<br />
=== Inne ===<br />
* Breslauer Urkundenbuch. Erster Theil. Breslau: 1870. (c)<br />
* Klose'schen Handschriften-Sammlung (Collectio Klose-Oelsneriana), rękopisy<br />
* Grünhagen Colmar, Markgraf Hermann (oprac.), ''Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, I'', Leipzig 1881-1883. (cBWr 126) <small>(Dokumenty lennne i własnościowe Śląska oraz jego poszczególnych księstw w średniowieczu)</small><br />
* Grünhagen Colmar, Markgraf Hermann (oprac.), ''Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, II'', Leipzig 1883. (cBWr 126 II)<br />
* Codex diplomaticus et epistolaris Moraviae. Urkunden-Sammlung zur Geschichte Mährens, Bd. 7. Vom Jahre 1334–1349, oprac. Brandl Vincenc, Brünn 1864. (c)<br />
* Landbuch księstw świdnickiego i jaworskiego Tom I 1366-1376, wydał Tomasz Jurek, Poznań 2004. (c)<br />
* Landbuch księstw świdnickiego i jaworskiego Tom II 1385-1395, wydał Tomasz Jurek, Poznań 2000. (c)<br />
* Landbuch księstw świdnickiego i jaworskiego Tom III 1396-1407, wydał Tomasz Jurek, Poznań 2007. (c)<br />
* Mosbach August. Przyczynki do dziejów polskich z Archiwum Miasta Wrocławia. Wrocław: 1860. (cBWr 124)<br />
* Mosbach August. ''Wiadomości do dziejów polskich z Archiwum Prowincyi Szląskiej.'' Wrocław: 1860. (cBWr 123)<br />
<br />
== Wrocław n ==<br />
* Bauch Gustav, ''Schlesien und die Universität in Krakau im XV. und XVI. Jahrhundert,'' Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens, 1907, Bd. 41, s.99-180. c <br />
* Bobertag Georg, ''Die Gerichte und Gerichtsbücher im Fürstenthum Breslau.'' In. Zeitschrift für Geschichte Schlesiens 7 (1866), S. 102-175. (cBWr 127)<br />
* Goerlitz Theodor, ''Verfassung, Verwaltung und Recht der Stadt Breslau,'' Würzburg 1962 (cBWr)<br />
* Gomolcke Daniel, ''Des kurtzgefassten Innbegriffs der vornehmsten Merckwürdigkeiten von der Stadt Bresslau in Schlesien.'' Dritter Theil Breslau 1733. c<br />
* Grünhagen Colmar. ''Breslau unter den Piasten als deutsches Gemeinwesen.'' Breslau 1861. (cBWr 142)<br />
* Markgraf Hernman. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen.'' Breslau: 1896 (cBWr)<br />
* Neugebauer Julius. ''Der Zwinger und die kaufmännische Zwingerschützen-Brüderschaft nebst einer historischen Einleitung über die ehemalige Bürgermiliz und die Bürgerschützen-Brüderschaft,'' Breslaeu: 1876. (Zwinger i kupieckie bractwo strzeleckie Zwingeru wraz z historycznym wprowadzeniem o dawnej milicji miejskiej i bractwie mieszczańskich strzelców) c.<br />
* Roland Gustav. ''Vollständige Topographie von Breslau, nach den besten Quellen bearbeitet... ." Breslau: 1840. (cBWr 117) <br />
* Schulz Alwin, Die Breslauer Stadtschreiber im 14. und 15. Jahrhundert, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens 10 (1870), s. 158-163. c<br />
* Weiß, F.G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit.'' Breslau: 1888. (cBW 106, pdf, djvu) synteza popularna<br />
* Zimmermann Friedrich Albert, ''Beschreibung der Stadt Breslau im Herzogthum Schlesien,'' Brieg 1794. (cBWr)<br />
* Jahrbücher der Stadt Breslau von Nikolaus Pol, Bd. 1-5<br />
=== Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens ===<br />
* Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, Bd. 5<br />
m.in.<br />
** Luchs Hermann, ''Bildende Künstler in Schlesien, nach Namen und Monogrammen'', od. s. 1 (Artyści plastycy na Śląsku, według nazwisk i monogramów)<br />
<br />
== Prasa ==<br />
Nowosielska Periodyki jako źródło (cBWr)<br />
=== Periodyki ===<br />
* Schlesische Heimatblätter. Zeitschrift für Schlesische Kultur ew Schlesische Heimats-Blätter. Zeitschrift für Schlesische Landes- und Volkskunde. Hirschberg. Wydawany 1907-1911.<br />
: Dwutygodnik o profilu podobnym do Schlesien : Illustrierte Zeitschrift ... i Schlesische Monatshefte<br />
* Schlesische Monatshefte. Breslau. Wydawany 1925-1938<br />
: Miesięcznik poświęcony życiu kulturalnemu regionu, profesjonalny, wysoki poziom, misja budowania tożsamości lokalnej i miłości do tzw. małej ojczyzny. Nakład ok. 3000 (1927).<br />
* Schlesien : Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Zeitschrift des Kunstgewerbevereins für Breslau u. die Provinz Schlesien. Kattowitz; Breslau. Wydawany 1907-1914<br />
:Dwutygodnik poświęcony życiu kulturalnemu regionu, misja budowania tożsamości lokalnej i miłości do tzw. małej ojczyzny.<br />
<br />
=== Gazety ===<br />
* Breslauer Neueste Nachrichten. 160 tys. egz. w 1925, 145 tys. w 1933.<br />
: Dziennik powiązany z Niemiecką Partią Ludową (Deutsche Volkspartei). Należał on do najpoczytniejszych dzienników wrocławskich i największych czasopism wschodnich Niemiec. Gazeta na scenie krytyki artystycznej i kulturalnej plasowała się raczej w jej centrum, hołdując co prawda przede wszystkim gustom konserwatywnym, nie stroniąc jednakże od pozytywnych ocen zjawisk nowoczesnych.<br />
* Schlesische Zeitung. Nakład 30 000 (1931).<br />
: Organ prawicowej Niemiecko-Narodowej Partii Ludowej (Deutschnationale Volkspartei) o nakładzie 30 tys. egz. w 1931 r. Gazeta praktycznie przez cały okres republiki weimarskiej prezentowała dosyć negatywny osąd o wszelkich przejawach nowoczesności na wszystkich płaszczyznach życia kulturalnego, co było szczególnie widoczne w zakresie sztuk pięknych i architektury. Ocena ta uległa jeszcze wyraźniejszemu wyostrzeniu na przełomie kryzysowych lat 20. i 30. XX w., osiągając swoje apogeum po dojściu do władzy w Niemczech narodowych socjalistów<br />
<br />
== Handel średniowiecze, itp. ==<br />
* Stieda Wilhelm, Hansisch-venetianische handels-beziehungen im 15. Jahrhundert, Rostock 1894. (CBwr)<br />
<br />
== Linki ==<br />
* Bawarski Atlas Zabytków https://geoportal.bayern.de/denkmalatlas/<br />
* Czasopismo Prawno-Historyczne [https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Czasopismo%20Prawno-Historyczne]<br />
* Hansisches Urkundenbuch [https://www.hansischergeschichtsverein.de/hansisches-urkundenbuch]<br />
* Nazwy miejscowe Polski [https://fbc.pionier.net.pl/search#fq={!tag=dcterms_accessRights}dcterms_accessRights%3A%22Dost%C4%99p%20otwarty%22&q=Nazwy%20miejscowe%20Polski]<br />
* Regesty śląskie (Korty) [https://www.dokumentyslaska.pl/korta/indeks%20tom%2002.html]<br />
* [https://mnwr.pl/oddzialy/muzeum-narodowe/wydawnictwo/roczniki-sztuki-slaskiej/ Roczniki Sztuki Śląskiej], [https://www.ub.uni-heidelberg.de/de/service/digitale-bibliothek?intab=0&overlay=search&q=Roczniki%20Sztuki%20%C5%9Al%C4%85skiej#gsc.tab=0&gsc.q=Roczniki%20Sztuki%20%C5%9Al%C4%85skiej&gsc.page=1]<br />
* Sobótka [https://wuwr.pl/sobotka/issue/archive]<br />
* [https://wratislavia.antiqua.uwr.edu.pl/ Wratislavia Antiqua]<br />
* [https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/7331 Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Dieterskirchen_2.jpg&diff=28242Plik:Dieterskirchen 2.jpg2026-04-11T08:40:36Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Dieterskirchen w w powiecie Schwandorf w regionie Górny Palatynat w Bawarii.<br />
<br />
Kamienny krzyż z rytem gotyckiego buta.<br />
<br />
Współrzędne: 49°24'45.1"N 12°24'40.1"E<br />
<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w Niemczech]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kamienne_krzy%C5%BCe&diff=28241Kamienne krzyże2026-04-11T08:39:03Z<p>Michał Zalewski: /* Niemcy */</p>
<hr />
<div><div style='text-align:justify;>Na terenie Polski jest ok. 600 '''kamiennych krzyży''' wykonanych z jednego bloku kamienia ([[Monolitowe kamienne krzyże|krzyże monolitowe]]). Większość z nich odnajdujemy na Śląsku (łącznie z Łużycami). Związane jest to z dostępnością surowca, i co za tym szło, relatywnie powszechną umiejętnością jego obróbki. Takie krzyże sięgają tam prawdopodobnie XIV wieku, ale ze względu na prostotę ich wykonania w większości przypadków nie da się określić czasu powstania. Można je uznać za twórczość ludową, a ta nie charakteryzuje się stylem pozwalającym odróżnić epoki. Bardzo prawdopodobne, że zdarzały się na Śląsku nawet w wieku XIX ([[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowice]]). O "ludowej ponadczasowości" świadczą osiemnasto- i dziwiętnastowieczne krzyże z [[Bruśnieński ośrodek kamieniarski|kamieniarskiego ośrodka w Bruśnie]], nieróżniące się wyglądem od najstarszych krzyży śląskich. Można je odnaleźć w dużej liczbie na starych, często opuszczonych, [[:Kategoria:Krzyże bruśnieńskie|cmentarzach unickich i prawosławnych oraz cerkwiskach]] w północo-wschodniej części woj. podkarpackiego i południowo-wschodniej lubelskiego. Pojedyncze monolitowe krzyże spotyka się na [[Kamienne krzyże na Podlasiu|Podlasiu (kilka w okolicy Białej Podlaskiej i jeden w pow. sokólskim)]]. Co do tych krążą różne legendy o przedwieczności, nawet pogańskiej, ale często są to krzyże nowożytne z zapomnianych cmentarzy czy mogił. Kamienne krzyże dotknęła '''"[[krzyż pokutny|mania pokutności]]"'''. Można doszukiwać się jakiegoś odsetka krzyży pokutnych wśród kamiennych krzyży na terenach poniemieckich, ale bez sensu jest nazywanie tak wszystkich śląskich kamiennych krzyży. Całkowitą aberracją było, a "pokutuje" nawet do dziś, nazywanie pokutnymi krzyży we wschodniej Polsce<ref>Skrajną niekompetencją i wręcz brakiem sensu grzeszą np. niektóre wpisy w rejestrach zabytków. Przykładowo: "Pratulin: cmentarz unicki, z krzyżem pokutnym, 1 poł. XIX, nr rej.: A/762 z 14.05.1998". Chodzi tu o [[Kamienne_krzyże_na_Podlasiu_Południowym#Pratulin|krzyż kamienny na grobie męczenników unickich zastrzelonych w 1874 r. przez wojsko rosyjskie]].</ref>.</div><br />
<br />
== Kamienne krzyże w województwach śląskich ==<br />
Galeria pokazuje krzyże ułożone powiatami, a w ich obrębie gminami<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Bytom k. kamienny.jpg|Bytom Łagiewniki; kamienny krzyż, będący w ludowej tradycji związany z misją Cyryla i Metodego <br />
Plik:Strzyżowice krzyż kamienny.jpg|Strzyżowice, pow. będziński, gm. Psary<br />
Plik:Bolesławiec krzyż kamienny.jpg|Bolesławiec; kamienny krzyż z rytem miecza w lapidarium<br />
Plik:Ocice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Ocice, pow. bolesławiecki, gm. Bolesławiec; kamienny krzyż z rytem kuszy (ryt słabo widoczny, zarośnięty częściowo mchem)</div><br />
Plik:Ocice 2.jpg|Ocice, pow. bolesławiecki, gm. Bolesławiec<br />
Plik:Stare Jaroszowice.jpg|Stare Jaroszowice, pow. bolesławiecki, gm. Bolesławiec; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Czerna.jpg|<div style='text-align:justify;>Czerna, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec. Według legendy zanotowanej w latach 30. XX w. krzyż został postawiony na pamiątkę wprowadzenia chrześcijaństwa, kiedy to odprawiono w tym miejscu ostatni obrzęd ku czci Czarnoboga, polegający na wzajemnym przepijaniu do siebie alkoholu z jednej czary. Dwa słabo widoczne ryty: włócznia? z lewej, strzała? z prawej.</div> <br />
Plik:Gościszów k. kamienny.jpg|Gościszów, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec<br />
Plik:Gościszów k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Gościszów, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec; kamienny krzyż z rytem korda</div><br />
Plik:Milików.jpg|Milików, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec; dwa kamienne krzyże z rytem miecza <br />
Plik:Wykroty.jpg|Wykroty, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec<br />
Plik:Zabłocie.jpg|Zabłocie, pow. bolesławiecki, gm. Nowogrodziec<br />
Plik:Ławszowa.jpg|Ławszowa, pow. bolesławiecki, gm. Osiecznica; krzyż kamienny w murze byłego cmentarza<br />
Plik:Raciborowice Górne k. kamienny.jpg|Raciborowice Górne, pow. bolesławiecki, gm. Warta Bolesławiecka<br />
Plik:Warta Bolesławiecka k. kamienny.jpg|Warta Bolesławiecka, pow. bolesławiecki<br />
Plik:Wartowice.jpg|Wartowice, pow. bolesławiecki, gm. Warta Bolesławiecka<br />
Plik:Małujowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Małujowice, pow. brzeski, gm. Brzeg; krzyż przy murze cmentarza kościelnego przy zamurowanej bramce; legenda: Wiejska dziewczyna zdradziła ukochanego i wybrała innego. Na jej ślubie zdradzony kochanek, w szale zazdrości, zabił ją widłami. Po tej krwawej zbrodni zamurowano bramkę, przy której to się stało, i boczne drzwi kościoła. W wapieniu pozostały wyryte widły.</div><br />
Plik:Gałążczyce.jpg|<div style='text-align:justify;>Gałążczyce, pow. brzeski gm. Grodków. Legenda zanotowana w latach 30. XX w.: 200 lat temu podobno w tym miejscu pan młody zamordował swoją narzeczoną (opowiedział nauczyciel Zimmermann)</div><br />
Plik:Kolnica.jpg|Kolnica, pow. brzeski, gm. Grodków; kamienny krzyż na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Mikołajowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowa, pow. brzeski, gm. Grodków. Legendy: 1. Krzyż miał zostać postawiony w XII wieku przez dziedzica z rodu von Seydlitz jako zadośćuczynienie za to, że zamordował własnego syna. 2. W tym miejscu trzej muzycy, którzy grali na zabawie odpustowej w Mikołajowej, mieli się nawzajem zamordować lub zostali tam zamordowani.</div><br />
Plik:Wierzbnik.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbnik, pow. brzeski, gm. Grodków. Regionalista Paul Kutzer zastanawiał się na pocz. XX w. czy ten krzyż ma związek z umową kompozycyjną z 20 lipca 1449. Umowa wzmiankuje o Leichczeichen czyli nagrobku, upamiętnieniu (nie ma wskazanego materiału). Nie ma więc uwiarygadniających przesłanek na taką hipotezę. </div><br />
Plik:Wojsław krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Wojsław|Wojsław, pow. brzeski, gm. Grodków]]. Krzyż nazywany "kamienny nos" (steinerne Nase). Według legendy upamiętnia przypadkowe zastrzelenie panny młodej przez drużbę. Niemieccy mieszkańcy wsi uważali go też za symbol przynależności wsi do dóbr biskupich; odczytywano słabo widoczny ryt jako biskupi pastorał (możliwe, że był to w rzeczywistości miecz).</div><br />
Plik:Lewin Brzeski, krzyż kamienny.jpeg|alt=Krzyż określany jako pokutny w Lewinie Brzeskim|<div style='text-align:justify;>[[Lewin Brzeski - krzyż kamienny|Lewin Brzeski, pow. brzeski]]; marmurowy krzyż upamiętniający zabójstwo; częściowo odczytana inskrypcja w tłumaczeniu brzmi: 15 kwietnia 1617 (1677?) roku został w tym miejscu zakłuty bez powodu George Friedrich Brandtner, młodzieniec mający lat 20 i pół, przez mordercę Georga ... rodem z Saksonii.</div><br />
Plik:Zawadno.jpg|Zawadno, pow. brzeski, gm. Lewin Brzeski; kamienny krzyż w lesie<br />
Plik:Cieszyn Klembice.jpg|<div style='text-align:justify;>Cieszyn Kalembice; kamienny krzyż z krzyżykami wyrytymi na ramionach; być może krzyż graniczny. Pierwotnie stał nad rzeczką Podlipianką rozgraniczającą wsie Kalembice i Pastwiska.</div><br />
Plik:Brenna.jpg|Brenna, pow. cieszyński; krzyż kamienny z 1699 r.<br />
Plik:Pruchna.jpg|Pruchna, pow. cieszyński, gm. Strumień; krzyż pamiątkowy dotyczący zabójstwa w 1645 r. <br />
Plik:Bielawa.jpg|Bielawa, pow. dzierżoniowski; kamienny krzyż z pełną aureolą; u dołu trzonu obiektu ryt krzyżyka<br />
Plik:Bielawa 2.jpg|Bielawa, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Kiełczyn.jpg|Kiełczyn, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Kołaczów.jpg|Kołaczów, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Książnica.jpg|Książnica, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Mościsko 1.jpg|Mościsko, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Mościsko 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mościsko, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów; kamienny krzyż; kiedyś był na nim widoczny ryt serca i niezidentyfikowanego przedmiotu.</div><br />
Plik:Piława Dolna.jpg|Piława Dolna, pow. dzierżoniowski, gmina Dzierżoniów; granitowy krzyż z rytem topora<br />
Plik:Uciechów.jpg|Uciechów, pow. dzierżoniwski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Tuszyn.jpg|Tuszyn, pow. dzierżoniowski, gm. Dzierżoniów<br />
Plik:Gilów.jpg|Gilów, pow. dzierżoniowski, gm. Łagiewniki; krzyż kamienny odnaleziony w 2022 r. <br />
Plik:Młynica.jpg|Młynica, pow. dzierżoniowski, gm. Łagiewniki; kamienny krzyż z widokiem na Ślężę<br />
Plik:Niemcza krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Niemczy|Niemcza, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Wilków Wielki krzyże.jpg|alt=Krzyż pokutny w murze|Wilków Wielki, pow. dzierżoniowski, gm. Niemcza; dwa krzyże kamienne, obydwa z wypukłą rzeźbą krzyża<br />
Plik:Kamionki Dolne.jpg|Kamionki Dolne, pow. dzierżoniowski, gm. Pieszyce; kamienny krzyż z rytem korda (ew. noża)<br />
Plik:Piskorzów.jpg|Piskorzów, pow. dzierżoniowski, gm. Pieszyce<br />
Plik:Piława Górna.jpg|Piława Górna, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Łany.jpg|Łany, pow. gliwicki, gm. Rudziniec<br />
Plik:Sośnicowice.jpg|Sośnicowice, pow. gliwicki<br />
Plik:Krzepów.jpg|<div style='text-align:justify;>Głogów Krzepów; kamienny krzyż, o którym przypuszczano, że może jest związany z zapisem w głogowskich kronikach, brzmiącym w tłumaczeniu: "W roku 1547 Balten von Dohm z Kracke zabił nożem chłopa w Schepe." Nie ma jednak na to dowodów, a hipoteza opiera się na ogólnym założeniu, że zabójstwa i w ogóle nagłe śmierci upamiętniane są nieraz krzyżami. Ponadto podobne zabójstwa odnotowano tutaj również w latach 1609 i 1640.</div><br />
Plik:Przedmoście.jpg|<div style='text-align:justify;>Przedmoście, pow. głogowskim, gm. Głogów; dwa kamienne krzyże, o których dawni mieszkańcy mówili, że w czasie wojny trzydziestoletniej miało tam zostać zabitych dwóch oficerów. Inna legenda mówi, że w tym miejscu zostało zamordowanych dwóch czeladników</div><br />
Plik:Przedmoście 1.jpg|Przedmoście, pow. głogowskim, gm. Głogów; kamienny krzyż z lewej<br />
Plik:Przedmoście 2.jpg|Przedmoście, pow. głogowskim, gm. Głogów: kamienny krzyż z lewej<br />
Plik:Jaczów krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Jaczowie|Jaczów, pow. głogowski, gm. Jerzmanowa<br />
Plik:Kotla k. kamienny.jpg|Kotla, pow. głogowski; krzyż kamienny z rytem topora<br />
Plik:Wietszyce.jpg|Wietszyce, pow. głogowski, gm. Pęcław; dwa kamienne krzyże z uszkodzonymi ramionami<br />
Plik:Baborów krzyż kamienny.jpg|Baborów, pow. głubczycki; kamienny krzyż na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Dzielów krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Dzielów, powiat głubczycki, gm. Baborów; krzyż kamienny, obok niego dezinformująca tabliczka podająca bez żadnych dowodów na to, że to [[krzyż pokutny]] i że pochodzi z XIV-XVI w.</div> <br />
Plik:Nasiedle.jpg|Nasiedle, pow. głubczycki, gm. Kietrz<br />
Plik:Glinka.jpg|Glinka, pow. górowski, gm. Góra<br />
Plik:Niechlów.jpg|<div style='text-align:justify;>Niechlów, pow. górowski, gm. Góra; kamienny krzyż w polu; z jednej strony krucyfiks i klęcząca? postać, z drugiej nieczytelna inskrypcja w kilkunastu wierszach</div><br />
Plik:Nowe Rochowice.jpg|Nowe Rochowice, gm. Bolków; trzon kamiennego krzyża odkryty w 2014 r. <br />
Plik:Męcinka k. kamienny.jpg|Męcinka, pow. jaworski; krzyż kamienny z rytem miecza<br />
Plik:Piotrowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Piotrowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; kamienny krzyż z rytem miecza</div><br />
Plik:Przybyłowice.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; 3 kamienne krzyże przy szosie pomiędzy wsiami Przybyłowice i Małuszów<br />
Plik:Przybyłowice 1.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; krzyż lewej strony<br />
Plik:Przybyłowice 2.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; krzyż w środku z prawie niewidocznym rytem miecza<br />
Plik:Przybyłowice 3.jpg|Przybyłowice, pow. jaworski, gm. Męcinka; krzyż z prawej, a właściwie tylko trzon krzyża<br />
Plik:Sichów.jpg|Sichów, pow. jaworski, gm. Męcinka; kamienny krzyż z rytem włóczni (glewii?) w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Słup kapliczka i kamienne krzyże.jpg|alt=Kapliczka pojednania i krzyże pokutne w Słupie|Słup, pow. jaworski, gm. Męcinka <br />
Plik:Godziszowa 1.jpg|Godziszowa, pow. jaworski, gm. Mściwojów; piaskowcowy krzyż z rytem krzyża i znaku X<br />
Plik:Godziszowa 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Godziszowa, pow. jaworski, gm. Mściwojów; piaskowcowy krzyż wmurowany w bramce wejściowej na cmentarz kościelny</div><br />
Plik:Kępy.jpg|Kępy, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie; krzyż kamienny z bardzo słabo widocznym rytem kuszy<br />
Plik:Mierczyce.jpg|Mierczyce, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie; krzyż kamienny na cmentarzu kościelnym <br />
Plik:Skała kamienne krzyże.jpg|Skała, pow. jaworski, gm. Wądroże Wielkie; dwa krzyże wmurowane w ogrodzenie posesji domu nr 25<br />
Plik:Gorzeszów.jpg|Gorzeszów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; krzyż wmurowany w ścianę gospody (byłej)<br />
Plik:Kochanów.jpg|Kochanów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż ze śladem rytu (miecza, korda?)<br />
Plik:Krzeszów.jpg|Krzeszów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż ze śladem rytu (miecza?)<br />
Plik:Krzeszów 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzeszów, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż; niegdyś widoczny był na nim ryt miecza</div><br />
Plik:Krzeszówek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzeszówek, pow. kamiennogórski, gm. Kamienna Góra; kamienny krzyż stojący według informacji z 1909 r. koło karczmy</div> <br />
Plik:Bukówka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Bukówka, pow. kamiennogórski, gm. Lubawka; u góry linia upamiętniająca poziom wody podczas powodzi w 1897 r.</div> <br />
Plik:Okrzeszyn krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pojednania, Okrzeszyn|Okrzeszyn, pow. kamiennogórski, gm. Lubawka<br />
Plik:Jelenia Góra Strupice.jpg|Jelenia Góra; kamienny krzyż w murze koło kościoła św. Wojciecha<br />
Plik:Jelenia Góra kamienne krzyże.jpg|<div style='text-align:justify;>Jelenia Góra; dwa kamienne krzyże w murze kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła (aktualnie prawosławny); ryty miecza i kuszy na lewym i niezidentyfikowany na prawym.</div> <br />
Plik:Jelenia Góra k. kamienny.jpg|Jelenia Góra; kamienny krzyż w ścianie kościoła św. Anny<br />
Plik:Komarno 1.jpg|Komarno, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż ze słabo widocznym rytem miecza<br />
Plik:Komarno 2.jpg|Komarno, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż z rytem<br />
Plik:Miedzianka.jpg|Miedzianka, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie; kamienny krzyż z napisem MEMENTO<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 2.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 1.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z rytem korda<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 3.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z rytem korda<br />
Plik:Chrośnica k. kamienny 4.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż wmurowany w wieżę kościoła<br />
Plik:Chroślice k. kamienny 5.jpg|Chrośnica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż jako fragment portalu<br />
Plik:Czernica 1.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż kamienny i kamień z rytem krzyża i szabli<br />
Plik:Czernica 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż z rytem miecza i pełną aureolą, ma też krzyżyk geodezyjny</div><br />
Plik:Czernica 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Czernica (nieraz podawany Janówek), pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; ryt liter MB oraz daty 1699</div><br />
Plik:Czernica 4.jpg|Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; monolitowy kamienny krzyż<br />
Plik:Czernica 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Czernica, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; kamienny krzyż (piaskowiec) z rytem bandoletu i datą 1661, ma też krzyżyk geodezyjny</div><br />
Plik:Dziwiszów k. kamienny 1.jpg|Dziwiszów, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z piaskowca ze słabo już czytelnym rytem miecza i małego krzyżyka<br />
Plik:Dziwiszów k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Dziwiszów, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; krzyż z piaskowca z rytm korda (może noża) i nieczytelną już datą 1625; legenda o kłótni w tym miejscu dwóch czeladników o kromkę chleba</div><br />
Plik:Jeżów Sudecki.jpg|Kamienny krzyż w Jeżowie Sudeckim|Jeżów Sudecki, pow. karkonoski; krzyż upamiętniający śmierć trzech Kozaków podczas działań wojennych w sierpniu 1813 r.<br />
Plik:Siedlęcin krzyż kamienny 2.jpg|Krzyż pokutny koło Siedlęcina|Siedlęcin, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki; destrukt kamiennego krzyża z rytem topora<br />
Plik:Siedlęcin krzyż kamienny 1.jpg|Siedlecin, krzyż pojednania|Siedlęcin, pow. karkonoski, gm. Jeżów Sudecki<br />
Plik:Kowary k. kamienny.jpg|Kowary, pow. karkonoski; krzyż monolitowy z rytem partyzany<br />
Plik:Kowary k. kamienny 2.jpg|Kowary, pow. karkonoski; krzyż monolitowy na Przełęczy Kowarskiej<br />
Plik:Bukowiec k. kamienny.jpg|Bukowiec, pow. karkonoski, gm. Mysłakowice; krzyż kamienny z rytem włóczni (ew. partyzany) <br />
Plik:Łomnica.jpg|Łomnica (Czarne), pow. karkonoski, gm. Mysłakowice; kamienny krzyż z rytem miecza i datą 1786 (prawdopodobnie wtórną)<br />
Plik:Mysłakowice.jpg|Mysłakowice, pow. karkonoski; kamienny krzyż na terenie przypałacowym <br />
Plik:Marczyce.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczyce, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; dwa piaskowcowe krzyże we wnęce murku; krzyż po lewej z pełną aureolą i rytem miecza</div><br />
Plik:Miłków k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn. Trzy kamienne krzyże w murze cmentarnym kościoła św. Jadwigi. Według opisu proboszcza z przełomu XVIII i XIX w. miejsce symbolicznego grobu (cenotaf) - znane były wtedy dwa z tych krzyży.</div> <br />
Plik:Miłków k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; krzyż lewej odsłonił się spod tynku w latach 70. XX w.</div> <br />
Plik:Miłków k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; krzyż w środku z rytem kuszy</div><br />
Plik:Miłków k. kamienny 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Miłków, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; krzyż z prawej z rytem miecza, a na ramionach rytami stóp (butów)</div><br />
Plik:Staniszów.jpg|<div style='text-align:justify;>Staniszów, pow. karkonoski, gm. Podgórzyn; kamienny krzyż na wysokiej skarpie; słabo widoczny ryt partyzany, na prawym ramieniu ryt nożyc</div><br />
Plik:Stara Kamienica.jpg|Stara Kamienica, pow. karkonoski; krzyż w wieży kościoła; ryt miecza i ryt korda<br />
Plik:Wojcieszyce 1.jpg|Wojcieszyce, pow. karkonoski, gm. Stara Kamienica; kamienny krzyż z pełną aureolą<br />
Plik:Wojcieszyce 2.jpg|Wojcieszyce, pow. karkonoski, gm. Stara Kamienica; krzyż kamienny z rytem miecza<br />
Plik:Dobrosławice.jpg|Dobrosławice, pow. kędzierzyńsko-kozielski, gm. Pawłowiczki<br />
Plik:Przedborowice.jpg|Przedborowice, pow. kędzierzyńsko-kozielski, gm. Pawłowiczki<br />
Plik:Gorzanów.jpg|Gorzanów, pow. kłodzki, gm. Bystrzyca Kłodzka<br />
Plik:Poręba krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Porębie|Poręba, pow. kłodzki, gm. Bystrzyca Kłodzka<br />
Plik:Duszniki-Zdrój szwedzki krzyż.jpg|alt=Krzyż pojednania, Duszniki-Zdrój|<div style='text-align:justify;>Duszniki-Zdrój (Graniczna), pow. kłodzki; na głowie ryt krzyżyka, prawdopodobnie służył jakiś czas jako słupek graniczny</div> <br />
Plik:Kłodzko krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w Kłodzku|<div style='text-align:justify;>Kłodzko; kamienny krzyż z rytem włóczni na cmentarzu; krzyż jest wiązany z zabójstwem w 1604 r. przez protestancką ludność polskiego pielgrzyma z Rzymu, Adama Markowskiego, oraz ciężkim zranieniem drugiego, Olbrachta Łaskiego.</div> <br />
Plik:Kłodzko krzyż kamienny muzeum.jpg|alt=Krzyż pojednania w Kłodzku|Kłodzko; pochodzący z Szalejowa krzyż kamienny w lapidarium Muzeum <br />
Plik:Korytów k. kamienny.jpg|Korytów, pow. kłodzki, gm. Kłodzko<br />
Plik:Szalejów Dolny szwedzki krzyż.jpg|Krzyż pokutny w Szalejowie Dolnym|<div style='text-align:justify;>[[Szalejów Dolny]], pow. kłodzki, gm. Kłodzko; "szwedzki krzyż", być może związany jest z ofiarami wojny trzydziestoletniej, a konkretniej z 1645 r.</div> <br />
Plik:Stójków.jpg|Stójków, pow. kłodzki, gm. Lądek-Zdrój; krzyż z piaskowca przy leśnej drodze; ryt miecza <br />
Plik:Lewin Kłodzki.jpg|<div style='text-align:justify;>Lewin Kłodzki, pow. kłodzki; według tradycji ustnej dawnych mieszkańców zapisanej w 1909 r. to Pestkreuz (krzyż morowy, zarazowy). Nauczyciel historii, regionalista z Lewina Wilhelm Mader uznał (1909), że krzyż jest upamiętnieniem morderstwa z 1560 r. Hipoteza ta opiera się jednak tylko na informacji, że w tym roku miało miejsce zabójstwo i założeniu, że zabójstwa upamiętniano często krzyżem. Jest to więc tylko luźny domysł.</div><br />
Plik:Międzylesie.jpg|<div style='text-align:justify;>Międzylesie, pow. kłodzki; kamienny krzyż w lesie z inskrypcją brzmiącą w tłumaczeniu: Roku 1628 dnia 18 października został tu zabity 19-letni Eliasz Lachnit, syn kuźnika z Riebeney.</div><br />
Plik:Czerwieńczyce krzyż kamienny b.jpg|alt=Krzyż pokutny, Czerwieńczyce|<div style='text-align:justify;>[[Kamienny krzyż w Czerwieńczycach|Czerwieńczyce]], pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda; krzyż upamiętniający śmierć 115 mieszkańców wsi w 1646 r. podczas wojny trzydziestoletniej</div> <br />
Plik:Dzikowiec krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny, Dzikowiec|Dzikowiec, pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda<br />
Plik:Wolibórz krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pojednania w Woliborzu|Wolibórz, pow. kłodzki, gm. Nowa Ruda<br />
Plik:Wambierzyce krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w Wambierzycach|[[Krzyż kamienny w Wambierzycach|<div style='text-align:justify;>Wambierzyce, pow. kłodzki, gm. Radków]]; legenda: dwaj bracia Kaspar i Hans von Pannewitz, synowie Ludwika (zm. 1560), walczyli z powodu szlachcianki Valeski von Ullersdorf (1594), obaj zginęli, a Valeska rzuciła się pod młyńskie koło.</div><br />
Plik:Batorów krzyż Marty.jpg|alt=Krzyż Marty koło Batorowa|<div style='text-align:justify;>Batorów, pow. kłodzki, gm. Szczytna; krzyż Marty; upamiętnia śmierć młodej dziewczyny w 1628 r. zamordowanej prawdopodobnie przez dezertera czy dezerterów ukrywających się w górach podczas wojny trzydziestoletniej</div> <br />
Plik:Nowy Zagór.jpg|Nowy Zagór, pow. krośnieński, gm. Dąbie; kamienny krzyż z dezinformacyjną tabliczką o krzyżu pokutnym<br />
Plik:Gubin.jpg|Gubin, pow. krośnieński; trzy kamienne krzyże <br />
Plik:Markosice.jpg|alt=Krzyż kamienny pokutny, krzyż pojednania w Markosicach|[[Monolitowy krzyż w Markosicach koło Gubina|Markosice, pow. krośnieński, gm. Gubin]]<br />
Plik:Groble.jpg|Groble, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem kuszy<br />
Plik:Jaroszówka.jpg|Jaroszówka, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Jaroszówka 2.jpg|Jaroszówka, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z dolną aureolą i rytem kuszy <br />
Plik:Niedźwiedzice 1.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza (sztyletu)<br />
Plik:Niedźwiedzice 2.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza<br />
Plik:Niedźwiedzice 3.jpg|Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła<br />
Plik:Niedźwiedzice 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza (bardzo słabo widoczny)</div><br />
Plik:Niedźwiedzice 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Niedźwiedzice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż wmurowany w ścianę kościoła, ryt miecza</div><br />
Plik:Pawlikowice monolit.jpg|alt=Monolitowy krzyż kamienny z rytem sztyletu w Pawlikowicach|Pawlikowice, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem sztyletu<br />
Plik:Pątnów krzyż.jpg|alt=Kamienny krzyż pokutny, Pątnów|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Pątnów, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem miecza]]<br />
Plik:Rokitki.jpg|Rokitki, pow. legnicki, gm. Chojnów; kamienny krzyż z rytem interpretowanym najczęściej jako łopata<br />
Plik:Pątnów Legnicki.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice; grupa czterech kamiennych artefaktów uznawanych za krzyże<br />
Plik:Pątnów Legnicki 1.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice; fragment rytu głowni miecza (korda) <br />
Plik:Pątnów Legnicki 2.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice<br />
Plik:Pątnów Legnicki 3.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice<br />
Plik:Pątnów Legnicki 4.jpg|Pątnów Legnicki, pow. legnicki, gm. Kunice<br />
Plik:Rosochata 1.jpg|Rosochata, pow. legnicki, gm. Kunice; pierwszy z krzyży w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rosochata 2.jpg|Rosochata, pow. legnicki, gm. Kunice; drugi z krzyży w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rosochata 3.jpg|Rosochata, pow. legnicki, gm. Kunice; trzeci z krzyży w murze cmentarza kościelnego, ryt miecza<br />
Plik:Kościelec.jpg|Kościelec, pow. legnicki, gm. Krotoszyce; na cmentarzu kościelnym po południowej stronie<br />
Plik:Gniewomierz.jpg|<div style='text-align:justify;>Gniewomierz, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; trzony dwóch krzyży wmurowane poziomo, po zewnętrznej stronie muru otaczającego kościół św. Antoniego, od południowo-zachodniej strony</div><br />
Plik:Gniewomierz 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Gniewomierz, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; krzyż z lewej; trzon i ramię kamiennego krzyża z rytem korda</div><br />
Plik:Gniewomierz 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Gniewomierz, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; krzyż z prawej; trzon i kamiennego krzyża z rytem korda</div><br />
Plik:Kłębanowice.jpg|Kłębanowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; krzyż ze zlepieńca przed murem cmentarza kościelnego, ryt miecza</div><br />
Plik:Nowa Wieś Legnicka.jpg|alt=krzyż pokutny, Nowa Wieś Legnicka|<div style='text-align:justify;> Nowa Wieś Legnicka, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; kamienny krzyż z rytem miecza na cmentarzu koło kościoła, prawdopodobnie średniowieczny krzyż z grobu rycerza</div><br />
Plik:Nowa Wieś Legnicka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowa Wieś Legnicka, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego (od zewnątrz), na prawo od południowej bramy; odsłonięty latem 2023 r. spod tynku.</div><br />
Plik:Mikołajowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; dwa piaskowcowe krzyże w murze kościoła; obydwa w dwóch częściach</div><br />
Plik:Mikołajowice 1a.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; głowa pierwszego krzyża</div><br />
Plik:Mikołajowice 1b.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; trzon pierwszego krzyża</div><br />
Plik:Mikołajowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołajowice, pow. legnicki, gm. Legnickie Pole; drugi krzyż; trzon pod wmurowaną ukośnie głową, widoczny tylko częściowo</div><br />
Plik:Studnica 2k.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; dwa kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego; 1 krzyż z rytem miecza, drugi z rytem kuszy</div><br />
Plik:Studnica krzyż 3.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż na prawo od 3 przypory od południa; ryt daty - 1844 (data wmurowania w mur?) oraz bardzo już słaby zarys rytu miecza</div><br />
Plik:Studnica krzyż 4.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od południa; ryt miecza</div><br />
Plik:Studnica krzyż 5.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od południa; ryt miecza</div><br />
Plik:Studnica krzyż 6.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od południa; ryt korda</div><br />
Plik:Studnica krzyż 7a.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; siódmy krzyż w murze cmentarza kościelnego odkryty w 2018 r.; zewnętrzna strona muru od południa, między 1 i 2 przyporą</div> <br />
Plik:Studnica stopka.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki, gm. Miłkowice]]; stopka zaginionego kamiennego krzyża z fragmentem niezidentyfikowanego rytu przy drodze do Legnicy </div><br />
Plik:Golanka Dolna.jpg|<div style='text-align:justify;>Golanka Dolna, pow. legnicki, gm. Prochowice; krzyż wmurowany w przyporę kościoła; ryt określany jako pała ale możliwe też, że dmuchawa hutnika szkła</div><br />
Plik:Prochowice.jpg|Prochowice, pow. legnicki<br />
Plik:Tyniec Legnicki k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Tyniec Legnicki, pow. legnicki, gm. Ruja; krzyż kamienny i trzon innego kamiennego krzyża (fot. 2012)</div><br />
Plik:Tyniec legnicki k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Tyniec Legnicki, pow. legnicki, gm. Ruja; krzyż kamienny z dolną aureolą (z poprzedniego zdjęcia w 2023 r.)</div><br />
Plik:Wągrodno 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Wągrodno, pow. legnicki, gm. Ruja; piaskowcowy krzyż wmurowany w ogrodzenie cmentarza kościelnego, słabo widoczny ryt włóczni (partyzany)</div> <br />
Plik:Wągrodno 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wągrodno, pow. legnicki, gm. Ruja; piaskowcowy krzyż wmurowany w ogrodzenie cmentarza kościelnego, słabo widoczny ryt kuszy</div> <br />
Plik:Leśna.jpg|Leśna, pow. lubański; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Świecie 1.jpg|Świecie, pow. lubański, gm. Leśna; trzy kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Świecie 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Świecie, pow. lubański, gm. Leśna; dwa z trzech krzyży w murze cmentarza kościelnego; na pierwszym krzyżu ryt korda (ew. noża), na drugim ledwie widoczny ryt kuszy</div><br />
Plik:Świecie 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Świecie, pow. lubański, gm. Leśna; trzeci krzyż w murze cmentarza kościelnego; słabo widoczny ryt noża (korda?)</div><br />
Plik:Lubań k. kamienny.jpg|Lubań Uniegoszcz; kamień krzyżowy<br />
Plik:Mściszów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Mściszów, pow. lubański, gm. Lubań; dwa kamienne krzyże; krzyż z lewej z rytem miecza</div><br />
Plik:Mściszów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mściszów, pow. lubański, gm. Lubań; kamienny krzyż z rytem miecza</div><br />
Plik:Nawojów Łużycki k. kamienny.jpg|Nawojów Łużycki, pow. lubański, gm. Lubań; kamienny krzyż z rytem miecza i dwóch tarcz <br />
Plik:Nawojów Łużycki k. kamienny 2.jpg|Nawojów Łużycki, pow. lubański, gm. Lubań; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Rudzica 1.jpg|[[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy|Rudzica, pow. lubański, gm. Siekierczyn]]<br />
Plik:Rudzica 2.jpg|[[Krzyż w murze cmentarza kościelnego w Rudzicy|Rudzica, pow. lubański, gm. Siekierczyn; krzyż w murze cmentarza kościelnego]]<br />
Plik:Lubin k. kamienny.jpg|Lubin; krzyż kamienny przy drodze do Ścinawy; na głowie krzyża wgłębienie o średnicy 8 cm<br />
Plik:Miłoradzice.jpg|Miłoradzice, pow. lubiński, gm. Lubin<br />
Plik:Osiek k. kamienny.jpg|Osiek, pow. lubiński, gm. Lubin<br />
Plik:Chobienia k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Chobienia, pow. lubiński, gm. Rudna; kamienny krzyż wmurowany w zwieńczeniu dawnej kaplicy cmentarnej</div><br />
Plik:Górzyn.jpg|Górzyn, pow. lubiński, gm. Rudna<br />
Plik:Rudna.jpg|<div style='text-align:justify;>Rudna, pow. lubiński; kamienny krzyż wmurowany w 1519 r. w ścianę wieży kościoła - współcześnie cerkiew prawosławna</div><br />
Plik:Tymowa k1.jpg|<div style='text-align:justify;>Tymowa, pow. lubiński, gm. Ścinawa; dwa kamienne krzyże; krzyż z lewej ze słabo widocznym zarysem rytu miecza i wgłębieniem w głowie</div><br />
Plik:Tymowa k2.jpg|Tymowa, pow. lubiński, gm. Ścinawa; krzyż widoczny na poprzednim zdjęciu z prawej strony<br />
Plik:Wielowieś.jpg|<div style='text-align:justify;>Wielowieś, pow. lubiński, gm. Ścinawa; piaskowcowy krzyż na cmentarzu kościelnym (przniesiony z Zaborowa); dolna aureola, ryt krzyżyka</div><br />
Plik:Krzewie Wielkie.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzewie Wielkie, pow. lwówecki, gm. Gryfów Śląski; dwa kamienne krzyże przy polnej drodze na północ od wsi</div><br />
Plik:Golejów k. kamienny 1.jpg|Golejów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z rytem ATG 1807 lub 1607<br />
Plik:Golejów k. kamienny 2.jpg|Golejów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z bardzo słabo już widocznym rytem daty 1651<br />
Plik:Lubomierz 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; jeden z 3 krzyży w południowej części muru cmentarnego; ryt włóczni</div><br />
Plik:Lubomierz 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; jeden z 3 krzyży w południowej części muru cmentarnego; wizerunek korda</div><br />
Plik:Lubomierz 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; jeden z 3 krzyży w południowej części muru cmentarnego; wizerunek korda ew. sztyletu</div><br />
Plik:Lubomierz kk.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; dwa kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego od wschodu</div><br />
Plik:Lubomierz 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od wschodu (z lewej strony na poprzednim zdjęciu)</div><br />
Plik:Lubomierz 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubomierz, pow. lwówecki; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego od wschodu (z prawej strony na poprzednim zdjęciu); niezidentyfikowany ryt (miecz?)</div><br />
Plik:Oleszna Podgórska krzyż kamienny.jpg|Oleszna Podgórska, pow. lwówecki, gm. Lubomierz<br />
Plik:Pławna Dolna krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pławna Dolna, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; przedwojenne podania łączą krzyż z zabójstwem księdza wracającego z kolędy albo z morderstwem służącej kantora w 1809 r.</div><br />
Plik:Wieszkowice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pławna Górna - Wieszkowice, pow. lwówecki, gm. Lubomierz; kamienny krzyż z rytem GFG / 1731; upamiętnia śmierć Gottfriedta Glaubitza w wyniku wypadku przy zwózce drewna.</div><br />
Plik:Wojciechów k. kamienny 1.jpg|Wojciechów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz<br />
Plik:Wojciechów k. kamienny 2.jpg|Wojciechów, pow. lwówecki, gm. Lubomierz<br />
Plik:Lwówek Śląski k. monolitowy.jpg|Lwówek Śląski; kamienny krzyż z inskrypcją: BC 1846<br />
Plik:Płakowice a.jpg|<div style='text-align:justify;>Lwówek Śląski Płakowice; kamienna płyta (kamień krzyżowy) przy gruntowej drodze z obustronnym rytem krzyża; strona A</div><br />
Plik:Płakowice b.jpg|<div style='text-align:justify;>Lwówek Śląski Płakowice; kamienna płyta (kamień krzyżowy) przy gruntowej drodze z obustronnym rytem krzyża; strona B</div><br />
Plik:Dłużec k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Dłużec, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem miecza i korda</div><br />
Plik:Niwnice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem przedstawiającym prawdopodobnie broń o nazwie goedendag</div><br />
Plik:Niwnice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytami krzyżyków na ramionach i aureolą u dołu</div><br />
Plik:Skorzynice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Skorzynice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem włóczni, krzyżyka i liter FV. Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 1.</div><br />
Plik:Skorzynice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Skorzynice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z trudnym do rozpoznania rytem (kord?). Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 2.</div><br />
Plik:Ustronie.jpg|Ustronie, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; kamienny krzyż z rytem krzyżyka i wgłębieniem w głowie<br />
Plik:Zbylutów k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Zbylutów, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski. Kamienny krzyż nieznanego wieku z legendą, którą zamieszono na nim w formie inskrypcji pod koniec XIX w.; ''2 VII 1601 narzeczona Marie Rosine Wetzel, udająca się do ślubu z Ignatzem Gabrielem, została zadźgana przez swego byłego narzeczonego, który potem zbiegł.'' To powtarzająca się legenda związana ze starymi kamiennymi krzyżami (patrz np. Małujowice, pow. brzeski). Słabo widoczny ryt miecza.</div><br />
Plik:Żerkowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerkowice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; dwa kamienne krzyże przy szosie zniszczone w 1970 i potem zrekonstruowane z betonu z użyciem oryginalnych fragmentów</div><br />
Plik:Żerkowice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerkowice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski; jeden ze zrekonstruowanych krzyży ze śladami odcisku siekiery</div> <br />
Plik:Żerkowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerkowice, pow. lwówecki, gm. Lwówek Śląski: jeden ze zrekonstruowanych krzyży ze śladem odcisku wideł</div><br />
Plik:Klecza k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Klecza, pow. lwówecki, gm. Wleń; kamienny krzyż z rytem korda; podejrzana niesprawdzona informacja (Scheer), że krzyż pochodzi z 1562 r. i został wystawiony za morderstwo popełnione na bracie.</div><br />
Plik:Nielestno k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Nielestno, pow. lwówecki, gm. Wleń; piaskowcowy krzyż z rytem korda z jednej stronu i korda ew. noża z drugiej - obydwa słabo widoczne</div><br />
Plik:Nielestno k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nielestno, pow. lwówecki, gm. Wleń; piaskowcowy krzyż z rytem kuszy (od strony drzewa), na ramieniu ryt krzyżyka</div><br />
Plik:Wleń k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Wleń, pow. lwówecki; kamienny krzyż z rytem miecza, pochodzi z wsi Grzęba (teraz część Wlenia)</div><br />
Plik:Wleń k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wleń, pow. lwówecki; kamienny krzyż z rytem puginału i topora, przy ścieżce do ruin zamku</div><br />
Plik:Bujaków krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;> Mikołów Bujaków; prawdopodobnie nagrobny kamienny krzyż, odcyfrowana inskrypcja: 1691 zmarła panna Katarzyna Kisielońska</div><br />
Plik:Ligota Książęca.jpg|Ligota Książęca, pow. namysłowski, gm. Namysłów<br />
Plik:Ligotka.jpg|Ligotka, pow. namysłowski, gm. Namysłów<br />
Plik:Przeczów.jpg|Przeczów, pow. namysłowski, gm. Namysłów; [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie|krzyż z cmentarza morowego w Mikowicach, 1600]]<br />
Plik:Gola.jpg|Gola, pow. namysłowski, gm. Świerczów<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Bytom Odrzański, pow. nowosolski; trzy kamienne krzyże wmurowane w północno-zachodnie naroże ściany wieży kościoła św. Hieronima</div><br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienny 1.jpg|Bytom Odrzański, pow. nowosolski; krzyż z rytem włóczni - położony najwyżej z trzech<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienny 2.jpg|Bytom Odrzański, pow. nowosolski; krzyż z rytem korda - położony w środku z trzech<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienny 3.jpg|Bytom Odrzański, pow. nowosolski; krzyż z rytem miecza - położny najniżej z trzech<br />
Plik:Bytom Odrzański k. kamienne 4 i 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Bytom Odrzański, pow. nowosolski; dwa krzyże wmurowane w południowo-zachodnie naroże wieży kościoła św. Hieronima; górny z rytem łopaty</div> <br />
Plik:Mirocin Dolny.jpg|<div style='text-align:justify;>Mirocin Dolny, pow. nowosolski, gm. Kożuchów; kamienny krzyż w lesie pomiędzy Mirocinem Dolnym, a Kożuchowem</div><br />
Plik:Borów Wielki 1.jpg|alt=Krzyż pojednania w Borowie Wielkim|<div style='text-align:justify;>Borów Wielki, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; krzyż z widoczną bruzdą po rycie, prawdopodobnie włóczni, wmurowany w południową ścianę prezbiterium kościoła</div><br />
Plik:Borów Wielki 2.jpg||alt=Krzyż monolitowy w Borowie Wielkim|<div style='text-align:justify;>Borów Wielki, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; krzyż kamienny z rytem włóczni wmurowany w północną ścianę prezbiterium kościoła</div><br />
Plik:Borów Wielki 3.jpg|alt=Krzyż pokutny w Borowie Wielkim|<div style='text-align:justify;>Borów Wielki, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; według legendy krzyż upamiętnia morderstwo dokonane przez rycerza Wolfa von Braun z Solnik na swoim bracie Ditrichu z Drwalewic, gdyż ten uprowadził mu narzeczoną Teresę von Rachenberg z Borowa; wieś była własnością Braunów w XV w.</div><br />
Plik:Gołaszyn.jpg|alt=krzyż pokutny w Gołaszynie|<div style='text-align:justify;>Gołaszyn, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko; według legendy krzyż upamiętnia śmierć dwóch pokątnych rzeźników (nieformalnych handlarzy bydłem).</div> <br />
Plik:Miłaków.jpg|Miłaków, pow. nowosolski, gm. Nowe Miasteczko<br />
Plik:Polski Świętów.jpg|Polski Świętów, pow. nyski, gm. Głuchołazy<br />
Plik:Chociebórz k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Chociebórz, pow. nyski, gm. Kamiennik. Z krzyżem związane są dwie legendy, obie o morderstwie z zawiści. Jedna o rzeźnikach, druga o zabójstwie w rodzinie. Więcej: [[:Plik:Chociebórz k. kamienny.jpg|Chociebórz, krzyż kamienny]].</div><br />
Plik:Korfantów k. kamienny.jpg|Korfantów, pow. nyski<br />
Plik:Rynarcice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Rynarcice, pow. nyski, gm. Korfantów; kamienny krzyż na cmentarzu kościelnym; w ustnym przekazie mieszkańców (legendzie) był wiązany z pojedynkiem w 1646 r., w którym zginął cesarski rotmistrz Heinrich von Strehlen.</div> <br />
Plik:Ścinawa Nyska.jpg|<div style='text-align:justify;>Ścinawa Nyska, pow. nyski, gm. Korfantów; południowa brama na cmentarz kościelny, w którą wmurowane są 2 kamienne krzyże</div><br />
Plik:Ścinawa Nyska 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Ścinawa Nyska, pow. nyski, gm. Korfantów; kamienny krzyż wmurowany w prawy narożnik muru środkowej bramy wejściowej (południowej)</div><br />
Plik:Ścinawa Nyska 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Ścinawa Nyska, pow. nyski, gm. Korfantów; krzyż wmurowany w zwieńczeniu bramy wejściowej (południowej), od wewnętrznej strony</div><br />
Plik:Biała Nyska.jpg|Biała Nyska, pow. nyski, gm. Nysa; fot. 1929 <br />
Plik:Biała Nyska k. kamienny.jpg|Biała Nyska, pow. nyski, gm. Nysa; poprzedni krzyż na zdjęciu z 2021 r.; niegdyś był widoczny na nim ryt miecza<br />
Plik:Domaszkowice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Domaszkowice, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż z prawie niewidocznym rytem korda i kielicha; wiązany z zabójstwem przez husytów w 1428 r. kapłana z Wierzbięcic A. J. Scharfa</div> <br />
Plik:Kępnica k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Kępnica, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż wmurowany w mur oporowy na lewo od wschodnich schodów prowadzących do kościoła; mur powstał lub był gruntownie remontowany w 1886 r. i wtedy prawdopodobnie wmurowano w niego krzyż.</div><br />
Plik:Jędrzychów krzyże kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; kamienne krzyże w południowej części wsi; w Jędrzychowie było trzy kamienne krzyże, ten trzeci miał ryt miecza, był zniszczony i został zakopany.</div><br />
Plik:Jędrzychów krzyż kamienny 1.jpg|Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; granitowy krzyż<br />
Plik:Jędrzychów krzyż kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Jędrzychów, pow. nyski, Nysa; kamienny krzyż z rytem korda (noża); w 1909 r. P. Kutzer, powołując się na kronikę z 1688 r., przytoczył legendę o zabójstwie nożem trzech uczniów; krzyż do 1980 r. stał przy drodze do Radzikowic (kilkadziesiąt metrów dalej).</div><br />
Plik:Wierzbięcice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Nysa; krzyż przeniesiony w 2020 r. z Wierzbięcic koło Nysy do lapidarium nyskiego muzeum. Ryt 1623DEN27MART wskazuje, że krzyż upamiętnia jakieś zdarzenie, być może tragiczne, z tego dnia.</div> <br />
Plik:Radzikowice 1.jpg|Radzikowice, pow. nyski, gm. Nysa<br />
Plik:Radzikowice 2.jpg|Radzikowice, pow. nyski, gm. Nysa<br />
Plik:Rochów.jpg|Złotogłowice (przysiółek Rochów), gm. Nysa; kamienny krzyż datowany na rok 1700.<br />
Plik:Wierzbięcice.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbięcice, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż ze słabo czytelnym rytem - 1623DEN27MART; data roczna odczytywana była też jak 1655 lub 1693.</div> <br />
Plik:Lubiatów 1.jpg|Lubiatów, pow. nyski, gm. Otmuchów<br />
Plik:Lubiatów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubiatów, pow. nyski, gm. Otmuchów. Legenda zapisana w 1935 r. mówi o dwóch kobietach koszących trawę, które zabiły się wzajemnie sierpami. Bez ludzkiej ręki wyrósł w tym miejscu z ziemi kamienny krzyż. Więcej: [[:Plik:Lubiatów 2.jpg|Lubiatów, kamienny krzyż]].</div> <br />
Plik:Starowice krzyż kamienny.jpg|alt=Kamienny krzyż, Starowice gm. Otmuchów|<div style='text-align:justify;>[[Kapliczki i kamienny krzyż w Starowicach w powiecie nyskim|Starowice, pow. nyski, gm. Otmuchów]]; krzyż na grobie trzech pochowanych tu francuskich żołnierzy (wojny napoleońskie)</div><br />
Plik:Unikowice.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Krzyż kamienny w Unikowicach|Unikowice, pow. nyski, gm. Paczków]]. Kamienny krzyż z odczytywaną niegdyś datą 1254. Łączony też z umową ugodową z 1512 r. oraz wzmianką z 1526 r. o krzyżu i grobie.</div><br />
Plik:Nowaki.jpg|Nowaki, pow. nyski, gm. Pakosławice; kamienny krzyż<br />
Plik:Pakosławice k. kamienny.jpg|Pakosławice, pow. nyski; kamienny krzyż z dezinformująca tabliczką o krzyżu pokutnym <br />
Plik:Prusinowice.jpg|Prusinowice, pow. nyski, gm. Pakosławice<br />
Plik:Reńska Wieś k. kamienne.jpg|Reńska Wieś, pow. nyski, gm. Pakosławice; dwa krzyże kamienne <br />
Plik:Chróścina k. kamienny.jpg|Chróścina, pow. nyski, gm. Skoroszyce<br />
Plik:Skoroszyce k. kamienny.jpg|Skoroszyce, pow. nyski <br />
Plik:Kijowice.jpg||<div style='text-align:justify;>Kijowice, pow. oleśnicki, gm. Bierutów. Kamienny krzyż z rytem krucyfiksu, klęczącej postaci i inskrypcji otokowej. Można odczytać datę 1357 oraz imię adoranta CONADUS czyli Konrad. Krzyż wystawiony został najprawdopodobniej w związku z zabójstwem ale nie wiadomo czy w wyniku umowy pojednania ([[krzyż pokutny]], krzyż pojednania) czy oo prostu jako upamiętniający śmierć.</div> <br />
Plik:Posadowice.jpg|Posadowice, pow. oleśnicki gm. Bierutów; destrukt kamiennego krzyża?; klasyczna tabliczka dezinformacyjna <br />
Plik:Janków k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Janków, pow. oławski, gm. Domaniów; granitowy krzyż z rytem krzyża joannitów; według legendy ma upamiętniać zabójstwo w tym miejscu młodej pary (wcześniej leżał w wejsciu) ; prawdopodobnie to krzyż związany z posiadłościami joannitów.</div> <br />
Plik:Piskorzów k. kamienny.jpg|Piskorzów, pow. oławski, gm. Domaniów<br />
Plik:Niwnik.jpg|Niwnik, pow. oławski, gm. Oława; trzon granitowego krzyża z fragmentem rytu szabli<br />
Plik:Psary.jpg|Psary, pow. oławski, gm. Oława<br />
Plik:Sobocisko 1.jpg|Sobocisko, pow. oławski, gm. Oława<br />
Plik:Sobocisko 2.jpg|Sobocisko, pow. oławski, gm. Oława<br />
Plik:Żelazna.jpg|<div style='text-align:justify;>Żelazna pow. opolski, gm. Dąbrowa. Kamienny krzyż z rytem kuszy i wypuszczonego z niej bełtu. Niegdyś mieszkańcy interpretowali ryt (ramiona broni) jako łuk skrzypiec i stworzyli legendę, że w miejscu, gdzie stał krzyż, trzech muzykantów zabiło się nawzajem. Ostatni z nich popełnił samobójstwo. Krzyż stał pierwotnie przy drodze w kierunku Dobrzenia Wielkiego.</div> <br />
Plik:Polkowice k. kamienny.jpg|Polkowice; kamienny krzyż przy kościele św. Michała Archanioła<br />
Plik:Przemków krzyż kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kapliczka wojenna w Przemkowie|Przemków, pow. polkowicki]]; kamienny krzyż z prawie niewidocznym rytem miecza na cmentarzu kościelnym</div> <br />
Plik:Łagoszów Wielki.jpg|Łagoszów Wielki, pow. polkowicki, gm. Radwanice; kamienny krzyż, ryt miecza<br />
Plik:Biała 4.jpg|Biała, pow. prudnicki<br />
Plik:Biała 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Biała Szonowice, pow. prudnicki. Zapisana w 1937 r. tradycja wiąże krzyż z zarazą, która miała panować w okolicy w 1633 r. Krzyż stał na cmentarzu morowym utworzonym ad hoc na południe od zabudowań wsi Szonowice (podczas budowy w tym miejscu szkoły podobno wykopano wiele szczątków ludzkich). Teraz krzyż stoi przy głównej ulicy koło drewnianego krzyża przydrożnego.</div> <br />
Plik:Brzeźnica 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Brzeźnica, pow. prudnicki, gm. Biała. Kamienny krzyż ze słabo widoczną inskrypcją: A. KLVS. FRUNSKA i daty: 1610. Być może oznacza A. Klaus z Frącków. Frącki to kolonia w pobliżu której krzyż stał niegdyś (do 1889 r.). Na ścianie koło krzyża typowa przy kamiennych krzyżach tabliczka wprowadzająca w błąd. Bardzo mało prawdopodobne, że to krzyż pokutny.</div> <br />
Plik:Głogówek krzyż.jpg|<div style='text-align:justify;>Głogówek, pow. prudnicki. Jeden z niewielu kamiennych krzyży, który z dużym prawdopodobieństwem można określić jako tzw. [[krzyż pokutny]] (krzyż pojednania). Ze względu na wskazaną w umowie kompozycyjnej lokalizację, związaną z miejscem znanego z akt sprawy zabójstwa, krzyż, który pierwotnie stał koło wsi Oracze (Hinterdorf), można wiązać z zabójstwem dokonanym 29 VI 1599 r. Zgodnie z zapisem umowy z 15 XII 1599 r., ufundował go zabójca, rycerz Hans von Reiswitz z Kędzierzyna, który zastrzelił Hansa i Georga Scholzów.</div> <br />
Plik:Dytmarów.jpg|alt=Krzyż pokutny koło Dytmarowa|Dytmarów, pow. prudnicki, gm. Lubrza<br />
Plik:Jasiona.jpg|<div style='text-align:justify;>Jasiona, pow. prudnicki, gm. Lubrza. Przy przenoszeniu krzyża ok. 1870 r. o kilka metrów odnaleziono pod nim kości. Miejsce pochówku?</div><br />
Plik:Mieszkowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Mieszkowice, pow. prudnicki, gm. Prudnik; krzyż z piaskowca z fragmentem rytu miecza; widoczny ryt daty 1837 (data renowacji?)</div><br />
Plik:Krzyżowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzyżowice, pow. pszczyński, gm. Pawłowice; fragment kamiennego krzyża upamiętniającego śmiertelny upadek z konia. Odcyfrowana inskrypcja: A 1748 D 8 JUNI MACIJ PRISZA SPADLSI Z KONIA : NA DRODZE : SWÓJ ŻIWOT DOKONAL : KTORIGO DUSZI BOŻE BONĆ MILOŚCIW</div> <br />
Plik:Studzionka.jpg|Studzionka, pow. pszczyński, gm. Pszczyna; dwa kamienne krzyże na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Grzegorzowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Grzegorzowice, pow. raciborski; kamienny krzyż w miejscu, w którym według opowieści mieszkańców zanotowanych na pocz. XX w. doszło niegdyś do zabójstwa.</div><br />
Plik:Rudyszwałd.jpg|Rudyszwałd, pow. raciborski, gm. Krzyżanowice; kamienny krzyż z pionową bruzdą (z tyłu dwie pionowe bruzdy)<br />
Plik:Lyski.jpg|<div style='text-align:justify;>Lyski, pow. raciborski; krzyż odnaleziony ok. 1835 r., podczas rozbiórki starego domu stojącego w pobliżu; odłamana górna część.</div><br />
Plik:Lekartów.jpg|<div style='text-align:justify;>Lekartów, pow. raciborski, gm. Pietrowice Wielkie. Kamienny krzyż nazwany "Cyrlikiem" co wiąże go legendarnie z misją Cyryla i Metodego (patrz też Bytom Łagiewniki). Inne legendy mówią o pochówku żołnierzy z czasów wojen szwedzkich, o grobie nieznanej osoby, o pojedynku w tym miejscu dwóch synów właściciela Lekartowa.</div> <br />
Plik:Racibórz k. kamienny.jpg|Racibórz<br />
Plik:Hallerowo.jpg|<div style='text-align:justify;>Konary Hallerowo, pow. rawicki, gm. Miejska Górka; monolitowy krzyż w woj. wielkopolskim</div><br />
Plik:Jaksin.jpg|alt=krzyże pokutne koło Jaksina, pow. strzeliński|Jaksin, pow. strzeliński, gm. Borów; krzyże graniczne joannitów<br />
Plik:Ludów Śląski.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów; dwa kamienne krzyże pod murem cmentarza kościelnego (fot. 2025)<br />
Plik:Ludów Śląski 1.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów<br />
Plik:Ludów Śląski 3.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów; kamienny krzyż odnaleziony w 2025 r. <br />
Plik:Ludów Śląski 2.jpg|Ludów Śląski, pow. strzeliński, gm. Borów; kamienny krzyż w cieniu Ślęży<br />
Plik:Jegłowa.jpg|Jegłowa, pow. strzeliński, gm. Przeworno; prawdopodobnie stary krzyż nagrobny w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Brożec 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem krzyża; prawdopodobnie związany z dobrami joannitów z pobliskich komandorii (Oleśnica Mała, [[Tyniec nad Ślęzą]])</div><br />
Plik:Brożec 2.jpg|Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż jako chodnik w bramce wejściowej na cmentarz kościelny<br />
Plik:Brożec 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; fragment kamiennego krzyża z rytem (miecz?) jako stopień schodów do wejścia na cmentarz kościelny</div><br />
Plik:Brożec 4.jpg|Brożec, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż jako chodnik w bramce wejściowej na cmentarz kościelny<br />
Plik:Chociwel.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; dwa kamienne krzyż, prawdopodobnie graniczne<br />
Plik:Chociwel 1.jpg|Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem krzyża, prawdopodobnie graniczny posiadłości komandorii joannitów<br />
Plik:Chociwel 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Chociwel, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem dwóch mieczy; być może graniczny; uszkodzony w 2013 r. i zabrany do naprawy</div><br />
Plik:Dankowice.jpg|Dankowice, pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Gębczyce.jpg|<div style='text-align:justify;>Gębczyce ew. Gościęcice, pow. strzeliński, gm. Strzelin; tzw. krzyż cygański (Zigeunerkreuz). Według przekazu ludności niemieckiej ustawiony w miejscu zabójstwa grupy Cyganów. Po II wojnie legenda przekształciła się w opowieść o morderstwie dokonanym przez Cyganów. Prawdopodobnie to jeden z wielu w tej okolicy (powiaty oławski i strzeliński) kamiennych krzyży związanych z granicami posiadłości komandorii joannitów w Tyńcu nad Ślęzą i Oleśnicy Małej.</div> <br />
Plik:Nowolesie.jpg|Nowolesie, pow. strzeliński, gm. Strzelin<br />
Plik:Szczawin.jpg|Szczawin, pow. strzeliński, gm. Strzelin<br />
Plik:Kostomłoty k. kamienny 1.jpg|Kostomłoty, pow. średzki; kamienny krzyż z rytem miecza ew. korda<br />
Plik:Kostomłoty k. kamienny 2.jpg|Kostomłoty, pow. średzki<br />
Plik:Osiek k.monolitowy.jpg|Osiek, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż wmurowany w budynek dawanej stolarni <br />
Plik:Piersno k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Piersno, pow. średzki, gm. Kostomłoty; domniemamy krzyż kamienny (fragmenty) w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Piotrowice k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty; pięć krzyży wmurowanych w północną ścianę muru otaczającego dawne duże zabudowania folwarczne</ref><br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 1.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 2.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 3.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 4.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Piotrowice k. kamienny 5.jpg|Piotrowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Samborz k. kamienny.jpg|Samborz, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Sobkowice.jpg|Sobkowice, pow. średzki, gm. Kostomłoty; dwa kamienne krzyże na skrzyżowaniu szosy z drogą do wsi<br />
Plik:Świdnica Polska.jpg|Świdnica Polska, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Wichrów k. kamienny 1.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Wichrów k. kamienny 2.jpg|Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty<br />
Plik:Wichrów k. kamienny 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż. prawdopodobnie krzyż „szczytowy”, zdjęty z kalenicy dachu kościoła.</div><br />
Plik:Wichrów k. kamienny 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Wichrów, pow. średzki, gm. Kostomłoty; kamienny krzyż z dolną aureolą przeniesiony z pobliskiego Bogdanowa</div><br />
Plik:Chomiąża.jpg|Chomiąża, pow. średzki, gm Malczyce; słabo widoczny zarys rytu kuszy<br />
Plik:Lutynia 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynia, pow. średzki, gm. Miękinia; kamienny krzyż wmurowany w wieżę kościoła; być może pierwotnie krzyż nagrobkowy księdza (ma ryt kielicha)</div><br />
Plik:Lutynia 2.jpg|Lutynia, pow. średzki, gm. Miękina<br />
Plik:Cesarzowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Cesarzowice, pow. średzki, gm. Środa Śląska; możliwe, że kolejne zdjęcie to trzon tego krzyża; ta część wmurowana jest na zewnątrz muru</div><br />
Plik:Cesarzowice b.jpg|<div style='text-align:justify;>Cesarzowice, pow. średzki, gm. Środa Śląska; możliwe, że to trzon krzyża z poprzedniego zdjęcia; ta część wmurowana jest od wewnątrz muru</div><br />
Plik:Kulin k. monolitowy.jpg|Kulin, pow. średzki, gm. Środa Śląska; kamienny krzyż, niegdyś z rytem miecza<br />
Plik:Ogrodnica.jpg|Ogrodnica, pow. średzki, gm. Środa Śląska<br />
Plik:Proszków.jpg|Proszków, pow. średzki gm. Środa Śląska<br />
Plik:Rakoszyce k. monolitowy.jpg|Rakoszyce, pow. średzki, gm. Środa Śląska<br />
Plik:Rzeczyca.jpg|Rzeczyca, pow. średzki, gm. Środa Śląska; zarys niezidentyfikowanego narzędzia<br />
Plik:Środa Śląska 3.jpg|Środa Śląska<br />
Plik:Środa Śląska 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Środa Śląska; widoczny fragment rytu miecza ew. korda (krzyż z lewej); z prawej fragment trzonu krzyża widocznego na kolejnym zdjęciu</div><br />
Plik:Środa Śląska 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Środa Śląska; góra krzyża, którego trzon jest na poprzednim zdjęciu; słabo widoczna wypukła rzeźba głowni miecza lub korda</div><br />
Plik:Jarosław k. kamienny 1.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Jarosław k. kamienny 2.jpg|Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Jarosław k. kamienny 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Jarosław, pow. średzki, gm. Udanin; krzyż kamienny do 2016 r. poziomo przy ziemi w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Lusina.jpg|Lusina, pow. średzki, gm. Udanin <br />
Plik:Łagiewniki Średzkie.jpg|Łagiewniki Średzkie, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Pielaszkowice.jpg|Pielaszkowice, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Pichorowice k. kamienny.jpg|Pichorowice, pow. średzki, gm. Udanin<br />
Plik:Ujazd Górny k. kamienny a.jpg|<div style='text-align:justify;>Ujazd Górny, pow. średzki, gm. Udanin; krzyż w murze cmentarza kościelnego Paul Kutzer identyfikuje z umową dotyczącą zabójstwa w 1400 r. Cytat: '' Mieszkaniec wsi zabił Petera Hoffmana po (ok.) 1400 roku. Zabójca początkowo ukrywał się przed krwawą zemstą, ale w końcu uzgodnił pewną kwotę z krewnymi zabitego. Pieniądze przekazał nad otwartym grobem, krewni na znak pojednania podali mu rękę zmarłego, którą po „uściśnięciu” upuścił do grobu. Zabójca zobowiązał się także do darowania 30 funtów wosku kościołowi oraz odbycia pielgrzymki do Rzymu i odwiedzenia w drodze powrotnej „krwawiących hostii” w Wilsnack. Podróż powinna rozpocząć się najpóźniej w tygodniu wielkanocnym. W miejscu czynu musiał postawić krzyż.'' Twierdzi więc, że to [[krzyż pokutny]]. Może, ale jednak nie musi być to ten konkretny krzyż.</div><br />
Plik:Bagieniec.jpg|<div style='text-align:justify;>Bagieniec, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; kamienny krzyż z bardzo słabo widocznym rytem, prawdopodobnie miecza, a może korda</div><br />
Plik:Bolesławice k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Bolesławice, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; 2 kamienne krzyże; w środku kamień, prawdopodobnie słupek drogowy, błędnie uznawany nieraz za uszkodzony krzyż</div><br />
Plik:Bolesławice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Bolesławice, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; krzyż kamienny z rytem miecza (po prawej na poprzednim zdjęciu)</div><br />
Plik:Jaworzyna Śląska krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Jaworzynie Śląskiej|Jaworzyna Śląska, pow. świdnicki; krzyż kamienny z rytem miecza, ma też wgłębienia w głowie i ramionach<br />
Plik:Milikowice.jpg|Milikowice, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska<br />
Plik:Pasieczna krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Pasieczna, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska]]<br />
Pastuchów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pastuchów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; kamienny krzyż z rytem korda, nieraz, zwłaszcza dawniej, odczytywanego jako miecz</div><br />
Pastuchów 2 i 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Pastuchów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska; dwa kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego; na krzyżu z lewej słabo widoczny ryt miecza</div><br />
Plik:Stary Jaworów kamienne krzyże.jpg|alt=Krzyże pokutne w Starym Jaworowie|Stary Jaworów, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska<br />
Plik:Biała krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Białej|[[Kamienny krzyż w Białej, w powiecie świdnickim|Biała, pow. świdnicki, gm. Marcinowice]]<br />
Plik:Gola Świdnicka k. monolitowy.jpg|Gola Świdnicka, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; kamienny krzyż, w tle Ślęża <br />
Plik:Gruszów.jpg|Gruszów, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; kamienny krzyż nazywany przez mieszkańców ''Tote Jude'' <small>(Hellmich 1923)</small><br />
Plik:Mysłaków krzyże kamienne.jpg|alt=Krzyże pokutne w Mysłakowie|Mysłaków, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; trzy kamienne krzyże<br />
Plik:Mysłaków krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pokutny w murze|Mysłaków, pow. świdnicki, gm. Marcinowice<br />
Plik:Szczepanów k. monolitowy.jpg|Szczepanów, pow. świdnicki gm. Marcinowice; kamienny krzyż wmurowany kiedyś w ścianę stajni<br />
Plik:Śmiałowice 5.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki, gm. Marcinowice]]; kamienny krzyż z rytem kuszy<br />
Plik:Zebrzydów krzyż kamienny I.jpg|alt=krzyż pojednania wmurowany w mur cmentarza, Zebrzydów|Zebrzydów, pow. świdnicki, gm. Marcinowice<br />
Plik:Zebrzydów krzyż kamienny II.jpg|alt=krzyż pokutny wmurowany w mur cmentarza, Zebrzydów|Zebrzydów, pow. świdnicki, gm. Marcinowice<br />
Plik:Goczałków Górny.jpg|<div style='text-align:justify;>Goczałków Górny, pow. świdnicki, gm. Strzegom; destrukt kamiennego krzyża na granicy gmin i powiatów; ryty krzyża równoramiennego i położenie pozwalają przypuszczać, że mógł to być krzyż graniczny</div> <br />
Plik:Jaroszów 1.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Jaroszów 2.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Jaroszów 3.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Skarżyce.jpg|Skarżyce, pow. świdnicki, gm. Strzegom<br />
Plik:Rusko.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; grupa 3 kamiennych krzyży<br />
Plik:Rusko 1.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; krzyż z prawej<br />
Plik:Rusko 2.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; krzyż w środku, z dolną aureolą<br />
Plik:Rusko 3.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; krzyż z lewej, z dolną, niewidoczną teraz, aureolą<br />
Plik:Rusko 4.jpg|Rusko, pow. świdnicki, gm. Strzegom; kamienny krzyż z prawie niewidocznym rytem topora<br />
Plik:Stanowice krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowice, pow. świdnicki, gm. Strzegom]] <br />
Plik:Strzegom 1.jpg|Strzegom, pow. świdnicki<br />
Plik:Strzegom 2.jpg|Strzegom, pow. świdnicki; prawdopodobnie destrukt kamiennego krzyża<br />
Plik:Bojanice.jpg|Bojanice, pow. świdnicki, gm. Świdnica; przypora muru cmentarza kościelnego i dwa krzyże kamienne<br />
Plik:Bojanice 1.jpg|Bojanice, pow. świdnicki, gm. Świdnica: krzyż przed przyporą; posiada dolną aureolę<br />
Plik:Bojanice 2.jpg|Bojanice, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż wmurowany w przyporę<br />
Plik:Grodziszcze.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; dwa krzyże kamienne przed murem cmentarza kościelnego <br />
Plik:Grodziszcze 1.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż z lewej<br />
Plik:Grodziszcze 2.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż z prawej<br />
Plik:Grodziszcze 3.jpg|Grodziszcze, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż z bazaltu w murze ogrodzenia <br />
Plik:Lutomia Dolna.jpg|Krzyż pokutny w Lutomi|Lutomia Dolna, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Miłochów.jpg|Miłochów, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Modliszów k. kamienny.jpg|Modliszów, pow. świdnicki, gm. Świdnica; krzyż kapliczka; [[:Plik:Modliszów k. Kamienny ryt.png|ryt tasaka?]]<br />
Plik:Mokrzeszów 1.jpg|Mokrzeszów, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Mokrzeszów Dolny.jpg|Mokrzeszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Pszenno mur.jpg|<div style='text-align:justify;>Pszenno, pow. świdnicki, gm. Świdnica. Mur cmentarza kościelnego. W tym miejscu wmurowanych jest 7, a być może nawet 8 kamiennych krzyży. Wszystkie są teraz poniżej poziomu gruntu, który mocno się podniósł. Następne zdjęcie pokazuje tych 7 krzyży w 1910 r.</div> <br />
Plik:Pszenno Přikryl.jpg|<div style='text-align:justify;>Pszenno, pow. świdnicki, gm. Świdnica. Fot. z 1910 r. Siedem kamiennych krzyży z muru cmentarza kościelnego (patrz poprzednie zdjęcie). W 2008 r. zostały odkopane i zbadane, a następnie znowu zasypane.</div> <br />
Plik:Pszenno.jpg|<div style='text-align:justify;>Pszenno, pow. świdnicki, gm. Świdnica; granitowy krzyż wmurowany w schody do szkoły<div><br />
Plik:Pogorzała.jpg|Pogorzała, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż cmentarny przeniesiony z nieczynnego cmentarza<br />
Plik:Słotwina.jpg|Słotwina, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż z wypukłym wizerunkiem krzyża<br />
Plik:Sulisławice.jpg|Sulisławice, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Witoszów Dolny.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; dwa kamienne krzyże obok krzyża przydrożnego<br />
Plik:Witoszów Dolny 1.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż po lewej stronie krzyża przydrożnego <br />
Plik:Witoszów Dolny 2.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; kamienny krzyż po prawej stronie krzyża przydrożnego<br />
Plik:Witoszów Dolny 3.jpg|Witoszów Dolny, pow. świdnicki, gm. Świdnica <br />
Plik:Witoszów Górny 1.jpg|Witoszów Górny, pow. świdnicki, gm. Świdnica<br />
Plik:Witoszów Górny 2.jpg|Witoszów Górny, pow. świdnicki, gm. Świdnica; dwa granitowe krzyże w skarpie potoku Witoszów<br />
Plik:Świdnica Plac św. Małgorzaty krzyż.jpg|<div style='text-align:justify;>Świdnica, plac św. Małgorzaty; tzw. krzyż Jakuba Tau gdyż legenda wiąże go z miejscem egzekucji błazna o takim imieniu w 1347 r. (na krzyżu jest raczej wtórny ryt "J.T. 1347"); najprawdopodobniej jest to po prostu krzyż związany z jednym z miejsc straceń w Świdnicy (przed Köppenthor - Brama Kapturowa), w którym wykonywano wyroki kary ścięcia mieczem, chowano też tu samobójców. <br />
Plik:Świdnica Wałbrzyska krzyż kamienny.jpg|Świdnica ul. Wałbrzyska; monolitowy krzyż kamienny<br />
Plik:Świdnica ul. Westerplatte.jpg|Świdnica ul. Westerplatte<br />
Plik:Świdnica krzyże kamienne.jpg|Świdnica, przy drodze do Tomkowa; dwa kamienne krzyże<br />
Plik:Świebodzice.jpg|Świebodzice, pow. świdnicki<br />
Plik:Ciernie 1.jpg|Świebodzice Ciernie, pow. świdnicki<br />
Plik:Ciernie 2.jpg|Świebodzice Ciernie, pow. świdnicki<br />
Plik:Ciernie 3.jpg|Świebodzice Ciernie, pow. świdnicki<br />
Plik:Buków krzyż monolitowy.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Buków krzyż monolitowy c.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Buków krzyż monolitowy 2.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania w Bukowie|Buków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Gołaszyce krzyż kamienny.jpg|Gołaszyce, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Imbramowice k. kamienny.jpg|Imbramowice, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Imbramowice 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Imbramowice, pow. świdnicki, gm. Żarów; uszkodzony kamienny krzyż(?) na cmentarzu kościelnym</div> <br />
Plik:Kruków 1.jpg|Kruków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Kruków 2.jpg|Kruków, pow. świdnicki, gm. Żarów<br />
Plik:Pożarzysko k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Pożarzysko, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem miecza</div><br />
Plik:Wierzbna k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem kuszy</div><br />
Plik:Wierzbna Kalno.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; dwa kamienne krzyże; krzyż z prawej przeniesiony z pobliskiej wsi Kalno</div> <br />
Plik:Wierzbna k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; pięć kamiennych krzyży ustawionych w parku pałacowym pod koniec XIX w.; pierwotnie było ich 6, a możliwe że 7. Poprzenoszone w to miejsce w celu uatrakcyjnienia parku.</div> <br />
Plik:Wierzbna k. kamienne b.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; dwa z pięciu krzyży w parku; krzyż z prawej ma dolne aureole i ryt grotu.</div.<br />
Plik:Wierzbna k. kamienne c.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbna, pow. świdnicki, gm. Żarów; trzy z pięciu krzyży w parku; krzyż w środku ma aureolę, a krzyż prawej ryt włóczni (ew. partyzany).</div><br />
Plik:Zastruże krzyż.jpg|alt=Krzyż pojednania, Zastruże|Zastruże, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem topora, fot. 1913<br />
Plik:Zastruże 2024.jpg||Zastruże, pow. świdnicki, gm. Żarów; kamienny krzyż z rytem topora, fot. 2024<br />
Plik:Wielka Lipa.jpg|Wielka Lipa, pow. trzebnicki, gm. Oborniki Śląskie<br />
Plik:Brzeźno.jpg|Brzeźno, pow. trzebnicki, gm. Prusice<br />
Plik:Skarszyn.jpg|Skarszyn, pow. trzebnicki, gm. Trzebnica; kamienny krzyż przy drodze w kierunku Łoziny<br />
Plik:Strzeszów.jpg|Strzeszów, pow. trzebnicki, gm. Wisznia Mała; trzon granitowego krzyża na cmentarzu kościelnym<br />
Plik:Barkowo.jpg|Barkowo, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Bychowo.jpg|Bychowo, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Korzeńsko.jpg|Korzeńsko, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Osiek k. monolitowy.jpg|Osiek, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Powidzko.jpg|Powidzko, pow. trzebnicki, gm. Żmigród<br />
Plik:Cisów.jpg|Cieszów Cisów, pow. wałbrzyski, gm. Stare Bogaczowice; kamienny krzyż z rytem krzyżyka na głowie<br />
Plik:Stare Bogaczowice 1.jpg|Stare Bogaczowice, pow. wałbrzyski; krzyż przniesiony z Pietrzykowa gm. Dobromierz<br />
Plik:Stare Bogaczowice 2.jpg|Stare Bogaczowice, pow. wałbrzyski; kamienny krzyż z aureolą odkryty w 2020 r.<br />
Plik:Stare Bogaczowice 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Stare Bogaczowice, pow. wałbrzyski; kamienny krzyż obok ruin dawnego kościoła św. Mikołaja z 1703 r.; wgłębienie w głowie krzyża o średnicy 4 cm i głębokości 5 cm</div><br />
Plik:Struga.jpg|Struga, pow. wałbrzyski, gm. Stare Bogaczowice<br />
Plik:Golińsk.jpg|<div style='text-align:justify;>Golińsk, pow. wałbrzyski, gm. Mieroszów; kamienny krzyż na granicy polsko-czeskiej; w Czechach podawana jest lokalizacja Starostin.</div><br />
Plik:Glinno 1.jpg|Glinno, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienny krzyż z rytem kuszy<br />
Plik:Glinno 2.jpg|Glinno, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienny krzyż z rytem miecza<br />
Plik:Niedźwiedzica k. kamienny.jpg|Niedźwiedzica. pow. wałbrzyski, gm. Walim<br />
Plik:Zagórze Śląskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienne krzyże przniesione ze [[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Stanowic pow. świdnicki]] i Żerkowa gm. Wołów</div><br />
Plik:Zagórze Śląskie krzyż kamienny.jpg|alt=krzyż pokutny w Zagórzu|<div style='text-align:justify;>[[Krzyż pokutny (pojednania) w Stanowicach koło Strzegomia|Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim]]; kamienny krzyż ze Stanowic w pow. świdnickim</div><br />
Plik:Zagórze Śląskie krzyż kamienny 2.jpg|alt=krzyż pokutny w Zagórzu|<div style='text-align:justify;>Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim; kamienny krzyż z Żerkowa w pow. wołowskim</div><br />
Plik:Zagórze Śląskie 3.jpg|Zagórze Śląskie, pow. wałbrzyski, gm. Walim; granitowy krzyż bez jednego ramienia<br />
Plik:Wałbrzych Gaj.jpg|Wałbrzych gaj; częściowo wyrzeźbiony krzyż w głazie ze zlepieńca <br />
Plik:Lubiechów 1.jpg|Wałbrzych Lubiechów<br />
Plik:Lubiechów 2.jpg|alt=krzyż pojednania|<div style='text-align:justify;>Wałbrzych Lubiechów; krzyż ze zlepieńca; według legendy (Kutzer 1910) w miejscu tym został zabity pan młody, ew. panna młoda z służącą, które przybyły ze Świdnicy</div><br />
Plik:Wałbrzych Nowy Poniatów.jpg|Wałbrzych Nowy Poniatów; krzyż z gnejsu <br />
Plik:Łaziska k. kamienny.jpg|Łaziska, pow. wodzisławski, gm. Godów<br />
Plik:Olza.jpg|<div style='text-align:justify;>Olza, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce. Krzyż stał niegdyś w pobliżu ujścia Olzy do Odry i miał według przekazu być ustawiony na zbiorowej mogile poległych żołnierzy z czasów wojny trzydziestoletniej lub siedmioletniej.</div> <br />
Plik:Rogów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Rogów, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce; krzyż z piaskowca przy murze cmentarza kościelnego; według ustnego przekazu upamiętniał czasy, kiedy Szwedzi pustoszyli okolicę. Na jednym ramieniu wyryty krzyżyk. Kuliste wgłębienia na głowie i boku ramienia. Możliwe, że pozostałość zabiegów magicznych, ludowa medycyna (tzw. kubki, dołki pokutne ([[:Plik:Rogów 1c.jpg|patrz fot.]]). W 2016 r. przeniesiony na plac, na północ od kościoła ([[:Plik:Rogów 1b.jpg|patrz fot.)]]</div><br />
Plik:Rogów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Rogów, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce; aktualnie na placu przy kościele ([[:Plik:Rogów 2b.jpg|patrz fot.)]]</div><br />
Plik:Syrynia.jpg|<div style='text-align:justify;>Syrynia, powiat wodzisławski, gm. Lubomia; być może fragment krzyża granicznego między księstwem raciborskim i oświęcimskim</div><br />
Plik:Rydułtowy.jpg|<div style='text-align:justify;>Rydułtowy, pow. wodzisławski; kamienny krzyż o dwóch poprzecznych ramionach (krzyż patriarchalny); na krzyżu ryt informujący o konsekracji 6 IX 1628 kościoła św. Jerzego, jednego z poprzedników aktualnego budynku kościelnego.</div><br />
Plik:Radoszowy.jpg|<div style='text-align:justify;>Rydułtowy Radoszowy, pow. wodzisławski; krzyż z piaskowca z rytami: symbol INRI, poniżej wklęsły ryt krzyża, pod nim ryt liter: LVO, oraz niżej data: 1742; z drugiej strony wklęsły ryt krzyża</div><br />
Plik:Wodzisław Śląski.jpg|Wodzisław Śląski; dwa krzyże kamienne koło kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny<br />
Plik:Wodzisław Śląski b.jpg|<div style='text-align:justify;>Wodzisław Śląski; krzyż z lewej na poprzednim zdjęciu - kamienny krzyż z wypukłą rzeźbą krzyża, z drugiej strony słabo zarysowany ryt: IHSM</div><br />
Plik:Wodzisław Śląski c.jpg|<div style='text-align:justify;>Wodzisław Śląski; krzyż z prawej na poprzednim zdjęciu - kamienny krzyż z wypukłą rzeźbą krzyża</div> <br />
Plik:Wodzisław Śląski 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Wodzisław Śląski Jodłownik; kamienny krzyż z rytem krzyżyka i inskrypcją DEN 2 October 1828 INRI</div><br />
Plik:Wodzisław Śląski 3.jpg|Wodzisław Śląski<br />
Plik:Brzeg Dolny k. monolitowy.jpg|Brzeg Dolny, pow. wołowski<br />
Plik:Jodłowice.jpg|Jodłowice, pow. wołowski, gm. Brzeg Dolny<br />
Plik:Wojnowice.jpg|Wojnowice, pow. wrocławski, gm. Czernica<br />
Plik:Pasikurowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Pasikurowice, pow. wrocławski, gm. Długołęka; kamienny krzyż w formie krzyża św. Antoniego; być może Donnerkreuz (krzyż burzowy, krzyż gradowy)<ref name="Kutzer 1913">Paul Kutzer, ''Steinkreuze in Schlesien,'' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur, Bd 7, H1, 1913, s. 9-15.</ref></div><br />
Plik:Pasikurowice 2.jpg|Pasikurowice, pow. wrocławski, gm. Długołęka<br />
Plik:Tokary.jpg|Tokary, pow. wrocławski, gm. Długołęka<br />
Plik:Glinica krzyż kamienny I w 2012r.jpg|alt=krzyż pokutny w Glinicy|[[Kamienne krzyże w Glinicy|Glinica, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski]]<br />
Plik:Glinica krzyż kamienny II w 2012 r.jpg|alt=Krzyż pojednania w Glinicy|[[Kamienne krzyże w Glinicy|Glinica, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski]]<br />
Plik:Wilczkowice.jpg|alt=krzyż pojednania w Wilczkowicach pow. wrocławski|Wilczkowice, pow. wrocławski, gm. Jordanów Śląski<br />
Plik:Kąty Wrocławskie krzyż kamienny.jpg|Kąty Wrocławskie, pow. wrocławski<br />
Plik:Kąty Wrocławskie k. kamienny 2.jpg|Kąty Wrocławskie, pow. wrocławski<br />
Plik:Nowa wieś kącka krzyż kamienny 2005.jpeg|[[Nowa Wieś Kącka - krzyże kamienne|Nowa Wieś Kącka, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie]]<br />
Plik:Pełcznica krzyż stopień.jpeg|alt=Płyta z rytem miecza, Pełcznica|<div style='text-align:justify;>[[Krzyże kamienne w Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski]]; krzyż (płyta) z rytem miecza jako stopień przed drzwiami dawnej plebanii (fot. 2012)</div><br />
Plik:Pełcznica kapliczka monolitowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Pełcznica, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie; [[Krzyże kamienne w Pełcznicy|krzyż kamienny i krzyż kamienny (płyta) z rytem miecza]] z poprzedniego zdjęcia po bokach [[Monolitowa kapliczka słupowa w Pełcznicy|monolitowej kapliczki]] pod murem cmentarza kościelnego (fot.2017)</div> <br />
Plik:Ujów 1.jpg|Ujów, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie; kamienny krzyż z trudnym do identyfikacji rytem - kord, nóż?<br />
Plik:Ujów 2.jpg|Ujów, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie<br />
Plik:Damianowice krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny w Damianowicach|[[Damianowice - krzyż kamienny|Damianowice, pow. wrocławski, gm. Kobierzyce]] <br />
Plik:Wierzbice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Wierzbice, pow. wrocławski, gm. Kobierzyce; granitowy krzyż wmurowany poziomo w mur cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Proszkowice Kutzer 1913.jpg|<div style='text-align:justify;>Proszkowice, pow. wrocławski, gm. Mietków; trzy kamienne krzyże, przy nich [[Paul Kutzer, Kamienne krzyże na Śląsku, 1913|Paul Kutzer]]</div><br />
Plik:Proszkowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Proszkowice, pow. wrocławski, gm. Mietków; dwa kamienne krzyże (trzeci jest w Muzeum Ślężańskim w Sobótce)</div><br />
Plik:Groblice.jpg|alt=krzyż pokutny w Groblicach|[[Kamienny krzyż w Groblicach pow. wrocławski|Groblice, pow. wrocławski, gm. Siechnice]]<br />
Plik:Siechnice k. kamienny.jpg|Siechnice, pow. wrocławski<br />
Plik:Okulice.jpg|Okulice, pow. wrocławski, gm. Sobótka<br />
Plik:Rogów Sobócki k. kamienne.jpg|Rogów Sobócki, pow. wrocławski, gm. Sobótka; trzy kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rogów Sobócki k. kamienny 2025.jpg|Rogów Sobócki, pow. wrocławski, gm. Sobótka; kamienny krzyż z dolną aureolą; pręgierz<br />
Plik:Sobótka Proszkowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Sobótka, pow. wrocławski; kamienny krzyż w lapidarium Muzeum Ślężańskiego [[Almanach#Proszkowice|przniesiony w 1961 r. z Proszkowic]]; [[krzyż teutoński]].</div><br />
Plik:Sobótka Strzeblów.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania w Sobótce|Sobótka Strzeblów, pow. wrocławski; kamienny krzyż w formie [[krzyż teutoński|krzyża teutońskiego]] <br />
Plik:Stary Zamek.jpg|Stary Zamek, pow. wrocławski, gm. Sobótka; granitowy krzyż<br />
Plik:Wojnarowice.jpg|Wojnarowice, pow. wrocławski, gm. Sobótka<br />
Plik:Bogunów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Bogunowie|[[Kamienny krzyż monolitowy w Bogunowie powiat wrocławski|Bogunów, pow. wrocławski, gm. Żórawina]] <br />
Plik:Jaksonów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Jaksonowie|[[Kamienne krzyże w Jaksonowie w pow. wrocławskim|Jaksonów, pow. wrocławski, gm. Żórawina]] <br />
Plik:Nowojowice krzyż.jpg|alt=Nowojowice gm. Żórawina, krzyż określany błędnie jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania|[[:Plik:Nowojowice 2022.jpg|Nowojowice, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]<br />
Plik:Przecławice krzyże kamienne.jpeg|[[Krzyże kamienne w Przecławicach|Przecławice, pow. wrocławski, gm. Żórawina]]<br />
Plik:Węgry.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; trzy granitowe krzyże w zewnętrznej ścianie muru cmentarnego kościoła św. Jadwigi</div><br />
Plik:Węgry 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; 1 krzyż w murze</div><br />
Plik:Węgry 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; 2 krzyż w murze</div><br />
Plik:Węgry 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; 3 krzyż w murze; ryt krzyża joannickiego</div><br />
Plik:Węgry 4.jpg|Węgry, pow. wrocławski, gm. Żórawina; granitowy krzyż przy boisku szkolnym <br />
Plik:Wilczków.jpg|<div style='text-align:justify;>Wilczków, pow. wrocławski, gm. Żórawina; dwa kamienne krzyże przed obronnym murem cmentarza kościelnego kościoła Wniebowzięcia NMP</div><br />
Plik:Żórawina krzyż kamienny.jpg|alt=Krzyż pojednania w Żórawinie|[[Kamienny krzyż monolitowy w Żórawinie|Żórawina, pow. wrocławski<br />
Plik:Wrocław Arsenał.jpg|alt=krzyż pokutny we Wrocławiu|Wrocław Arsenał<br />
Plik:Wrocław Park Szczytnicki.jpg|alt=Wrocław Park Szczytnicki, krzyż pokutny|<div style='text-align:justify;>[[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu|Wrocław Park Szczytnicki]]; kamienny krzyż przeniesiony z Muchoboru Wielkiego; być może krzyż upamiętniał [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu|spotkanie trzech królów]]: Kazimierza IV Jagiellończyka, Władysława II Jagiellończyka i Macieja Korwina</div><br />
Plik:Żerniki Wrocław krzyż kamienny 2012.jpg|alt=Krzyż pokutny, Wrocław Żerniki|[[Kamienny krzyż na Żernikach we Wrocławiu|Wrocław Żerniki]] <br />
Plik:Karncza Góra.jpg|alt=Krzyże pojednania Karncza Góra|Wrocław Karncza Góra<br />
Plik:Kandlewo.jpg|<div style='text-align:justify;>Kandlewo, pow. wschowski, gm. Wschowa; przedwojenna tradycja łączyła krzyż z pobytem na Śląsku wojsk szwedzkich (wojna trzydziestoletnia, lub III wojna północna) - krzyż miał upamiętniać śmierć zabitego w pojedynku przez kolegę szwedzkiego oficera.</div> <br />
Plik:Konradowo 1.jpg|Konradowo, pow. wschowski, gm. Wschowa; obydwa kamienne krzyże w Konradowie łączy jedna legenda <br />
Plik:Konradowo 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Konradowo, pow. wschowski, gm. Wschowa. W czasach napoleońskich (1813) dwaj rosyjscy oficerowie pojedynkowali się na kusze. Jeden strzelał z wieży kościelnej, drugi z wiejskiej drogi. Obaj polegli, a krzyże mają, być tego pamiątką.</div><br />
Plik:Brzeźnica k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Brzeźnica, pow. ząbkowicki, gm. Bardo; krzyż z czerwonego piaskowca wmurowany od zewnątrz w ogrodzenie cmentarza kościelnego kościoła św. Mikołaja</div><br />
Plik:Brzeźnica k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Brzeźnica, pow. ząbkowicki, gm. Bardo; krzyż z czerwonego piaskowca wmurowany od zewnątrz w ogrodzenie cmentarza kościelnego kościoła św. Mikołaja</div><br />
Plik:Dzbanow.jpg|Dzbanów, pow. ząbkowicki, gm. Bardo<br />
Plik:Laskowka.jpg|Laskówka, pow. ząbkowicki, gm. Bardo<br />
Plik:Potworów.jpg|Potworów, pow. ząbkowicki, gm. Bardo; kamienny krzyż z bruzdami (po 7) z obu stron<br />
Plik:Doboszowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Doboszowice, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki; krzyż wmurowany w narożnik wieży kościoła na wys. ok 15 m; inskrypcja: BC 1559 oraz kielnia i młotek?; najprawdopodobniej upamiętnia budowę wieży; krzyż z podobnym rytem jest w Złotoryjskim Lesie - Nowe Łąki.</div> <br />
Plik:Doboszowice 2.jpg|Doboszowice, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Kamieniec Ząbkowicki k. kamienny 1.jpg|Kamieniec Ząbkowicki, pow. ząbkowicki<br />
Plik:Mrokocin.jpg|Mrokocin, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Pomianów Górny krzyż kamienny.jpg|Pomianów Górny, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Sławęcin k. kamienny.jpg|Sławęcin, pow. ząbkowicki, gm. Kamieniec Ząbkowicki<br />
Plik:Budzów k. kamienne.jpg|<div style='text-align:justify;>Budzów, pow. ząbkowicki, gm. Stoszowice; trzy z czterech krzyży wmurowanych w ogrodzenie cmentarza kościelnego; pierwszy z lewej miał ryt kielicha, drugi miał ryt noża - obydwa już niewidoczne.</div><br />
Plik:Budzów k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Budzów, pow. ząbkowicki, gm. Stoszowice; czwarty krzyż wmurowany w ogrodzenie cmentarza kościelnego - ryt kuszy.</div><br />
Plik:Różana.jpg|Różana, pow. ząbkowicki, gm. Stoszowice; krzyż z gnejsu w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Olbrachcice Wielkie k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Olbrachcice Wielkie, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie; krzyż kamienny z oznaczeniami stanów wód podczas powodzi; patrz następne zdjęcie</div> <br />
Plik:Olbrachcice Wielkie k. kamienny b.jpg|<div style='text-align:justify;>Rysunek krzyża w Olbrachcicach Wielkich wykonany w 1926 r. z częściowo widocznymi rytami i datami powodzi</div><br />
Plik:Sieroszów k. kamienny.jpg|Sieroszów, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie<br />
Plik:Zwrócona.jpg|<div style='text-align:justify;>Zwrócona, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie; krzyż kamienny przy murze cmentarza kościelnego, przeniesiony ok. 1995 r. z polnej drogi do Sulisławic</div><br />
Plik:Zwrócona 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Zwrócona, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice Śląskie; krzyż kamienny przy zniszczonej kapliczce św. Jana Nepomucena przy polnej drodze</div><br />
Plik:Ząbkowice Śląskie kk.jpg|<div style='text-align:justify;>Ząbkowice Śląskie; kamienny krzyż w lapidarium miejscowej Izby Regionalnej podpisany bez żadnych podstaw jako krzyż pokutny, co jest bardziej szkodliwe niż w wypadku bezmyślnych "tabliczek w terenie", gdyż to placówka profesjonalna mająca promować historię</div><br />
Plik:Jasienica.jpg|Jasienica, pow. ząbkowicki, gm. Ziębice; kamienny krzyż w lesie; ryt miecza<br />
Plik:Jasłówek.jpg|Jasłówek, pow. ząbkowicki, gm. Ziębice; kamienny krzyż z rytem krzyża<br />
Plik:Wigańcice.jpg|<div style='text-align:justify;>Wigańcice, pow. ząbkowicki, gm. Ziębice; kamienny (granitowy) krzyż przy murze cmentarza kościelnego kościoła św. Bartłomieja Apostoła</div><br />
Plik:Ochla k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Zielona Góra Ochla; krzyż wiązany jest bez podstaw z zabójstwem z 1604 r.; zobacz [[Krzyż kamienny w Ochli (Zielona Góra)]].</div><br />
Plik:Działoszyn 2.jpg|Działoszyn, pow. zgorzelecki, gm. Bogatynia<br />
Plik:Sieniawka.jpg|Sieniawka, pow. zgorzelecki, gm. Bogatynia; dwa kamienne krzyże wmurowane w ogrodzenie cmentarza kościelnego <br />
Plik:Gronów krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pojednania lub krzyż pokutny w Gronowie|Gronów, pow. zgorzelecki, gm. Zgorzelec <br />
Plik:Sławnikowice.jpg|[[Kamienny krzyż w Sławnikowicach koło Zgorzelca|Sławnikowice, pow. zgorzelecki, gm. Zgorzelec; krzyż kamienny w murze cmentarza kościelnego]] <br />
Plik:Trójca.jpg|Trójca, pow. zgorzelecki, gm. Zgorzelec; kamienny krzyż z rytem włóczni (partyzany)<br />
Plik:Kotowice.jpg|Kotowice, pow. zielonogórski, gm. Nowogród Bobrzański<br />
Plik:Czaple 5.jpg|<div style='text-align:justify;>Choiniec, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; piaskowcowy krzyż w Złotoryjskim Lesie; uszkodzone ramiona, ryt krzyżyka. Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 5.</div><br />
Plik:Czaple 6.jpg|<div style='text-align:justify;>Choiniec, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; kamienny krzyż pamiątkowy z półkolistą głową. Inskrypcja brzmiąca w tłumaczeniu: "W roku 1760 w tym miejscu młody osiemnastoletni chłopiec Abrbacham Britzler z Twardocic przez złego dziedzica jednym strzałem bezbożnie został pozbawiony życia." Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 6.</div><br />
Plik:Czaple 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowe Łąki, pow. złotoryjski, gm. Pasterka; kamienny krzyż z 1808 r. w lesie; upamiętnia odnalezienie powieszonego mężczyzny. Jeden z kamiennych krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 3.</div> <br />
Plik:Czaple 4.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowe Łąki, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; kamienny krzyż z rytem poziomicy i kielni- być może nawiązanie do zawodu murarza oraz symbolów jego profesji; podobny ryt jest na krzyżu w Doboszowicach gm. Kamieniec Ząbkowicki. Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 4.</div> <br />
Plik:Nowa Wieś Grodziska.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowa Wieś Grodziska, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka; kamienny krzyż z rytem (prawdopodobnie bo jest odwrócony) miecza lub korda</div> <br />
Plik:Czaple 7.jpg|<div style='text-align:justify;>Rochów, pow. złotoryjski, gm. Pielgrzymka;kamienny krzyż z inskrypcją brzmiącą w tłumaczeniu: "W roku 1775 dnia 24 grudnia stracił tutaj Gottlieb Auss… z rodu Ottendorfów swoje życie przejechany wozem." Jeden z krzyży na "Szlaku kamiennych krzyży w Czaplach - Choińcu" - nr 7.</div><br />
Plik:Nowy Kościół k. kamienne.jpg|Nowy Kościół, pow. złotoryjski, gm. Świerzawa; dwa krzyże kamienne w ogrodzeniu; trzeci krzyż (z lewej) jest zasłonięty gospodarczym budynkiem<br />
Plik:Brochocin 1.jpg|Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno<br />
Plik:Brochocin 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; część trzonu kamiennego krzyża z fragmentem rytu korda</div><br />
Plik:Brochocin 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; fragment kamiennego krzyża z rytem sztychu i głowni miecza lub korda</div><br />
Plik:Brochocin 4.jpg|Brochocin, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno<br />
Plik:Modlikowice 1.jpg|Modlikowice, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; krzyż z rytem korda (ew. miecza)<br />
Plik:Modlikowice 2.jpg|Modlikowice, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; krzyż kamienny z rytem kuszy<br />
Plik:Uniejowice.jpg|<div style='text-align:justify;>Uniejowice, pow. złotoryjski, gm. Zagrodno; krzyż kamienny z rytem kuszy; otwory w ramionach i po bokach głowy</div><br />
Plik:Brennik monolit.jpg|alt=Krzyż pokutny w Brenniku|Brennik, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja<br />
Plik:Jerzmanice-Zdrój.jpg|Jerzmanice-Zdrój, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja; fragment kamiennego krzyża w murze, data 1763<br />
Plik:Wilków k. kamienny.jpg|Wilków, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja; krzyż kamienny z rytem miecza<br />
Plik:Prusice k. kamienny.jpg|Prusice, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja<br />
Plik:Rokitnica k. kamienny.jpg|Rokitnica, pow. złotoryjski, gm. Złotoryja; kamienny krzyż z trudnym do zidentyfikowania rytem (miecz?)<br />
Plik:Złotoryja krzyż kamienny.jpg|Złotoryja; krzyż kamienny; ryt miecza?<br />
Plik:Nowoszów.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowoszów, pow. żagański, gm. Iłowa; krzyż w głębokim lesie; według wątpliwego przekazu upamiętnia śmierć niejakiego Samuela Weise lub Wenzela, który miał w tym miejsca zginąć 16 listopada 1768 r. (ryt S V 1768 16 Novemb.); opowiadana była też legenda o czarowniku, który chciał w tym miejscu zwołać wszystkie żmije z całej puszczy i zaczarować je, lecz popełnił jakiś błąd w sztuce i te go zagryzły.</div><br />
Plik:Niegosławice.jpg|Niegosławice, pow. żagański<br />
Plik:Długie.jpg|<div style='text-align:justify;>Długie, pow. żagański, gm. Szprotawa; kamienny krzyż wstawiony w wewnętrzną część muru otaczającego teren wokół ruin średniowiecznego kościoła św. Jakuba; dołki pokutne?</div> <br />
Plik:Henryków k. kamienny.jpg|Szprotawa, pow. żagański; kamienny krzyż odnaleziony w 2021 r. w Henrykowie pod Szprotawą<br />
Plik:Szprotawa k. kamienny.jpg|Szprotawa (Małe Puszczykowo), pow. żagański; kamienny krzyż z rytem sztyletu (ew. miecza)<br />
Plik:Lutynka.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynka, pow. żagański, gm. Wymiarki; regionalista H. Jentsch wiązał w 1898 r. te krzyże z wydarzeniem z 1418 r. opierając się na pisanym przekazie, że w tym roku niejaki Nickel Falkenhayn, zwany Trappe, zamordował dwóch miejscowych wieśniaków. Nie ma żadnych przesłanek uwiarygadniających taką tezę. Istnieje też podanie, które mówi, że w miejscu tym zginęło dwóch rycerzy.</div><br />
Plik:Lutynka 1.jpg|Lutynka, pow. żagański, gm. Wymiarki; krzyż z lewej na poprzednim zdjęciu<br />
Plik:Lutynka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Lutynka, pow. żagański, gm. Wymiarki; krzyż z prawej na poprzednim zdjęciu; data 1418 została wyryta wtórnie, prawdopodobnie w związku z pojawieniem się w 1898 r. wcześniej przedstawionej "hipotezy".</div> <br />
Plik:Witoszyn Dolny krzyż kamienny.jpg|alt=kamienny krzyż określany jako krzyż pokutny lub krzyż pojednania w Witoszynie Dolnym|<div style='text-align:justify;>Witoszyn Dolny, pow. żagański, gm. Wymiarki; kamienny krzyż, który według tradycji stoi w miejscu gdzie przewrócił się z koniem, w lipcu 1472 r., książę żagański Jan II (Szalony), w czasie konnej jazdy do Przewozu, gdzie umierał śmiercią głodową uwięziony w wieży przez Jana jego brat, książę Baltazar.</div><br />
Plik:Dzietrzychowice.jpg|Dzietrzychowice, pow. żagański, gm. Żagań; kamienny krzyż koło muru cmentarza kościelnego<br />
Plik:Rudawica k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Rudawica, pow. żagański, gm. Żagań; krzyż wmurowany w zewnętrzną ścianę prezbiterium kościoła; według podania krzyż upamiętnia zamordowanie miejscowego proboszcza, w czasach wojen szwedzkich</div><br />
Plik:Stara Kopernia 1.jpg|Stara Kopernia, pow. żagański, gm. Żagań<br />
Plik:Stara Kopernia 2.jpg|Stara Kopernia, pow. żagański, gm. Żagań<br />
Plik:Stary Żagań.jpg|<div style='text-align:justify;>Stary Żagań, pow. żagański, gm. Żagań; cztery kamienne krzyże w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Stary Żagań 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Stary Żagań, pow. żagański, gm. Żagań; dwa pierwsze od lewej z czterech krzyży w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Stary Żagań 2.jpg<div style='text-align:justify;>|Stary Żagań, pow. żagański, gm. Żagań; kolejne dwa z czterech krzyży w murze cmentarza kościelnego</div><br />
Plik:Żagań kamienny krzyż.jpg|Żagań; kamienny krzyż w murze przy ul. Cmentarnej<br />
Plik:Koło.jpg|Koło, pow. żarski, gm. Brody; granitowy krzyż z rytami miecza z obu stron<br />
Plik:Jasień.jpg|Jasień, pow. żarski; granitowy krzyż z 1813 r. związany prawdopodobnie z pochówkiem żołnierza armii carskiej<br />
Plik:Roztoki.jpg|<div style='text-align:justify;>Roztoki, pow. żarski, gm. Jasień. Jedna z legend mówi, że krzyż upamiętnia śmierć dziewczyny z Roztok zabitej przez młodzieńca z Biedrzychowic, którego zaloty odrzuciła. Inny przekaz wskazuje na upamiętnienie zabójstwa przez mieszkańców wsi francuskiego oficera napastującego młodą dziewczynę.</div><br />
Plik:Lubsko.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubsko, pow. żarski. Fragmenty krzyża wstawione w murek otaczający cmentarz kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Pierwotnie krzyż stał w Strzegowie w pow. krośnieńskim. Być może to krzyż nagrobny francuskiego oficera lub trzech oficerów armii napoleońskiej zastrzelonych w 1813 r.</div><br />
Plik:Żory 1.jpg|Żory, krzyż kamienny<br />
Plik:Żory 2.jpg|Żory Rogoźna<br />
Plik:Żywiec krzyż kamienny.jpg|[[Krzyż kamienny koło kościoła Świętego Krzyża w Żywcu|Żywiec; krzyż nagrobny Michał Gnidka]]<br />
</gallery></center><br />
<br />
== Krzyże zaginione ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Jelenia Góra Sobieszów XVIII w.jpg|Jelenia Góra Sobieszów; kamienny krzyż zaginiony przed 1923 r. przed ogrodzeniem budynku powyżej kościoła<br />
Plik:Mniszków.jpg|Mniszków, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie (ew. Rędziny); kamienny krzyż z rytem topora; zaginął w 1997 r.<br />
Plik:Wolibórz 1937.jpg|<div style='text-align:justify;>Wolibórz, pow kłodzki, gm. Nowa Ruda; fot. z 1937 r.; krzyż zaginął w latach 90. XX w.</div><br />
Plik:Pełcznica zaginiony krzyż.jpeg|alt=krzyż pokutny koło Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski, gm. Kąty Wrocławskie<br />
Plik:Klecina krzyż monolitowy.jpg|alt=Krzyż pojednania|[[Zaginiony krzyż kamienny na Klecinie|Wrocław Klecina]]<br />
Plik:Wrocław krzyż plac Orląt Lwowskich.jpg|Krzyż pokutny, Wrocław|[[Zaginiony krzyż kamienny przy placu Orląt Lwowskich we Wrocławiu|Wrocław plac Orląt Lwowskich]]<br />
Plik:Wrocław 1562 plan fragment 2.jpg|alt=Krzyże pokutne na Szczepinie we Wrocławiu|[[Kamienne krzyże przy drodze od Bramy Mikołajskiej do kościoła pw. św. Mikołaja we Wrocławiu|Wrocław Szczepin]]<br />
Plik:Baumgarten.jpg|<div style='text-align:justify;>Braszowice, pow. ząbkowicki, gm. Ząbkowice śląskie; piaskowcowy krzyż przy drodze do Potworowa, niedaleko młyna Staudenmühle (młyn był położony między Brzeźnicą i Grochową oraz leśniczówką; staw młyński był przy przy zbiegu dróg z Grochowej, Brzeźnicy i Braszowa); inskrypcja na krzyżu odczytywana w 1923 i 1939 r. we fragmencie, ale da się z niej odcyfrować treść: ''Roku 1675, 15 grudnia... tutaj został zabity Tob... Kopper...'', świadczy, że był to krzyż upamiętniający zabójstwo.</div><br />
</gallery><br />
<br />
== Kamienne krzyże w Polsce poza Śląskiem ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Kijowiec.jpg|alt=Cerkwisko, krzyże kamienne|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Kijowiec, bialski, lubelskie; dwa kamienne krzyże na starym cerkwisku.]] <br />
Plik:Neple.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Neple, bialski, lubelskie. "Kamienna baba" koło Nepli nad Bugiem przy granicy z Białorusią.]] <br />
Plik:Pratulin.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Pratulin, bialski, lubelskie. Kamienny (szary granit) krzyż na grobie męczenników unickich.]] <br />
Plik:Piszczac.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Piszczac, bialski, lubelskie]] <br />
Plik:Woskrzenice 1.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Woskrzenice, bialski, lubelskie]]<br />
Plik:Woskrzenice 2.jpg|[[Kamienne krzyże na Podlasiu Południowym|Woskrzenice, bialski, lubelskie]]<br />
Plik:Żurawce krzyż kamienny.jpg|Żurawce, tomaszowski, lubelskie; krzyż kamienny z rytem krzyżyka<br />
Plik:Lisie Jamy Turek.jpg|alt=Krzyż Turek, Lisie Jamy pow. lubaczowski|[[Krzyż "Turek" w Lisich Jamach|Krzyż "Turek", Lisie Jamy, lubaczowski, podkarpackie]] <br />
Plik:Nowe Brusno krzyż.jpg|alt=Nowe Brisno, krzyż bruśnieński|[[Bruśnieński ośrodek kamieniarski|Nowe Brusno, lubaczowski, podkarpackie; krzyż bruśnieński]]<br />
Plik:Stare Brusno cmentarz.jpg|Cerkowisko w Starym Bruńnie|[[Cerkwisko w Starym Bruśnie|Stare Brusno, lubaczowski, podkarpacke]]<br />
Plik:Wola Zdakowska.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Kamienny krzyż w Woli Zdakowskiej|Wola Zdakowska, mielecki, podkarpackie; piaskowcowy krzyż z 1781 r.; według nieudokumentowanych przekazów upamiętnia zabójstwo zarządcy majątku przez parobków.]]</div> <br />
Plik:Knyszewicze.jpg|[[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim|Knyszewicze, sokólski, podlaskie; cmentarny krzyż na mogiłkach]]<br />
Plik:Poczopek.jpg|Poczopek, sokólski, podlaskie; współczesna kopia krzyża z [[Kamienny krzyż w Knyszewiczach w pow. sokólskim|Knyszewicz]]<br />
Plik:Żerniki.jpg|<div style='text-align:justify;>Żerniki, jędrzejowski, świętokrzyskie; dwa kamienne krzyże prawdopodobnie nagrobne; podczas badań archeologicznych znaleziono pod nimi kości ludzkie</div><br />
Plik:Żerniki 1.jpg|Żerniki, jędrzejowski, świętokrzyskie; krzyż pierwszy<br />
Plik:Żerniki 2.jpg|Żerniki, jędrzejowski, świętokrzyskie: krzyż drugi<br />
Plik:Konin.jpg|Konin, wielkopolskie; kościół św. Bartłomieja<br />
</gallery></center><br />
<br />
== Inne ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Pieńki kamienna baba.jpg|alt=Baba pruska, skansen w Wasilkowie|[[Kamienna baba ze wsi Pieńki|Pieńki, pow. białostocki (teraz skansen w Wasilkowie)]]<br />
Plik:Bukowice.jpg|"Kamienna baba" na cmentarzu kościelnym w Bukowicach, pow. bialski; ryt głowy (czaszki) i trzy prawie już niewidoczne krzyżyki; prawdopodobnie nagrobek<br />
Plik:Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowizna, pow. dzierżoniowski; współczesny kamienny krzyż w parku przypałacowym. Krzyż ma nawiązywać formą do krzyży pokutnych. Problem w tym, że krzyże pokutne nie miały swojej specyficznej formy i nie różniły sie od krzyży stawianych z innych niż umowa ugodowa powodów.</div> <br />
Plik:Owiesno.jpg|Owiesno, pow. dzierżoniowski<br />
Plik:Piława Dolna 1.jpg|Piława Dolna, dzierżoniowski; kamienny krzyż w szczycie kościoła<br />
Plik:Pogwizdów pomnik.jpg|<div style='text-align:justify;>Pogwizdów, pow. jaworski; pomnik 800-lecia wsi. Kamienny krzyż nawiązuje do jej cysterskiej przeszłości i do zwyczaju stawiania krzyży pokutnych w wyniku umów ugodowych</div><br />
Plik:Bukowiec.jpg|Bukowiec, pow. karkonoski; kamień z rytem krzyża<br />
Plik:Janowice Wielkie.jpg|<div style='text-align:justify;>Janowice Wielkie, pow. karkonoski. Kamienny krzyż w szczycie Kościoła. Na fali "pokutności" określany nieraz bezpodstawnie jako krzyż pokutny (krzyż pojednania).</div> <br />
Plik:Spalona.jpg|Spalona, pow. legnicki; krzyż kamienny w szczycie kościoła <br />
Plik:Studnica krzyż z 1855.jpg|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki; krzyż pamiątkowy z 1855 r.]] <br />
Plik:Dłużec.jpg|Dłużec, pow. lwówecki; słupek graniczny<br />
Plik:Nowy Świętów k. kamienny.jpg|Nowy Świętów, pow. nyski, gm. Głuchołazy; kamienny krzyż w murze cmentarza kościelnego<br />
Plik:Hajduki nyskie k. kamienny.jpg|Hajduki Nyskie, pow. nyski, gm. Nysa; kamienny krzyż na zewnętrznej ścianie kościoła św. Jerzego<br />
Plik:Niwnica kapliczka b.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnica pow. nyski, gm. Nysa; kapliczka (marter) opisywana lokalnie jako pokutna w znaczeniu wypaczającym definicję takich obiektów związanych z [[krzyż pokutny|umowami ugodowymi]]</div> <br />
Plik:Niwnica kapliczka 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Niwnica, pow. nyski, gm. Nysa; kapliczka opisywana lokalnie jako pokutna w znaczeniu wypaczającym definicję takich obiektów związanych z [[krzyż pokutny|umowami ugodowymi]]</div><br />
Plik:Ługi.jpg|<div style='text-align:justify;>Ługi, pow. nowosolski; krzyż w szczycie kościoła bezpodstawnie kwalifikowany nieraz jako krzyż pokutny</div> <br />
Plik:Zimnodół.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowolesie (Zimnodół, Zimne Doły), pow. strzeliński, gm. Strzelin; kamienny krzyż pamiątkowy z datą 4 maja 1868; w jednym z artykułów Andrzeja Scheera bezmyślnie nazwany "najmłodszym krzyżem pokutnym" i pod taką nazwą pojawia nieraz się nadal</div><br />
Plik:Udanin.jpg|Udanin, pow. średzki; krzyż w wieży kościoła św. Urszuli <br />
Plik:Wiry k. kamienny.jpg|Wiry, pow. świdnicki, gm. Marcinowice; kamienny krzyż w szczycie kościoła; takie krzyże też kiedyś wpadły w "obłęd pokutności".<br />
Plik:Modliszów kościół szczyty.jpg|<div style='text-align:justify;>Modliszów, pow. świdnicki, gm. Świdnica; 3 kamienne krzyże w szczytach [[:Plik:Modliszów kościół.jpg|kościoła św. Bartłomieja]], nazywane nieraz bez uzasadnienia krzyżami pokutnymi</div> <br />
Plik:Turów 1.jpg|Turów, pow. wrocławski; kamienny krzyż w szczycie kościoła<br />
Plik:Jeleniów.jpg|<div style='text-align:justify;>Zielona Góra Jeleniów; krzyż upamiętniający zabójstwo rabunkowe kuśnierza Johanna Gotloba Müllera 23 marca 1863 r.</div><br />
Plik:Czaple kamień pamiątkowy.jpg|Czaple, pow. złotoryjski; kamień pamiątkowy z inskrypcją<br />
Plik:Nowy kościół kamień z rytem.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowy Kościół, pow. złotoryjski; kamień z rytem topora w [[:Plik:Nowy kościół brama.jpg|bramie wejściowej (od wewnątrz)]] na cmentarz kościelny przy ruinach kościoła Najświętszej Marii Panny</div><br />
Plik:Świerzawa.jpg|alt=kamień (krzyż) choleryczny w Świerzawie|Świerzawa, pow. złotoryjski; kamień z rytem krzyża<br />
Plik:Wilków k. kamienne.jpg|Wilków, pow. złotoryjski; dwa kamienne krzyże z 1989 r. wykute jako "pokutne" za grzechy parafian.<br />
Plik:Lubanice 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Lubanice, pow. żarski. Dwa krzyże w szczycie kościoła; legenda o człowieku, który za młodu popełnił zbrodnię, za co został ukarany śmiercią wszystkich jego jedenaściorga dzieci. Postanowił wybudować kościół z dwoma krzyżami, po czym urodziło mu się dwunaste dziecko, które żyło długo i cieszyło się zdrowiem.</div><br />
Plik:Lubanice 2.jpg|Lubanice, pow. żarski<br />
Plik:Otročiněves.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamień z rytem koła w pobliżu Otročiněves w kraju środkowoczeskim. Być może "mýtný kámen", czyli kamień oznaczający miejsce poboru myta, może graniczny. Może to być też "kolomazný kámen". Kolomaz (kołomaź) to smar do kół i osi drewnianych wozów. Podczas produkcji węgla drzewnego w mielerzach pozyskiwano jako produkt uboczny dziegieć – kolomaz. Być może kamień był używany do tych celów lub oznaczał miejsce nazywane Kolomazna, czyli miejsce produkcji kołomazi.<br />
</gallery><br />
<br />
== Płyty nagrobne ==<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Janków p. kamienna.jpg|Janków, pow. oławski; kamienna płyta z rytem krzyża<br />
Plik:Piskorzów płyta.jpg|Piskorzów, pow. oławski; kamienna płyta z rytem krzyża<br />
Plik:Sobocisko 3.jpg|Sobocisko, pow. oławski; kamienna płyta z rytami krzyży<br />
Plik:Strzelin plyta nagrobna.jpg|[[Płyta nagrobna z rytem miecza w Strzelinie|Strzelin; płyta nagrobna z rytem miecza]]<br />
Plik:Jordanów Śląski.jpg|Jordanów Śląski, pow. wrocławski; kamienna płyta nagrobna z rytem krzyża<br />
Plik:Turów 2.jpg|Turów, pow. wrocławski; kamienna płyta nagrobna z rytem krzyża<br />
Plik:Wierzbice 2.jpg|Wierzbice, pow. wrocławski; średniowieczna płyta nagrobna z rytem krzyża<br />
</gallery><br />
<br />
== Przykładowe poza Polską ==<br />
=== Czechy ===<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Raspenava k. kamienny 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Raspenava, kraj liberecki, Czechy; ryt miecza i dwa krzyżyki; legenda: tutaj podczas pojedynku dwóch oficerów obaj przeciwnicy zginęli.</div><br />
Plik:Raspenava k. kamienny 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Raspenava, kraj liberecki, Czechy; legenda: ojciec przypadkowo zastrzelił swoje dziecko, biorąc je w ciemności za gęś sąsiada.</div><br />
Plik:Zandov.jpg|Žandov, kraj liberecki. Ludowy przekaz wiąże ten krzyż z wydarzeniami wojny trzydziestoletniej. Być może to o wiele starszy krzyż wyznaczający granicę okręgu sądowego jakiegoś władztwa terytorialnego (klasztornego) lub miejsce sądu. Tak należałoby interpretować ryt czyli krzyż konsekracyjny otoczony przez cztery krzyże. <br />
Plik:Drazenov.jpg|<div style='text-align:justify;>Draženov, kraj pilzneński. Z krzyżem wiążą się dwie legendy. Pierwsza, dotycząca jego fundacji, mówi, że w nieokreślonych, dawnych czasach pasterz przepędzał swoje stado przez łąkę należącą do właściciela Rejkovic (przysiółka Drażenowa, w pobliżu stawu). Gdy właściciel to zobaczył, tak się rozgniewał, że zastrzelił pasterza. Na pamiątkę tego morderstwa postawiono tam kamienny krzyż. Druga legenda dotyczy już samego krzyża. Głosi ona, że pewien żołnierz uszkodził bezmyślnie lewe ramię krzyża, za co spotkała go okrutna kara – został wleczony na śmierć przez rozpędzonego konia. Historia ta wskazuje, że krzyż wzniesiony na pamiątkę morderstwa cieszył się wśród miejscowej ludności wielkim szacunkiem, a każdemu, kto odważyłby się go celowo zbezcześcić, groziła surowa kara.</div><br />
Plik:Poběžovice k. kamienny.jpg|<div style='text-align:justify;>Poběžovice, kraj pilzneński. Kamienny krzyż z płaskorzeźbą Ukrzyżowanego i prawdopodobnie Matki Boskiej.</div> <br />
Plik:Tetin.jpg|<div style='text-align:justify;>Tetin, kraj środkowoczeski, Czechy. Kamienny krzyż w murze dziedzińca średniowiecznego kościoła św. Katarzyny. Pierwotnie był to element architektoniczny w szczycie kościoła, skąd został usunięty w 1929 roku i wmurowany w aktualne miejsce.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
=== Niemcy ===<br />
==== Badenia_Wirtembergia ====<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Neuenburg.jpg|alt=Krzyż kamienny|Neuenbürg koło Enz, Badenia-Wirtembergia<br />
Plik:Reichholzheim.jpg|Reichholzheim, Badenia-Wirtembergia; 14 kamiennych krzyży w murze oporowym przy drodze i kapliczka z 1722 r.<br />
Plik:Reichholzheim b.jpg|Reichholzheim, Badenia-Wirtembergia; 14 kamiennych krzyży w murze oporowym przy drodze i kapliczka z 1722 r.<br />
Plik:Zavelstein krzyz przadki.jpg|Krzyż prządki; Zavelstein, Badenia-Wirtembergia<br />
Plik:Kentheim plyta nagrobna przadki.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna prządki; Kentheim, Badenia-Wirtembergia</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Frankonia ====<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Kettlersiedlung.jpg|<div style='text-align:justify;>Norymberga Kettlersiedlung, Frankonia; Schneiderscher (krzyż krawca); na krzyżu widoczny jest ryt nożyc; być może upamiętnia śmierć krawca</div><br />
Plik:Krottenbach.jpg|<div style='text-align:justify;>Norymberga Krottenbach, Frankonia; ryty lemiesza i kołnierza pługa; krzyż związany ze śmiercią rolnika albo może tzw. Wetterkreuz, czyli krzyż chroniący pola przed anomaliami pogodowymi</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Nadrenia-Palatynat ====<br />
---- <br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Heckenbach.jpg|Heckenbach, Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Heckenbach cmentarz b.jpg|Heckenbach, Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Bad Breisig krzyż kamienny.jpg|Krzyż nagrobny z rytem ryby; Oberbreisig (Bad Breisig), Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Linz nad Renem.jpg|Krzyż nagrobny bednarza, XVI w.; Linz nad Renem, Nadrenia-Palatynat<br />
Plik:Wetterkreuz Wachenheim.jpg|<div style='text-align:justify;>Wachenheim an der Weinstraße, Nadrenia-Palatynat; krzyż burzowy, pogodowy (Wetterkreuz); wzniesiony w 1513 roku przez winiarzy miał chronić przed nadciągającymi burzami i gradem.</div> <br />
</gallery><br />
<br />
==== Saksonia ====<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Jesnitz.jpg|Jeßnitz pod Budziszynem, Saksonia; [[Kamień pamiątkowy koło Jeßnitz pod Budziszynem|kamień upamiętniający dzieciobójstwo w 1699 r.]]<br />
</div><br />
</gallery><br />
<br />
==== Górny Palatynat ====<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Dieterskirchen 1.jpg|Dieterskirchen, pow. Schwandorf; krzyż z rytem czółenka tkackiego<br />
Plik:Dieterskirchen 2.jpg|Dieterskirchen, pow. Schwandorf; krzyż z reliefem gotyckiego buta<br />
Plik:Winklarn.jpg|Winklarn, pow. Schwandorf; kamienny krzyż z rytem trójkątnej tarczy, podkowy i młota<br />
</gallery><br />
<br />
=== Francja ===<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Carcassonne 2.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Średniowieczne krzyże i stele nagrobne; południowo-zachodnia Francja]]<br />
Plik:Carcassonne 5.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|<div style='text-align:justify;>Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]</div><br />
Plik:Carcassonne 9.jpg|[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|<div style='text-align:justify;>Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]</div><br />
Plik:Carcassonne 8.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Krzyże nagrobne w Musée Lapidaire w Carcassonne|Krzyż cmentarny z rytem związanym z zawodem zmarłego ze starego cmentarza św. Michała w dawnym hrabstwie Lauragais]]</div><br />
</gallery><br />
<br />
=== Estonia ===<br />
----<br />
<gallery mode="packed" heights=200><br />
Plik:Tallin Pirita.jpg|Wapienne krzyże na cmentarzu klasztoru Pirita (Tallin, Estonia) - XV-XVIII w. <br />
</gallery><br />
<br />
Kamienne krzyże w Niemczech, Czechach czy Polsce uważane są za tzw. [[krzyż pokutny|krzyże pokutne]], czy też krzyże pojednania. Właściwie określenia krzyż kamienny i krzyż pokutny (krzyż pojednania) stały się w całkowicie nieuprawniony sposób synonimami. <br />
<br />
* Zobacz artykuł [[krzyż pokutny]]<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]<br />
[[Kategoria:Galerie]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kategoria:Monolitowe_kamienne_krzy%C5%BCe_w_wojew%C3%B3dztwie_opolskim&diff=28240Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie opolskim2026-04-11T08:26:33Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże|Opolskie]]<br />
[[Kategoria:Krzyże w województwie opolskim]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kategoria:Monolitowe_kamienne_krzy%C5%BCe_w_Niemczech&diff=28239Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w Niemczech2026-04-11T08:26:03Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>[[Kategoria:Niemcy]]<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże|Niemcy]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kategoria:Monolitowe_kamienne_krzy%C5%BCe_w_Niemczech&diff=28238Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w Niemczech2026-04-11T08:25:21Z<p>Michał Zalewski: Utworzono nową stronę "Kategoria:Niemcy Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże"</p>
<hr />
<div>[[Kategoria:Niemcy]]<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Dieterskirchen_1.jpg&diff=28237Plik:Dieterskirchen 1.jpg2026-04-11T08:24:42Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div>Dieterskirchen w w powiecie Schwandorf w regionie Górny Palatynat w Bawarii.<br />
<br />
Kamienny krzyż z rytem czółenka tkackiego.<br />
<br />
Współrzędne: 49°24'39.3"N 12°24'32.1"E<br />
<br />
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w Niemczech]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Winklarn.jpg&diff=28235Plik:Winklarn.jpg2026-04-10T18:08:58Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Dieterskirchen_2.jpg&diff=28234Plik:Dieterskirchen 2.jpg2026-04-10T17:59:57Z<p>Michał Zalewski: Michał Zalewski przeniósł(-osła) stronę Plik:Dieterskirchen 2a.jpg do Plik:Dieterskirchen 2.jpg, bez pozostawienia przekierowania pod starym tytułem</p>
<hr />
<div></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Dieterskirchen_2.jpg&diff=28233Plik:Dieterskirchen 2.jpg2026-04-10T17:58:12Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Plik:Dieterskirchen_1.jpg&diff=28230Plik:Dieterskirchen 1.jpg2026-04-10T17:55:10Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div></div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Kamienne_kapliczki_s%C5%82upowe_na_Dolnym_%C5%9Al%C4%85sku_-_galeria&diff=28229Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku - galeria2026-04-10T11:48:46Z<p>Michał Zalewski: </p>
<hr />
<div><div style="float: right;">{{MKK}}</div><br />
'''Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku'''<br><br />
<br />
<br />
Zobacz też: [[Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku]], [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|Mapa kamiennych kapliczek na Dolnym Śląsku]]<br />
<br />
<center><br />
<gallery heights=180px mode="packed"><br />
Plik:Tomisław.jpg|Tomisław, pow. bolesławiecki<br />
Plik:Jerzmanowa.jpg|Jerzmanowa, pow. głogowski; głowica kapliczki? sakramentarium? w ścianie kościoła Wszystkich Świętych<br />
Plik:Kowary 1.jpg|Kowary, pow. karkonoski; zachodnia ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki<br />
Plik:Kowary 2.jpg|Kowary, pow. karkonoski; północna ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki<br />
Plik:Kowary 3.jpg|Kowary, pow. karkonoski; północna ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki<br />
Plik:Stara Łomnica kapliczka.jpg|Stara Łomnica, pow. kłodzki; kamienna kapliczka słupowa, XVII w.?<br />
Plik:WambierzyceKapliczkaSłupowa.jpg|[[Kapliczka słupowa w Wambierzycach|Wambierzyce, pow. kłodzki]] <br />
Plik:Buchwald.jpg|[[Kapliczka w Bukownej|Bukowna, pow. lubiński]]|link=Kapliczka w Bukownej<br />
Plik:Golejów 1719.jpg|Golejów, pow. lwówecki, 1719<br />
Plik:Golejów kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa, Golejów|Golejów, pow. lwówecki, 1699<br />
Plik:Golejów kapliczka kamienna 2.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa, Golejów|Golejów, pow. lwówecki<br />
Plik:Gryfów Śląski.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Gryfowie Śląskim|Gryfów Śląski, pow. lwówecki<br />
Plik:Marczów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka osadzona na kole młyńskim, nieczytelne inskrypcje, 1700?</div><br />
Plik:Marczów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Kapliczka przy podejściu do kościoła Na cokole data 1686. Na kostkowej głowicy są z dwóch stron płaskorzeźby: po jednej stronie Pieta, po przeciwnej krucyfiks.</div><br />
Plik:Marczów 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Słupowa kapliczka z chronogramem, który daje datę 1703. Taka data zapisana też cyframi arabskimi. Zwieńczona krzyżem patriarchalnym (tu opacki związany z klasztorem w Lubiążu). We wnękach były obrazy malowane na blasze. Pozostałości resztek blachy.</div><br />
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna w Olesznej Podgórskiej|[[:Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna.jpg|Oleszna Podgórska]], pow. lwówecki, 1684<br />
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna 2.jpg|Oleszna Podgórska, pow. lwówecki<br />
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 3.jpg|Pławna Górna, pow. lwówecki; kamienna kapliczka słupowa z 1880<br />
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka morowa w Pławnej Górnej|Pławna Górna, pow. lwówecki, I poł. XVII w.<br />
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 4.jpg|Pławna Górna, pow. lwówecki, 1682 r. <br />
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 5.jpg|Pławna Górna, pow. lwówecki, XVIII w.?<br />
Plik:Wieszkowice 1708.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), pow. lwówecki; kapliczka z 1708 r. ufundowana przez Michaela Knoblicha.<br />
Plik:Radoniów kapliczka.jpg|Radoniów, pow. lwówecki; kapliczka słupowa przy głównej drodze<br />
Plik:Wleń Grzęba.jpg|Wleń Grzęba, pow. lwówecki; kamienna kapliczka kolumnowa z 1701 r. <br />
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 3.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki<br />
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 4.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki<br />
Plik:Zalesie 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Zalesie pow. lwówecki. Kapliczka pasyjna z 1706 r., ufundowana przez Johannesa Baumerta i jego żonę Annę, przedstawia cztery etapy Męki Chrystusa. Zapisane na jej bokach wersy opisują wyszydzenie koroną cierniową, dźwiganie krzyża oraz bolesne rany zadawane Chrystusowi. Całość kończy się refleksją nad Jego śmiercią, która przynosi ludziom życie wieczne.</div><br />
Plik:Zalesie 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Zalesie, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka słupowa z 1734 roku, ufundowana przez Barbarę Eligbeg ku pamięci Christofa Bäunigera. Jej górna część jest ułamana, a na zachowanym trzonie widoczne są płaskorzeźby modlitewne oraz przedstawienia o tematyce religijnej (Chrystogram IHS, Święta Rodzina). Obiekt reprezentuje prowincjonalne rzemiosło kamieniarskie typowe dla XVIII-wiecznego Śląska.</div><br />
Plik:Paczków marter.jpg|<div style='text-align:justify;>Paczków, pow. nyski; marter (głowica kapliczki?) na narożnej szkarpie kruchty północnej fary; herb Thurzo wskazuje na biskupa wrocławskiego w latach 1506-1520 Jana Thurzo wcześniej profesora Akademii Karkowskiej i jej rektora 1498-1499</div> <br />
Plik:Bieńków kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna w Bieńkowie|Bieńków, pow. polkowicki, kamienna kapliczka z 1871<br />
Plik:Śmiałowice 2.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; gotyckie sakramentarium jako kapliczka przed kościelną bramą<br />
Plik:Śmiałowice 3.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; trzon kamiennej kapliczki z 1764 r. <br />
Plik:Śmiałowice 4.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; fragment głowicy kapliczki słupowej?<br />
Plik:Jaszkotle, kolumna morowa.jpeg|alt=Kolumna morowa w Jaszkotlach|[[Jaszkotle - kolumna morowa|Jaszkotle, pow. wrocławski, 1668]]<br />
Plik:Nasławice kamienna kapliczka słupowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Nasławicach|Nasławice, pow. wrocławski<br />
Plik:Kamieniec Zabkowicki kapliczka kamienna.jpg|alt=Kaminna kapliczka przydrożna w Kamieńcu Ząbkowickim|Kamieniec Ząbkowicki, pow. ząbkowicki, 1864<br />
Plik:Mąkolono.jpg|Mąkolno, pow. ząbkowicki; głowica kapliczki? w murze posesji<br />
Plik:Brennik.jpg|alt=kapliczka kamienna, Brennik|Brennik, pow. złotoryjski, 1521<br />
Plik:Sokołowiec.jpg|[[:Plik:Sokołowiec 4.jpg|Sokołowiec]], pow. złotoryjski, 1806<br />
Plik:Sokołowiec 2.jpg|[[:Plik:Sokołowiec 2a.jpg|Sokołowiec]], pow. złotoryjski, pocz. XIX w.<br />
Plik:Złotoryja kamienna kapliczka.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Złotoryi|Złotoryja, koniec XV w.<br />
</gallery><br />
<br />
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]<br />
[[Kategoria:Dolny Śląsk]]</div>Michał Zalewskihttps://silesiacum.pl/w/index.php?title=Wroc%C5%82aw_-_bibliografia&diff=28228Wrocław - bibliografia2026-04-10T11:36:28Z<p>Michał Zalewski: /* Prawo */</p>
<hr />
<div>== Bibliografia == <br />
* Adamska Magdalena, Nowacki Dariusz. ''Srebrny relikwiarz św. Sebastiana z 1499 r.'' Folia Historica Cracoviensia. T. 10 (2004), s. 31-40. (cBW 71)<br />
* Buckisch Gottfried Ferdinand. ''Prolegomena. Schlesischer Kirchenhistorien worinnen enthalten wie und welcher Gestalt das Christenthumb in Schlesien anfänglich von den pohlnischen Monarchen miraculose introduciret, nachmahlns von den schlesischen Souv.'' Neiße: 1685. (cBW 71 i 71 a)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günther. [https://drive.google.com/drive/folders/14kfqNBuLfHqgLQuxXY8sKMeapsWvhuBL?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 1]'' Breslau, 1930. (cBW 66)<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günther. [https://drive.google.com/file/d/1c45TSEMnOxsWumiiyN38nvNxwnPQl3pk/view?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2]'' Breslau, 1933. (cBW 5) - m.in. Elżbieta<br />
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günther. [https://drive.google.com/file/d/16W33pxx4XcoBekDr0rfUtSiCQ0oQApgj/view?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 3]'' Breslau, 1934. (cBW 67)<br />
* Buśko Cezary, Golinski Mateusz, Kaczmarek Michał, Ziątkowski Leszek. ''Historia Wrocławia. Tom I. Od pradziejów do czasów habsburskich.'' Wrocław: 2001.<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.9 Urkunden der Stadt Brieg, urkundliche und chronikalische Nachrichten über die Stadt Brieg, die dortigen Klöster, die Stadt- und Stiftsgüter bis zum Jahre 1550. Breslau: 1870. (c. 130)<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.11 Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt. Breslau 1882.<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.25 Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation, hrsg. von G. Bauch. Breslau: 1900. (cBW 68)<br />
* Codex Diplomaticus Silesiae T.26 Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation, hrsg. von G. Bauch. Breslau: 1911. (cBW 90)<br />
* Ehrhardt Siegismund Justus. Abhandlung vom verderbten Religions-Zustand in Schlesien vor der Evangelischen Kirchen-Reformation, als eine Einleitung zur Schlesischen Presbyterologie. Breslau: 1778, s. 124. (cBW 65)<br />
* ''Das Brauwesen der Stadt Breslau.'' Berlin: 1930. (cBW 119)<br />
* Dorst von Schatzberg Leonhard. ''Schlesisches Wappenbuch oder die Wappen des Adels im Souverainen Herzogthum Schlesien der Grafschaft Glatz und der Oberlausitz. Bd. 1-3.'' Görlitz: 1847. (cBW 42)<br />
* Drabina Jan. ''Wrocławska kapituła katedralna i jej stosunek do politycznych wydarzeń lat 1453—1471.'' Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2, 183-204, 1969. (cBW 77)<br />
* Deabina Jan. ''Kontakty Wrocławia ze Stolicą Apostolską w dobie panowania Jagiellonów na Śląsku (1490–1526.'' Sobótka 1976, 1, s.1-25. (cBW. 78)<br />
* Grundmann Günther. [https://drive.google.com/drive/folders/1PYaGVX3zQj4_JEXp53Ci9gCLkrN2R2WG?usp=sharing ''Gruftkapellen des achtzehnten Jahrhunderts in Niederschlesien und der Oberlausitz.''] Strassburg, 1916<br />
* Harz Lucyna. ''Samuel Beniamin Klose (1730–1798): studium historiograficzno-źródłoznawcze.'' Wrocław: 2002. (c 115)<br />
* Henel von Hennenfeld Nikolaus. ''Silesiographia Breslo-Graphia''. Frankfurt am Main: 1613. (cBW 44)<br />
* Heyne Johann. ''Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hochstiftes Breslau. Dritter Band.'' Breslau: 1868. (cBW 69)<br />
* Klose Samuel Benjamin. Von Breslau. ''Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen.'' Bd. 1. Breslau 1781 (cBW 56)<br />
* Klose Samuel Benjamin. Von Breslau. ''Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen.'' Bd. 2. Breslau 1781 (cBW 57)<br />
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526.'' Opracowanie Stenzel Gustav Adolf. Breslau: 1847. (cBW 44)<br />
* Konrad Paul. ''Die Einführung der Reformation in Breslau und Schlesien : Ein Rückblick nach 400 Jahren.'' Breslau: 1917. (cBW 79)<br />
* Korn Georg. ''Breslauer Urkundenbuch. Erster Theil.'' Breslau: 1870. (cBW 86)<br />
* Kundmann Johann Christian. ''Silesii in nummis Oder Berühmte Schlesier in Münzen, so durch grosse Helten-Taten, durch hohe und wichtige Amts-Würden, oder durch Gelehrsamkeit und Schriften, ihren Namen unvergeßlich gemacht''. Breslau: 1738. [https://books.google.pl/books/about/Silesii_in_nummis_oder_ber%C3%BChmte_Schlesi.html?id=0DlXAAAAcAAJ&redir_esc=y] [http://mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=82849&from=publication]<br />
* Luchs Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: [https://drive.google.com/file/d/1TevvVPyUPdTHNlH6ROo7KORJgp_Gu7AR/view?usp=sharing Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864.] Breslau: 1864. (cBW 39) (Dompnig)<br />
* Luchs Hermann. ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert'' hrsg. von H. Luchs ; der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur zu ihrem 75jährigen Jubiläum am 17. Dezember 1878 gewidmet von dem Vereine für das Museum schlesischer Altherthümer. Breslau: 1878. (cBW 62).<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 38)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks Breslau.'' Breslau: 1889. (CbW 38a)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks ... in amtlichem auftrage bearbeitet von.... Bd.3. Reg. Bezirks Liegnitz.'' Breslau: 1891. (CbW 38b)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks ... in amtlichem auftrage bearbeitet von.... Bd.4. Reg. Bezirks Oppeln.'' Breslau 1894.(CbW 38c)<br />
* Posadowsky-Wehner, Arthur Adolf von. ''Schlesischen Habdanks : ein Beitrag zur Urgeschichte der Grafen Posadowsky-Wehner Freiherrn von Postelwitz''. Berlin 1925. ([https://kpbc.umk.pl/Content/251957/Gromadzenie_POPC_029_55.pdf 1 - pdf] [https://fbc.pionier.net.pl/details/nhw98tb 2])<br />
* Pusch Oskar. [https://drive.google.com/file/d/1d5f2X0Gl1QEaLPKPhvXUmGlr816BRGuh/view?usp=sharing ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).''] Dortmund : Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1986.<br />
* Pusch Oskar. [https://drive.google.com/file/d/1QrFCUtscPxXO-JH8BPQizjLZRkoJkU_n/view?usp=sharing ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).''] Dortmund : Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1987.<br />
* Pusch Oskar. [https://drive.google.com/file/d/1JNcwbtOQYRO1ZlgH_FkY5qAmSONWlUaK/view?usp=sharing ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R).''] Dortmund : Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1988.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.<br />
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991.<br />
* [https://drive.google.com/file/d/1EZeebg5YpIIouIm2IADVJbgB3zDRmogn/view?usp=sharing ''Rada Miejska Wrocławia przez wieki...'']. Materiały z konferencji. Wrocław, 2008 <br />
* <span style="color: Goldenrod">Reichel Albrecht. ''Manuscriptum genealogicum Reichelianum'', mit gegen 500 Stammtafeln Breslauer Familien bis 1677.'' Stein - Abschrift des Schlanzer Originals. Eine weitere Abschrift befindet sich in der Universitätsbibliothek Münster/w. Pusch - Die sog. Reichel'sche Handschrift vom Jahre 1677.</span><br />
* Roczniki Sztuki Śląskiej [https://mnwr.pl/oddzialy/muzeum-narodowe/wydawnictwo/roczniki-sztuki-slaskiej/] <br />
* [https://drive.google.com/file/d/1PV248Hs57l_qh2_GtGjqBU9KuJI9s0hx/view?usp=sharing ''Roemischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Mayestat etc. Wappen.''] 1578<br />
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch''. Görlitz: 1938. (cBW 46) <br />
* Sinapius Johan. ''Schlesischer Curiositäten Erste Vorstellung, Darinnen die ansehnlichen Geschlechter Des Schlesischen Adels'', Leipzig 1720. (cBW 73) [https://www.obc.opole.pl/dlibra/publication/edition/1573?id=1573&from=pubstats Opolska BC], [https://books.google.de/books?id=mq9BAAAAcAAJ]<br />
* Sinapius Johan. Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten, Leipzig und Breslau 1728. (cBW 72) [https://books.google.de/books?id=xq9BAAAAcAAJ]<br />
* Sinapius Johan. Schlesischer Curiositäten Fortsetzung. Leipzig und Breslau 1728 [https://books.google.de/books?id=ru1PAAAAcAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false]<br />
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.<br />
* Stelmach Roman. ''Zasób dokumentowy Archiwum Państwowego we Wrocławiu.'' Średniowiecze Polskie i Powszechne 1, 204-213, 1999, s. 204-213 (cBW 55)<br />
* Wentzel Friedrich August. ''Mathias Corvinus oder die Belagerung von Breslau im Jahre 1474.'' Breslau: 1810. https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=98018<br />
* Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, 1892, Bd. 26. (Hieronim Krebel i in.) (cBW 40)<br />
* Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, 1863, Bd. 5 [https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10014508/bsb:5800290?page=5 link]<br />
<br />
=== Z ===<br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom I (do 1400 roku).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Wrocław - Opava: 2004. (cBWr 131)<br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom II (1401-1450).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Opava - Opole - Katowice: 2011 (cBWr 132)<br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom III (1451-1475).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Opava - Opole - Katowice: 2021 (cBWr 133) <br />
* ''Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku tom IV (1476-1500).'' Antoni Barciak, Karl Müller oprac. Opava - Opole - Katowice: 2021 (cBWr 134)<br />
* ''Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens,'' 1864, Bd. 6, H. 1. Breslau: 1864. (cBwr 135)<br />
<br />
== Herby ==<br />
* Brechtel Stephan: Wappenbuch des Heiligen Römischen Reiches - BSB Cod.icon. 390 [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00020447?page=,1 1]<br />
* Doerr August, ''Der Adel der böhmischen Kronländer, ein Verzeichnis derjenigen Wappenbriefe und Adelsdiplome welche in den Böhmischen Saalbüchern der Adelsarchives im k.k. Ministerium des Innern in Wien eingetragen sind,'' Prag 1900. (c)<br />
* Dorst_von_Schatzber Leonhard. ''Schlesisches Wappenbuch oder die Wappen des Adels im Souverainen Herzogthum Schlesien der Grafschaft Glatz und der Oberlausitz. Bd. 1-3.'' Görlitz: 1847. c. - Schlesisches<br />
* Gajl Tadeusz, Nowy herbarz Polski [http://gajl.wielcy.pl/]<br />
* Rietstap Johannes Baptista. Armorial général : précédé d'un dictionnaire des termes du blason Gouda, 1884-1887. [http://www.welt-der-wappen.de/Heraldik/seite53-riet.htm]<br />
* Scharffenberg. ''Schlesisches Wappenbuch.'' XVI w. [https://www.heraldik-wiki.de/wiki/Schlesisches_Wappenbuch_(Scharffenberg) link]<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der Adel von Österreich-Schlesien''. Nürnberg 1885.<br />
* Siebmacher Johann, Meraviglia-Crivelli Rudolf Johann. ''Der böhmische Adel.'' Nürnberg: 1886.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 1.'' Nürnberg 1887.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg 1890.<br />
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 3.'' Nürnberg 1894.<br />
* Index zu Siebmachers Wappenbüchern ("Alten Siebmacher" (1605–1806) und dem "Neuen Siebmacher" (1854–1961). [https://data.cerl.org/siebmacher/_search link]<br />
* Kneschke Erns Heinrich. ''Neues allgemeines Deutsches Adels-Lexicon im Vereine mit mehreren Historikern herausgegeben''. Leipzig 1859-1870. [https://de.wikisource.org/wiki/Ernst_Heinrich_Kneschke link]<br />
* ''Siebmachers Wappenbuch von 1605 bei Johann Siebmacher.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/Siebmachers_Wappenbuch link]<br />
* ''Sammlung von Wappen aus verschiedenen, besonders deutschen Ländern.'' Bayerische Staatsbibliothek Cod.icon. 307. (Kolekcja herbów różnych krajów, zwłaszcza niemieckich), Deutschland Um 1600 (H 1)<br />
* Siebemacher 1701 i inne [http://www.wappenbuch.com/ link]<br />
* Wielka i powszechna księga herbów J. Siebmachera https://de.wikipedia.org/wiki/J._Siebmacher%E2%80%99s_gro%C3%9Fes_und_allgemeines_Wappenbuch<br />
<br />
== Wrocław == <br />
* '''Friedrich Arthur. ''Breslau als Vorkämpferin des Deutschtums im Mittelalter.''''' Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Jg. 4 nr 14, s. 381-384.(Dostępny w Internecie: [http://silesiacum.pl/biblioteka/Friedrich_A._Wroclaw_jako_oredownik_niemczyzny.pdf link]).<br />
* Antkowiak Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia.'' Wrocław: 1985.<br />
* Bobrova Lenka. ''Relikvie darovane Karlem IV. vratislavskemu kostelu sv. Marie Magdaleny.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 175-188. (cBWr 95)<br />
* Brzezowski Wojciech. ''Elementy barokowej kompozycji w urbanistyce Wrocławia.'' W: Architektura Wrocławia. Tom 2 Urbanistyka. Wrocław 1995, s. 151-158. (cBWr 108) <br />
* ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit.'' Breslau: 1888. (cBW 16)<br />
* Dobesz Janusz L. ''Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy.'' Wrocław 1999. (cBWr 120)<br />
* ''Dzieje Wrocławia do roku 1807'', red. W. Długoborski, J. Gierowski, Warszawa 1958. <br />
* Fink Erich. ''Geschichte der landesherrlichen Besuche in Breslau.'' Breslau: 1897. (cBWr 139) i [https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/107820]<br />
* Goliński Mateusz. ''Podstawy gospodarcze mieszczaństwa wrocławskiego w XIII w.'' Wrocław: 1991. <br />
* Goliński Mateusz. ''Biogramy mieszczan wrocławskich do końca XIII w.'' Wrocław: 1995. (cBW 30) <br />
* Goliński Mateusz. ''Socjotopografia późnośredniowiecznego Wrocławia (przestrzeń - podatnicy - rzemiosło).'' Wrocław: 1997. [https://repozytorium.uni.wroc.pl/dlibra/publication/119725/edition/116389] - inne ciekawe Golińskiego również w Repozytorium Cyfrowym Uniwersytetu Wrocławskiego, c<br />
* Goliński Mateusz, ''Finanse ratusza w średniowieczu'', Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 74, 2014, s. 197-216. (cBWr 139)<br />
* Heck Roman. ''Struktura społeczna średniowiecznego Wrocławia na przełomie XIV/XV wieku.'' Sobótka vol. 7 (1952) s. 57-94. (cBW2)<br />
* Heś Robert. ''Średniowieczne płyty nagrobne z kościoła pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.'' W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 137-149. (cBW 18)<br />
* Hola Mlada. ''Pobyty Karla IV. a jeho dvora ve Vratislavi v letech 1348-1372.'' W: Dvory a rezidence ve středověku, Praha: 2006. (cBWr 94)<br />
* Jureczko Andrzej. H''enryk III Biały. Książę wrocławski (1247 1266).'' Kraków: 1986. (cBW 60)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Późnogotycka rozbudowa ratusza we Wrocławiu jako czynnik dynamizujący środowisko artystyczne, (in:) Procesy przemian w sztuce średniowiecznej. Przełom – regres – innowacja – tradycja.'' Studia z historii sztuki, red. Rafał Eysymontt, Romuald Kaczmarek. Warszawa: 2014, s. 177-192 (cBW 16)<br />
* Koczy Leon. ''Związki handlowe Wrocławia z Polską do końca XVI wieku.'' Katowice: 1936. (cBW 7)<br />
* Korn Georg. ''Breslauer Urkundenbuch. Erster Theil.'' Breslau: 1870. (cBW 58)<br />
* Kunisch Johann Gottlieb. Peter Eschenloer's, Stadtschreibers zu Breslau, Geschichten der Stadt Breslau – oder: Denkwürdigkeiten seiner Zeit vom Jahre 1440 bis 1479, Erster Band, J. 1440 bis 1466: Breslau: 1827. (cBW 75)<br />
* Kunisch Johann Gottlieb. Peter Eschenloer's, Stadtschreibers zu Breslau, Geschichten der Stadt Breslau – oder: Denkwürdigkeiten seiner Zeit vom Jahre 1440 bis 1479, Zweiter Band, J. 1440 bis 1466: Breslau: 1827. (cBW 76)<br />
* Luchs Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt.'' Breslau 1857; 12. Auflage, 1901. (cBW 91)<br />
* Maleczyński Karol, ''Dzieje Wrocławia. Część I. Do roku 1526,'' Wrocław 1948. <br />
* Mandziuk Józef. ''Rozwój luteranizmu we Wrocławiu w pierwszej połowie XVI stulecia.'' Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie 7/2017. (cBWr 136)<br />
* Manikowska, Halina (oprac.). ''Księga odpustów wrocławskich.'' Warszawa 2016. (c.)<br />
* Manikowska Halina. ''Koszty pielgrzymki Piotra Rindfleischa, kupca wrocławskiego, do Ziemi Świętej w 1496 r.'' W: Civitas & villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej. Wrocław-Praha: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Archeologicky Ustav AVC R, 2003, s. 265-269. (cBW 8)<br />
* Markgraf Hermann, Breslau und Umgebung, Zürich 1889 (przewodnik) (cBW)<br />
* Menzel Karl Adolph. ''Topographische Chronik von Breslau. Erstes Quartal.'' Breslau: 1805. (cBW 104a)<br />
* Menzel Karl Adolph. Topographische Chronik von Breslau: Quartal 2-5''. Breslau 1805-1807. (cBW 104k)<br />
* Menzel Karl Adolph. ''Geschichte der Belagerung von Breslau, vom 6ten December 1806 bis 7ten Januar 1807. Ein Anhang zur topographischen Chronik von Breslau.'' Breslau: 1808. (cBW 104j)<br />
* Morgenbesser Michael. ''Breslau und seine Merkwürdigkeiten. Ein Taschenbuch für Fremde und Einheimische.'' Breslau: 1831 (przewodnik) (cBW 101)<br />
* Myśliwski Grzegorz. ''Wrocław w przestrzeni gospodarczej Europy (XIII-XV wiek). Centrum czy peryferie?'' Wrocław: 2009.<br />
* Nickel Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus.'' Breslau: 1938. (cBW 97)<br />
* Nowacki Wojciech. ''Wizyty królów czeskich w późnośredniowiecznym Wrocławiu.'' (cBW 15)<br />
* Patała Agnieszka. ''Wrocławscy kupcy w Antwerpii od drugiej ćwierci XV do połowy XVI wieku - zarys problemu.'' Sobótka 2015, 2, s.33-47. (cBW. 37)<br />
* Piekarski Jerzy. ''Wrocław - miasto Henryka IV.'' W: Śląsk w czasach Henryka IV Prawego. Wrocław: 2005. (cBW. 59)<br />
* Piwko Romuald, Romanow Jerzy. ''Formy przeobrażenia I fazy zagospodarowania północno-wschodniej części terenu Placu Dominikańskiego w świetle wyników badań archeologiczno-architektonicznych.'' Silesia Antiqua, 1994, t.35, str. 71-82. (cBW 34)<br />
* Pol Nicolaus, ''Jahrbücher der Stadt Breslau, Bd. 1'', Breslau 1813.<br />
* Pol Nicolaus. ''Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 3'' Breslau: 1819, s. 2,3. (cBW 63)<br />
* ''Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu : studium strefy Placu Nowy Targ we Wrocławiu, cz. 1,'' (s. 1-550), Wrocław 2018. c<br />
* ''Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu : studium strefy Placu Nowy Targ we Wrocławiu, cz. 2,'' (s. 551-1216), Wrocław 2018. c<br />
* Friedemir Recke-Volmerstein. ''Die Steinepitaphien der Renaissance in Breslau.'' Halle: 1912. (cBW 103)<br />
* Schultz Alwin. ''De vita atque operibus magistri Jodoci Tauchen lapicidae Wratislaviensis, saeculo XVto florentis.'' Vratislaviae: 1864. (cBW 19)<br />
* Schulzz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert'', Zeitschrift des Vereins für Geschichte (und Alterthum) Schlesiens Bd. 10 (1870) S. 239-293. (cBwr 130)<br />
* Steinberger Johann Georg. ''Breslau vor hundert Jahren. Auszüge aus einer handschriftlichen Chronik mitgetheilt von August Kahlert.'' Breslau: 1840. (cBW 101)<br />
* Steinberger Johann Georg. ''Breslauisches Tagebuch von Johann Georg Steinberger 1740-1742 / im Auftrage des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens hrsg. von Eugen Träger.'' Breslau: 1891. (cBW 100)<br />
* Troszczyński Ryszard. ''Zapomniany osobowicki święty Jan z Nepomuka.'' Nowe Życie, listopad 2006.(cBW 96)<br />
* Türck Fritz, Die Entstehung und Entwicklung des Bürgermeisteramtes in Breslau, Beitrage zur Geschichte der Stadt Breslau, Neue Folge, Heft 3, 1937. ([https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/107829/edition/106478/content])<br />
* Tync Stanisław. ''Z życia patrycjatu wrocławskiego w dobie renesansu.'' Sobótka: , Tom 8 (1953) s. 69-123 ([http://wtmh.sobotka.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2017/06/Sobotka_8_1953_069-123.pdf?fbclid=IwAR3grKhYjNS4Jx_Phn3-CVW2BjNbo5-m2aQKsdTQ4khK2WDSzvA0RCqr0RA link]) (cBW 3)<br />
* Uhlhorn Anneliese. ''Meister und Werke der Plastik des Spätbarocks in Breslau : (ca. 1700 - 1750).'' Berlin: 1927. (cBW 99)<br />
* Wąs Cezary. ''Pomnik publiczny w przestrzeni XIX-wiecznego Wrocławia.'' W: Architektura Wrocławia. Tom 2 Urbanistyka. Wrocław 1995, s. 159-179. (cBWr 109)<br />
* Wendt H. ''Vom Mittelalter zur Städteordnung.Umrisse der Verwaltungsgeschichte Breslaus.'' Bresalu 1906. (CBWr 140)<br />
* Wółkiewicz Ewa. ''Capitaneus Slesie. Królewscy namiestnicy księstwa wrocławskiego i Śląska w XIV i XV wieku.'' W: Monarchia w średniowieczu, władza nad ludźmi, władza nad terytorium. 2002. (cBW 12)<br />
* Wółkiewicz Ewa, ''Viri docti et secretorum conscii": personel kancelaryjny Wrocławia w późnym średniowieczu,'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, Tom 61, Numer 1 (2006) s. 21-43 (c) <br />
* Wółkiewicz Ewa. ''Syndycy wrocławscy w średniowieczu i czasach nowożytnych.'' Documenta Pragensia 2008. (cBW 11)<br />
<br />
=== Mieszczanie ===<br />
* Fischer Johann Wilhelm, Eine Criminalgeschichte aus dem 15ten Jahrhunderte. Breslau: 1825, 1886. [[https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/33956/edition/94363?language=en]<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.<br />
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015. <br />
* Markgraf Hermann. '' Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau: 1886. (cBW 110) [https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/33957/edition/94367/content?ref=aHR0cHM6Ly93d3cuYmlibGlvdGVrYWN5ZnJvd2EucGwvZGxpYnJhL21ldGFkYXRhc2VhcmNoP2FjdGlvbj1BZHZhbmNlZFNlYXJjaEFjdGlvbiZ0eXBlPS0zJnZhbDE9VGl0bGU6JTIySGVpbnorRG9tcG5pZyUyQytkZXIrQnJlc2xhdWVyK0hhdXB0bWFubi4lMjI]<br />
* Pfeiffer Gerhard, ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter'', Breslau 1929. c<br />
* Posadowsky-Wehner Arthur Adolf. ''Die schlesischen Habdanks : ein Beitrag zur Urgeschichte der Grafen Posadowsky-Wehner, freiherrn von Postelwitz.'' Berlin: 1925. (cBW 52)<br />
* ''Wrocław. Jego dzieje i kultura,'' red. Z. Świechowski, Warszawa 1978.<br />
<br />
=== Sztuka ===<br />
* Bąk Janina. ''Późnogotycka chrzcielnica w kościele NMP na Piasku we Wrocławiu.'' Biuletyn Historii Sztuki, Tom 35, Numer 2 (1973) s. 126-142. (cBW 49)<br />
* Bek Aleksandra. ''Renesansowe i manierystyczne portale kamienic wrocławskich.'' Rocznik Wrocławski 6. Wrocław: 2000, s. 143-178. (cBW 53)<br />
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza''. Wrocław: 2008. (b)<br />
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972.<br />
* Jurkowlaniec Tadeusz. ''Wystrój rzeźbiarski pretorium we Wrocławiu. Ze studiów nad rzeźba architektoniczną 2 tercji XIV wieku na Śląsku.'' Rocznik Historii Sztuki”, XXI, 1995, s. 181–184. (cBW 85)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Portal z tympanonem w fasadzie wschodniej ratusza we Wrocławiu. Przyczynek do ikonografii lwa w hełmie.'' W: Nobile claret opus. Studia z dziejów sztuki dedykowane Mieczysławowi Zlatowi. Wrocław: 1998, s. 95-105.<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)<br />
* Kaczmarek Romulad. ''Znaki czeskiego panowania w średniowiecznym Wrocławiu.'' W: Wrocław w Czechach, Czesi we Wrocławiu. Wrocław: 2003, s. 207-220. (b)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Wokół Bricciusa Gauske. Wrocławska rzeźba kamienna w czasach pobytu Wita Stwosza w Krakowie.'' W: Wokół Wita Stwosza. Kraków: 2006, s. 208-219. (cBW 25)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Prawdopodobna siedziba królów czeskich na rynku we Wrocławiu.'' Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, 4(10), s. 27-43. (cBW 87)<br />
* Kaczmarek Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego nowej serii t. XXII (XXXIII). Warszawa: 2023, s. 85-101. (cBWr)<br />
* ''Katedra wrocławska na przestrzeni tysiąclecia. Studia z historii architektury i sztuki.'' red. Romuald Kaczmarek, Dariusz Galewski. Wrocław: 2016. (cBWr) <br />
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku.'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 (1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)<br />
* Kloss Ernst. ''Die Schlesische Buchmalerei des Mittelalters.'' Berlin: 1942. (cBW 43)<br />
* Lüdecke Carl, Schulz Alwin. ''Das Rathaus zu Breslau in seinen äusseren und inneren Ansichten und Details.'' Berlin-Breslau: 1868. (cBWr 116)<br />
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51)<br />
* ''Malarstwo śląskie 1520-1800. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe we Wrocławiu.'' Red. Ewa Houszka. Wrocław. 2009.<br />
* ''Migracje. Sztuka późnogotycka na Śląsku.'' Red. Agnieszka Patała. Wrocław: 2018.<br />
* Recke-Volmerstein, Friedemir Graf von der. ''Die Steinepitaphien der Renaissance in Breslau.'' (cBW 80)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd III. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1872 (cBW 50c)<br />
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd IV. Chronologisches Register.'' Breslau: 1872 (cBW 50d)<br />
==== Święta Elżbieta ====<br />
* Burgemeister Ludwig. [https://drive.google.com/file/d/1c45TSEMnOxsWumiiyN38nvNxwnPQl3pk/view?usp=sharing ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2]'' Breslau, 1933 (cBW 5) - m.in. Elżbieta<br />
* Gołaszewski J., Górski A. [https://drive.google.com/file/d/156Y1stvyGj69SSfTZUQUOqHcd3P1TEfV/view?usp=sharing ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.]'' Wrocław, 2016. (cBW 20)<br />
* Górski Adam. ''Problemy i perspektywy edycji epigrafiki zaginionej.'' Studia Historica Gedanensia. Tom IX (2018). cBW 64)<br />
* Gromadzki Jan. ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina).'' Quart, 2010, nr 4, s. 17-45. (c)<br />
* Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.<br />
* Hackemer Franciszek. ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Rozprawa doktorska, Politechnika Wrocławska, 2025 (c)<br />
* Kunisch Johann Gottlieb. ''Die St. Elisabet-Kirche zu Breslau und ihre Denkmäler. Nebst einer Abbildung des Elisabet-Thurmes in seiner früheren Gestalt.'' Breslau: 1841. (cBWr 141)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)<br />
* Luchs Hermann, ''Über die Elisabethkirche zu Breslau und ihre Denkmäler,'' Breslau 1862 (aus: Abhandlungen der Schlesischen Gesellschaft Philosophisch-historische Abtheilung, 1862, Heft 1, S. 14–68). (cBWr 129)<br />
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525.'' Poznań: 2018. (cBW 24)<br />
* Łobodzińska Patrycja, ''Przestrzeń liturgiczna kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w późnym średniowieczu'', [w:] Fara w mieście od średniowiecza do współczesności. Społeczność - Duchowość - Architektura - Wystrój, Wrocław. 2019. (cBwr 128)<br />
* Nickel Walter ''Johann Baumgart, ein Bildhauer vom Ende des 17. Jahrhunderts.'' Schlesische Monatshefte. Blätter für Kultur und Schrifttum der Heimat, 1929, Jg. 6, s. 108-111 (cBwr 144)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart : kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego , 6 /3 (17) (2010) s. 39-52. (c 21)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera.'' Vol. 26 No. 4 (2012): Quart. The Quarterly of the Institute of Art History at the University of Wrocław. (cBW 33) (płyta nagrobna Achatiusa von Haunold - kaplica Dumlosych w św. Elżbiecie)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera.'' Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48) - dubel?<br />
* Oszczanowski Piotr. [https://drive.google.com/file/d/1ir1SWgmubd5pwgARYXXpP-x2fl13Q0O5/view?usp=sharing ''Renesansowe i manierystyczne epitafia z kaplicy św. Materna w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu.''] Quart : kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego , 6 /1 (19) (2011) s. 94-111. (c 22)<br />
* Schmeidler Johann Karl Hermann, ''Die evangelische Haupt- und Pfarrkirche zu St. Elisabeth: Denkschrift zur Feier ihres 600 jährigen Bestehens,'' Breslau 1857 (CBW)<br />
* Steinborn Bożena. ''Rysunki Henryka Mützela.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1959, t. 1, s. 107-120. (c 137)<br />
* ''Z dziejów wielkomiejskiej fary. Wrocławski kościół św. Elżbiety w świetle historii i zabytków sztuki.'' Red. Mieczysław Zlat. Wrocław: 1996.<br />
Heinz Braune, Ernst Kloss, Erich Wiese<br />
* Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.<br />
* Zlat Mieczysław. ''Znaki kamieniarskie jako źródło w świetle badań wrocławskiego Ratusza.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1959, t. 1, s. 69-81. (c 137)<br />
<br />
==== Maria Magdalena ====<br />
* ''700 Jahre St. Maria Magdalena 1226-1926 : Streifzüge durch ihre Vergangenheit ihren Bau und ihre Gegenwart.'' Breslau: 1926. (cBW 75)<br />
* Luchs Hermann. ''Die Kapellen der Maria- Magda- lehnakirche in Breslau und ihr Besitzer nebst einigen Bemerkungen über die Kirche im allgemainen.'' Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift. 4 (1888). (cWR 61)<br />
* Oszczanowski Piotr. ''Kościół św. Marii Magdaleny.'' Warszawa: 2009. <br />
* Schmeidler Johann Carl Hermann. ''Urkundliche Beiträge zur Geschichte der Haupt-Pfarrkirche St. Maria Magdalena zu Breßlau vor der Reformation.'' Breslau: 1839, s. 50-52. (c 70).<br />
<br />
=== Ratusz ===<br />
* Schellenberg Alfred. ''Die Ratsherrwappen des Sterngewölbes im Oberbürgermeisterzimmer des Breslauer Rathaus.'' Schlesische Heimat, Jg. 1937, Heft 3, s. 139-149. (c 118)<br />
:: (Herby rajców na sklepieniu Izby Seniora Rady)<br />
<br />
== Prawo ==<br />
* Goliński Mateusz. ''Wrocławskie księgi szosu z lat 1370-1404.'' Wrocław: 2008. (cBWr 122 - wstęp)<br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012. (cBW 9)<br />
* Koredczuk Józef. ''Organizacja sądów na Śląsku w świetle ordynacji kryminalnej Józefa I z 1707 roku.'' W: Zgromadzenia stanowe i organy przedstawicielskie w dziejach. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Marianowi Józefowi Ptakowi. Wrocław: 2020, s. 217-226 (cBW 13)<br />
* Matuszkiewicz Felix, ''Die mittelalterliche Gerichtsverfassung des Fürstentums Glogau,'' Breslau 1911, Darstellungen und Quellen zur Schlesischen Geschichte, Bd 30. c<br />
* Orzechowski Kazimierz. ''Sądownictwo Wrocławia u schyłku rządów habsburskich na Śląsku.'' Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego Tom 9 ( 2006), Nr 2 (cBW 31)<br />
* Ptak Marian J. ''Rok 1336 w procesie przemian ustrojowych Śląska.'' Z Dziejów Prawa [https://www.journals.us.edu.pl/index.php/zdp/index]. 2019, T. 12 (20), s. 71—85 (cBW 1) <br />
[[Kategoria:Wrocław]]<br />
* Wółkiewicz Ewa. ''Urzędnicy i służby municypalne w miastach późnośredniowiecznego Śląska''. W: Sociální svet stredovekého mesta. Praha: 2006, s. 135-163 (cBW 10)<br />
<br />
== Śląsk ==<br />
* Bogucki Ambroży, ''O starszeństwie, komasacji i podzielności urzędów śląskich w XIII w.'' Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka", XL, 4/1985, s. 471-490. (c)<br />
* Cetwiński Marek. Rycerstwo śląskie do końca XIII w. Pochodzenie-gospodarka-polityka, Wrocław 1980. (cBWr 121)<br />
* [https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/36917/edition/77576 Curieuser Ehrenhold des Schlesischen Adels oder Heraldisches Lexicon ; Herbarz szlachty śląskiej. 1578. Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego.]<br />
* Darstellungen und Quellen zur schlesischen Geschichte. Breslau 1906-1941. link [https://sbc.org.pl/publication/544386/edition/511108/darstellungen-und-quellen-zur-schlesischen-geschichte-bd-30-das-breslauer-patriziat-im-mittelalter-pfeiffer-gerhard-1905-1996?language=pl]<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Doba luksemburska (1310-1437) i jej habsburski epizod (1438-1457) w Koronie Czeskiej ze śląskiej perspektywy. Kilka uogólnień z okazji 666. rocznicy cesarskiej koronacji Karola IV w Rzymie.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2021, vol. 76, s. 5.24. (cBW 32)<br />
* Dola Kazimierz. Problemy kościelno-duszpasterskie w diecezji wrocławskiej w XV w. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, 8, 1953, s. 517-538 (cBW 85)<br />
* Grünhagen Colmar, ''Geschichte Schlesiens. Bd 1 : Bis zum Eintritt der habsburgischen Herschaft 1527,'' Gotha 1884, (c)<br />
* Hoffman Richard C., ''Land, Liberties, and Lordship in a Late Medieval Countryside: Agrarian Structures and Change in the Duchy of Wrocław'', Philadelphia 1989. <br />
* Jujeczka Stanisław. Duchowni średniowiecznej Legnicy : studium prozopograficzne. Legnica: 2006. (cBW 4)<br />
* Jujeczka Stanisław, Kupeć krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012. (cBW 89)<br />
* Korta Wacław. ''Nieznana księga podatkowa księstwa wrocławskiego z 1425 r.'' Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, 4, 1986, s. 223-256 (cBW 36)<br />
* Kuczer Jarosław. ''Szlachta w życiu społeczno-gospodarczym księstwa głogowskiego w epoce habsburskiej 1526-1740.'' Zielona Góra: 2007. (cBWr 125)<br />
* Maleczyński Karol. ''Kilka uwag nad procesem powstawania miejskich cechów na przykładzie miast śląskich.'' Przegląd Historyczny 1957, 48/4. s. 643-654. (cBW 35)<br />
* Maleczyński Karol red. ''Historia Śląska tom I do roku 1763, część 1 do połowy XIV w.'' Wrocław: 1960.<br />
* Mandziuk Józef. ''Historia kościoła katolickiego na Śląsku. Średniowiecze. Tom I, część 2 (od 1417 do 1520 roku).'' Warszawa: 2010.<br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)<br />
* Nowakowski Dominik. ''Od kasztelanii do weichbildu. Podziały wewnętrzne ziemi głogowskiej w średniowieczu.'' S. Moździoch (red.), Stare i nowe w średniowieczu – pomiędzy innowacją a tradycją, Spotkania Bytomskie VI, Wrocław 2009, s. 263-278. (cBWr 143)<br />
* ''Pieczęcie rycerstwa obcego na Śląsku do 1335 r. w zbiorach Archiwum Państwowego we Wrocławiu'', Opracowanie Paweł Babij, Archiwum Państwowe we Wrocławiu. CBwr) <br />
* Piotrowska-Kalfas Stefania. ''Stosunki handlowe śląsko-polskie za Kazimierza Wielkiego.'' "Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", T. 5 (1936), s 227-281. (cBW 7)<br />
* Scriptores rerum Silesiacarum.<br />
** Bd. 6, Geschichtsquellen der Hussitenkriege (źródła historyczne do czasów wojen husyckich)<br />
** Bd. 7, Historia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub Electo Georgio de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa (Eschenloer, Peter - Wrocław, czasy Jana z Podebradu)<br />
** Bd. 10, Annales Glogovienses bis z. j. 1493. Nebst urkundlichen Beilagen<br />
** Bd. 11, Schweidnitzer Chronisten des XVI. Jahrhunderts (Świdniccy kronikarze, XVI wiek)<br />
** Bd. 12, Geschichtschreiber Schlesiens des XV Jahrhunderts (Historycy Śląska XV wieku)<br />
** Bd. 13, Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus, 1. Abt. 1469-1479<br />
** Bd. 15, Das Kriegsgericht wegen der Kapitulation von Breslau 1758. 1895<br />
* Urban Wincenty. ''Szkice z dziejów diecezji wrocławskiej. Biskup Jodok z Rosenbergu.'' Studia Theologica Varsaviensia, 1965, 3/2, s. 383-417. [https://docplayer.pl/43057782-Wincenty-urban-szkice-z-dziejow-diecezji-wroclawskiej-biskup-jodok-z-rosenbergu-studia-theologica-varsaviensia-3-2.html#show_full_text Tekst]<br />
* Urban Wincenty. ''Szkice z dziejów diecezji wrocławskiej: biskup Rudolf z Rüdesheim (1468-1482).'' Studia Theologica Varsaviensia, 1966, 4/1, s. 123-166. (cBW 88)<br />
* Wójcik Marek L., ''Pieczęcie rycerstwa śląskiego w dobie przedhusyckiej. Uzupełnienie ze zbiorów polskich archiwów kościelnych'', Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 124 (2025) (cBwr)<br />
* Zawadzki Tadeusz. ''Mieszczanie, rycerze, burgrabiowie. Kariera śląskiej rodziny von Reussendorf w czasach przedhusyckich.'' Roczniki Historyczne 2017 (cBW 14)<br />
=== Księstwo wrocławskie ===<br />
* Żerelik Rościsław, Jan de Schellendorf. ''Z dziejów fałszerstw na średniowiecznym Śląsku'', „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, 44 (1989) s. 221-238.<br />
=== Sztuka ===<br />
* Aleksy Zbigniew. ''Epitafia, pomniki i płyty nagrobne w kościołach ziemi średzkiej XVI-XVII wiek.'' Środa Śląska: 2019. <br />
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich w XVI wieku.'' W. Symbole i obrazy w świecie sztuki. Tom I. Warszawa: 1983, s. 200-213.<br />
* ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 1'' <br />
* Chrzanowski Tadeusz. ''Płyty nagrobne z postaciami w XVI-XVIII w. na Śląsku Opolski.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. VII, 1970, s. 75-105. (cBW 81)<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Gotyckie nagrobki szlacheckie na Śląsku." Annales Silisiae, XXIV (1994), s. 33-52. (BWr 92)<br />
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003. (b)<br />
* Dalidowicz Michał. ''Krajobraz epigraficzny Legnicy w okresie nowożytnym.'' Kraków: 2020. (cBW 84).<br />
* Dobrzyniecki Arkadiusz. ''Mistrz N.N.V.W. Śląski rzeźbiarz między gotykiem i renesansem.'' Annales Silisiae, XXIV (1994), s. 15-32. (BWr 93)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 25)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 26)<br />
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Ze studiów nad gotyckimi epitafiami obrazowymi mieszczaństwa na Śląsku.'' W: Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII wieku w Europie Środkowowschodniej. Warszawa: 1990, s. 171-190. <br />
* Kaczmarek Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego” Seria Nowa 22 (2023), s. 85-101. (cBW 111)<br />
* Krzemińska-Szołtysek Sylwia. ''Wielmożni panowie i czcigodne panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku.'' Wrocław: 2107.<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler.'' Bresalu: 1903. (cBW 74a)<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 1 Tafel 1-72.'' Breslau: 1903. (cBW 74b)<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 2 Tafel 73-152.'' Breslau: 1903. (cBW 74c)<br />
* Lutsch Hans. ''Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 2 Tafel 153-232.'' Breslau: 1903. (cBW 74d)<br />
* Menzel Carl Adolf, ''Geschichte Schlesiens : Bd. 1 : Die Geschichte von den ältesten Zeiten bis 1526,'' Breslau 1808. c<br />
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 28)<br />
* Ptak Marian. ''Zgromadzenia i urzędy stanowe księstwa głogowskiego od początku XIV w. do 1742 r.'' Wrocław: 1991. <br />
* ''Rzeźba barokowa na Dolnym Śląsku w drugiej połowie XVII w.'' Red. Artur Kolbiarz. Katowice: 2020. (cBW 83)<br />
* Stankiewicz Małgorzata. ''Figuralne płyty nagrobne na Śląsku i Łużycach w okresie baroku (1650-1750).'' Wrocław; 2021. <br />
* Steinborn Bożena. ''Malowane epitafia mieszczańskie na Śląsku w latach 1520-1620.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, IV (1967), s 7-138. (cBW 54)<br />
* Wiese Erich. ''Thomas Weissfeldt, ein nordischer Barockbildhauer in Schlesien.'' Jahrbuch der Preußischen Kunstsammlungen, 1934 (55), s. 57-88. (cBW 105)<br />
* Zlat Mieczysław. ''Nobilitacja przez sztukę - jedna z funkcji mieszczańskiego mecenatu w XV i XVI w.'' W: Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII wieku w Europie Środkowowschodniej. Warszawa: 1990, s. 77-102.<br />
<br />
== Wydawnictwa źródłowe ==<br />
Wydawnictwa źródłowe: Codex Diplomaticus Silesiae, Scriptores rerum silesiacarum, Schlesisches Urkundenbuch, XVIII-XX – wieczne wydawnictwa o tematyce prawno-ustrojowej, w tym zbiory edyktów Korna (tzw. Kornsche Edicten-Sammlung…)<br />
=== Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber ===<br />
(Pisarze dziejów śląskich czyli zbiór śląskich historyków) [https://sbc.org.pl/dlibra/publication/954]<br />
* 1. <br />
** I. Chronica Polonorum, s. 1-32<br />
** II. Breve chronicon Silesiae, s. 33-37<br />
** III. Chronica principum Poloniae, s. 38-172 (Kronika książąt polskich) <br />
** IV. Catalogus abbatum Saganensium, s. 173-528<br />
* 2.<br />
** I. Vita S. Hedwigis, s. 1-126<br />
** II. Vita Annae ducissae Silesiae, s. 127-132<br />
** III. Catalogus episcoporum Wratislaviensium, s. 133-134<br />
** IV. Gesta abbatum monasterii S. Vincentii (Nicolai Libental gesta abbatum monasterii S. Vincentii), s. 135-155 <br />
** V. Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena, s. 156-286 (Kronika opatów klasztoru Najświętszej Maryi Panny na Piasku)<br />
** VI. Fibiger acta magistrorum, s. 287-381 (akta Fibigera, mistrza Zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą)<br />
** VII. Fuchsz series praepositorum Nissensium, s. 382-461 (Archiwum nyskie bożogrobców dotyczące prepozytur nyskiej, raciborskiej, rybnickiej i ząbkowickiej)<br />
** VIII. Codex epistolaris, s 462-487 (Zbiór listów z XIII do XVI wieku)<br />
** IX. Fragmenta, s. 488-491<br />
* 3. Klose Samuel Benjamin. ''Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526.'' Breslau: 1847.<br />
:: (Przedstawienie wewnętrznych stosunków miasta Wrocławia od roku 1458 do roku 1526)<br />
* 4. ''Herzog Hans der Grausame von Sagan im Jahre 1488 und Hans Schweinichens Leben Herzog Heinrichs XI. von Liegnitz.'' Breslau: 1850. <br />
:: (Książę Jan Okrutny z Żagania w roku 1488 i życie księcia Henryka XI. z Legnicy opisane przez Hansa Schweinichena)<br />
* 5. Actenstücke, Bericht und andere Beiträge zur Geschichte Schlesiens seit dem Jahre 1740. Breslau: 1851.<br />
:: (Akta, raporty i inne przyczynki do historii Śląska od roku 1740)<br />
* 6. Geschichtsquellen der Hussitenkriege'' / namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens hrsg. von Colmar Grünhagen. Breslau: 1881.<br />
::(Źródła do historii wojen husyckich / wydane przez Colmara Grünhagena w imieniu Towarzystwa do Badań nad Historią i Starożytnościami Śląska)<br />
* 7. Eschenloer Peter. ''Historia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub Electo Georgio de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa.'' Breslau:1872.<br />
::(Dzieje Wrocławia oraz pomyślności i przeciwności, które nadeszły po śmierci króla Władysława pod rządami wybranego na króla Czech, Jerzego z Podiebradów)<br />
* 8. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter Georgs von Podiebrad : zugleich als urkundliche Belege zu Eschenloers Historia Wratislaviensis. 1. Abt., 1454-1463". Breslau: 1873.<br />
:: (Korespondencja polityczna Wrocławia w czasach Jerzego z Podiebradów: stanowiąca jednocześnie dokumenty do Historii Wrocławia Eschenloera. Część 1, 1454-1463)<br />
* 9. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter Georgs von Podiebrad : zugleich als urkundliche Belege zu Eschenloers Historia Wratislaviensis. 2. Abt., 1463-1469. Breslau: 1874.<br />
:: (Korespondencja polityczna Wrocławia w czasach Jerzego z Podiebradów: stanowiąca jednocześnie dokumenty do Historii Wrocławia Eschenloera. Część 1, 1463-1469)<br />
* 10. Annales Glogovienses bis z. j. 1493. Nebst urkundlichen Beilagen. Breslau: 1877.<br />
:: (Rocznik głogowski do roku 1493. wraz z załączonymi dokumentami)<br />
* 11. Schweidnitzer Chronisten des XVI. Jahrhunderts. Breslau: 1878.<br />
:: (Kronikarze świdniccy w XVI w.)<br />
* 12. Geschichtschreiber Schlesiens des XV Jahrhunderts. Breslau: 1888.<br />
:: (Historcy śląscy XV wieku)<br />
* 13. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus, 1. Abt. 1469-1479. Breslau: 1893.<br />
:: (Polityczna korespondencja Wrocławia w czasach Króla Macieja Korwina, część 1, 1469-1479)<br />
* 14. Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt., 1479-1490. Breslau: 1894.<br />
:: (Polityczna korespondencja Wrocławia w czasach Króla Macieja Korwina, część 1, 1479-1490)<br />
* 15. Akten des Kriegsgerichts von 1758: Wegen der Kapitulation von Breslau am 24. November 1757. Breslau: 1895. <br />
* 16. Akten des Kriegsgerichts von 1763: Wegen der Eroberung von Glatz 1760 und Schweidnitz 1761. Breslau: 1897. <br />
* 17. Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis per M. Bartholomeum Stenum : Barthel Steins Beschreibung von Schlesien und seiner Hauptstadt Breslau: 1902. <br />
:: (Opis całego Śląska i królewskiego miasta Wrocławia autorstwa M. Bartłomieja Steina: Barthel Stein opisuje Śląsk i jego stolicę Wrocław)<br />
<br />
=== Codex diplomaticus Silesiae ===<br />
* 1. Urkunden des Klosters Czarnowanz. Breslau: 1857.<br />
:: (Dokumnety klasztoru w Czarnowąsach (Opole))<br />
* 2. Urkunden der Klöster Rauden und Himmelwitz, der Dominicaner und der Dominicanerinnen in der Stadt Ratibor. Breslau: 1859. <br />
:: (Dokumenty klasztorów W Rudach i Jemielnicy, Dominikanów i Dominikanek w mieście Racibórz)<br />
* 3. Henricus Pauper. Rechnungen der Stadt Breslau von 1299-1358. Nebst zwei Rationarien von 1386 und 1387, dem Liber Imperatoris vom Jahre 1377 und den ältesten Breslauer Statuten. Breslau: 1860.<br />
** I. Henricus pauper (Księga rachunkowa Wrocławia 1299-1358. Dwie właściwe księgo miejskie z tego czasu, zawierające dokumenty są zaginione)<br />
** II. Fragment eines Zinsregisters (Fragment rejestru czynszowego Wrocławia - II poł. XIV w.)<br />
** III. Liber imperatoris de anno 1377 (Księga cesarska z 1377 - przychody cesarza z księstwa wrocławskiego)<br />
** IV. Ratio consulum de anno 1386 (Fragment księgi rachunkowej Wrocławia 1386) <br />
** V. Liber civitatis rationum de anno 1387 (Księga rachunków miasta w 1387)<br />
** VI. Breslauer Statuten (Statuty wrocławkskie do I poł. XIV - część niechlujnie skopiowana)<br />
* 4. Urkunden Schlesischer Dörfer, zur Geschichte der ländlichen Verhältnisse und der Flureintheilung insbesondere. Breslau: 1863.<br />
:: (Dokumenty śląskich Wsi, w szczególności do historii wiejskich stosunków i podziału gruntów)<br />
* 5. Das Formelbuch des Domherrn Arnold von Protzan. Breslau: 1862.<br />
:: (Dokumenty biskupstwa wrocławskiego 1302-1341)<br />
* 6. Registrum St. Wenceslai. Urkunden vorzüglich zur Geschichte Oberschlesiens nach einem Copialbuch Herzog Johanns von Oppeln und Ratibor in Auszügen Mitgetheilt und Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens. Breslau: 1865.<br />
:: (Dokumenty głównie do historii Górnego Śląska)<br />
* 7. Regesten zur Schlesischen Geschichte. <br />
** 1. Bis zum Jahre 1250. Breslau: 1868<br />
** 1.1. Bis zum Jahre 1250. - 2. umgearbeitete und vermehrte Auflage. Breslau: 1884 (wydanie przerobione i rozszerzone)<br />
** 1.2. Bis zum Jahre 1280. Breslau : 1875. <br />
** 3. Bis zum Jahre 1300. Breslau: 1886. <br />
* 8. Schlesische Urkunden zur Geschichte des Gewerberechts insbesondere des Innungswesens aus der Zeit vor 1400. Breslau: 1867.<br />
:: (Śląskie dokumenty do historii prawa gospodarczego, szczególnie cechów, z okresu przed 1400 rokiem)<br />
* 9. Urkunden der Stadt Brieg, urkundliche und chronikalische Nachrichten über die Stadt Brieg, die dortigen Klöster, die Stadt- und Stiftsgüter bis zum Jahre 1550. Breslau: 1870.<br />
:: (Dokumenty miasta Brzeg, dokumentalne i kronikarskie wiadomości o mieście Brzeg, tamtejszych klasztorach, miejskich i kościelnych dobrach aż do roku 1550)<br />
* 10. Urkunden des Klosters Kamenz. Breslau: 1881 (Dokumenty klasztoru w Kamieńcu)<br />
* 11. ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Breslau: 1882.<br />
:: (Wrocławska Księga Miejska zawierająca listy radnych od 1287 roku oraz dokumenty dotyczące historii ustroju miasta)<br />
* 12. Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter. T. 1, Urkundenbuch und Münztafeln. Breslau: 1887.<br />
:: (Historia Mennictwa Śląska w Średniowieczu. Tom 1, Księga dokumentów i tablice mennicze)<br />
* 13. Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter. T. 2, Münzgeschichte und Münzbeschreibung. Breslau: 1888.<br />
:: (Historia Mennictwa Śląska w Średniowieczu. Tom 2, Historia monet i opis monet)<br />
* 14. Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis. Breslau: 1889.<br />
* 15. Acta Nicolai Gramis. Urkunden und Aktenstücke betreffend die Beziehungen Schlesiens zum Baseler Konzile. Breslau: 1890.<br />
:: (Akta Mikołaja Gramisa. Dokumenty i materiały dotyczące relacji Śląska z Soborem w Bazylei.)<br />
* 16. Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315. Breslau: 1892.<br />
:: (Regesty do historii Śląska 1301-1315)<br />
* 17. Die schlesische Oderschifffahrt in vorpreussischer Zeit. Urkunden und Aktenstücke. Breslau: 1896.<br />
:: (Śląska żegluga na Odrze w okresie przedpruskim. Dokumenty i akta.)<br />
* 18. Regesten zur Schlesischen Geschichte 1316-1326. Breslau: 1898.<br />
* 19. Schlesiens neuere Münzgeschichte. Breslau: 1899.<br />
:: (Nowsza historia mennictwa Śląska)<br />
* 20. Schlesiens Bergbau und Hüttenwesen. Urkunden (1136-1528). Breslau: 1900. <br />
:: (Górnictwo i hutnictwo na Śląsku, 1136-1528)<br />
* 21. Schlesiens Bergbau und Hüttenwesen. Urkunden und Akten (1529-1740). Breslau: 1901.<br />
:: ((Górnictwo i hutnictwo na Śląsku, 1529-1740)<br />
* 22. Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Breslau: 1903.<br />
* 23. Schlesiens Münzgeschichte im Mittelalter. Ergänzungsband. Breslau: 1904.<br />
:: (Historia Mennictwa Śląska w Średniowieczu. Tom uzupełniający.)<br />
* 24. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. 1, Die Kreise Grünberg und Freystadt. Breslau: 1908. <br />
:: (Innwentarze archiwów prywatnych Śląska. 1, Powiaty Zielona Góra i Kożuchów.)<br />
* 25. Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation. Breslau: 1909.<br />
:: (Historia wrocławskiego systemu szkolnictwa przed reformacją)<br />
* 26. Geschichte des Breslauer Schulwesens in der Zeit der Reformation. Der Universität Breslau zum hundertjährigen Jubiläum überreicht vom Verein für Geschichte Schlesiens. Breslau: 1911. <br />
:: (Historia wrocławskiego systemu szkolnictwa w czasach reformacji)<br />
* 27. Die landständische Verfassung von Schweidnitz-Jauer. Zur Geschichte des Ständewesens in Schlesien. Breslau: 1912.<br />
:: (Ustrój stanowy księstwa świdnicko-jaworskiego)<br />
* 28. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. 2, Kreis und Stadt Glogau. Breslau: 1915.<br />
:: (Inwentarz archiwów prywatnych. Powiat i miasto Głogów.)<br />
* 29. Regesten zur schlesischen Geschichte 1334-1337. Breslau: 1922-1923.<br />
* 30. Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342.<br />
** 1. Lieferung 1/2, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342. Breslau: 1925.<br />
** 2. Lieferung 1/2, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342. Breslau: 1930.<br />
* 31. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sprottau. Breslau: 1925.<br />
* 32. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sagan. Breslau: 1927. <br />
* 33. <br />
** 1. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Neustadt. Breslau: 1928.<br />
** 2. Die Urkunden und Handschriften der Schlesierbücherei Max Pinkus zu Neustadt in Oberschlesien: Breslau: 1928<br />
* 34. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Habelschwerdt. Breslau: 1929.<br />
* 35. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Jauer. Breslau: 1930.<br />
* 36. Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Neisse. 1, Stadt Neisse, 1 Heft. Breslau: 1933. <br />
* II. Reihe 1. Abteilung. Bd. 1, Lfg. 1, Quellen zur schlesischen Handelsgeschichte bis 1526. Breslau: 1940.<br />
:: seria II (Źródła do historii handlu śląskiego do 1526 roku)<br />
<br />
=== Von Breslau ===<br />
* I 1781<br />
* II 1 1781<br />
* II 2 1781<br />
* III 1 1782<br />
* III 2 1783<br />
<br />
=== Inne ===<br />
* Breslauer Urkundenbuch. Erster Theil. Breslau: 1870. (c)<br />
* Klose'schen Handschriften-Sammlung (Collectio Klose-Oelsneriana), rękopisy<br />
* Grünhagen Colmar, Markgraf Hermann (oprac.), ''Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, I'', Leipzig 1881-1883. (cBWr 126) <small>(Dokumenty lennne i własnościowe Śląska oraz jego poszczególnych księstw w średniowieczu)</small><br />
* Grünhagen Colmar, Markgraf Hermann (oprac.), ''Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, II'', Leipzig 1883. (cBWr 126 II)<br />
* Codex diplomaticus et epistolaris Moraviae. Urkunden-Sammlung zur Geschichte Mährens, Bd. 7. Vom Jahre 1334–1349, oprac. Brandl Vincenc, Brünn 1864. (c)<br />
* Landbuch księstw świdnickiego i jaworskiego Tom I 1366-1376, wydał Tomasz Jurek, Poznań 2004. (c)<br />
* Landbuch księstw świdnickiego i jaworskiego Tom II 1385-1395, wydał Tomasz Jurek, Poznań 2000. (c)<br />
* Landbuch księstw świdnickiego i jaworskiego Tom III 1396-1407, wydał Tomasz Jurek, Poznań 2007. (c)<br />
* Mosbach August. Przyczynki do dziejów polskich z Archiwum Miasta Wrocławia. Wrocław: 1860. (cBWr 124)<br />
* Mosbach August. ''Wiadomości do dziejów polskich z Archiwum Prowincyi Szląskiej.'' Wrocław: 1860. (cBWr 123)<br />
<br />
== Wrocław n ==<br />
* Bauch Gustav, ''Schlesien und die Universität in Krakau im XV. und XVI. Jahrhundert,'' Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens, 1907, Bd. 41, s.99-180. c <br />
* Bobertag Georg, ''Die Gerichte und Gerichtsbücher im Fürstenthum Breslau.'' In. Zeitschrift für Geschichte Schlesiens 7 (1866), S. 102-175. (cBWr 127)<br />
* Goerlitz Theodor, ''Verfassung, Verwaltung und Recht der Stadt Breslau,'' Würzburg 1962 (cBWr)<br />
* Gomolcke Daniel, ''Des kurtzgefassten Innbegriffs der vornehmsten Merckwürdigkeiten von der Stadt Bresslau in Schlesien.'' Dritter Theil Breslau 1733. c<br />
* Grünhagen Colmar. ''Breslau unter den Piasten als deutsches Gemeinwesen.'' Breslau 1861. (cBWr 142)<br />
* Markgraf Hernman. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen.'' Breslau: 1896 (cBWr)<br />
* Neugebauer Julius. ''Der Zwinger und die kaufmännische Zwingerschützen-Brüderschaft nebst einer historischen Einleitung über die ehemalige Bürgermiliz und die Bürgerschützen-Brüderschaft,'' Breslaeu: 1876. (Zwinger i kupieckie bractwo strzeleckie Zwingeru wraz z historycznym wprowadzeniem o dawnej milicji miejskiej i bractwie mieszczańskich strzelców) c.<br />
* Roland Gustav. ''Vollständige Topographie von Breslau, nach den besten Quellen bearbeitet... ." Breslau: 1840. (cBWr 117) <br />
* Schulz Alwin, Die Breslauer Stadtschreiber im 14. und 15. Jahrhundert, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens 10 (1870), s. 158-163. c<br />
* Weiß, F.G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit.'' Breslau: 1888. (cBW 106, pdf, djvu) synteza popularna<br />
* Zimmermann Friedrich Albert, ''Beschreibung der Stadt Breslau im Herzogthum Schlesien,'' Brieg 1794. (cBWr)<br />
* Jahrbücher der Stadt Breslau von Nikolaus Pol, Bd. 1-5<br />
=== Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens ===<br />
* Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, Bd. 5<br />
m.in.<br />
** Luchs Hermann, ''Bildende Künstler in Schlesien, nach Namen und Monogrammen'', od. s. 1 (Artyści plastycy na Śląsku, według nazwisk i monogramów)<br />
<br />
== Prasa ==<br />
Nowosielska Periodyki jako źródło (cBWr)<br />
=== Periodyki ===<br />
* Schlesische Heimatblätter. Zeitschrift für Schlesische Kultur ew Schlesische Heimats-Blätter. Zeitschrift für Schlesische Landes- und Volkskunde. Hirschberg. Wydawany 1907-1911.<br />
: Dwutygodnik o profilu podobnym do Schlesien : Illustrierte Zeitschrift ... i Schlesische Monatshefte<br />
* Schlesische Monatshefte. Breslau. Wydawany 1925-1938<br />
: Miesięcznik poświęcony życiu kulturalnemu regionu, profesjonalny, wysoki poziom, misja budowania tożsamości lokalnej i miłości do tzw. małej ojczyzny. Nakład ok. 3000 (1927).<br />
* Schlesien : Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Zeitschrift des Kunstgewerbevereins für Breslau u. die Provinz Schlesien. Kattowitz; Breslau. Wydawany 1907-1914<br />
:Dwutygodnik poświęcony życiu kulturalnemu regionu, misja budowania tożsamości lokalnej i miłości do tzw. małej ojczyzny.<br />
<br />
=== Gazety ===<br />
* Breslauer Neueste Nachrichten. 160 tys. egz. w 1925, 145 tys. w 1933.<br />
: Dziennik powiązany z Niemiecką Partią Ludową (Deutsche Volkspartei). Należał on do najpoczytniejszych dzienników wrocławskich i największych czasopism wschodnich Niemiec. Gazeta na scenie krytyki artystycznej i kulturalnej plasowała się raczej w jej centrum, hołdując co prawda przede wszystkim gustom konserwatywnym, nie stroniąc jednakże od pozytywnych ocen zjawisk nowoczesnych.<br />
* Schlesische Zeitung. Nakład 30 000 (1931).<br />
: Organ prawicowej Niemiecko-Narodowej Partii Ludowej (Deutschnationale Volkspartei) o nakładzie 30 tys. egz. w 1931 r. Gazeta praktycznie przez cały okres republiki weimarskiej prezentowała dosyć negatywny osąd o wszelkich przejawach nowoczesności na wszystkich płaszczyznach życia kulturalnego, co było szczególnie widoczne w zakresie sztuk pięknych i architektury. Ocena ta uległa jeszcze wyraźniejszemu wyostrzeniu na przełomie kryzysowych lat 20. i 30. XX w., osiągając swoje apogeum po dojściu do władzy w Niemczech narodowych socjalistów<br />
<br />
== Handel średniowiecze, itp. ==<br />
* Stieda Wilhelm, Hansisch-venetianische handels-beziehungen im 15. Jahrhundert, Rostock 1894. (CBwr)<br />
<br />
== Linki ==<br />
* Czasopismo Prawno-Historyczne [https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Czasopismo%20Prawno-Historyczne]<br />
* Hansisches Urkundenbuch [https://www.hansischergeschichtsverein.de/hansisches-urkundenbuch]<br />
* Nazwy miejscowe Polski [https://fbc.pionier.net.pl/search#fq={!tag=dcterms_accessRights}dcterms_accessRights%3A%22Dost%C4%99p%20otwarty%22&q=Nazwy%20miejscowe%20Polski]<br />
* Regesty śląskie (Korty) [https://www.dokumentyslaska.pl/korta/indeks%20tom%2002.html]<br />
* [https://mnwr.pl/oddzialy/muzeum-narodowe/wydawnictwo/roczniki-sztuki-slaskiej/ Roczniki Sztuki Śląskiej], [https://www.ub.uni-heidelberg.de/de/service/digitale-bibliothek?intab=0&overlay=search&q=Roczniki%20Sztuki%20%C5%9Al%C4%85skiej#gsc.tab=0&gsc.q=Roczniki%20Sztuki%20%C5%9Al%C4%85skiej&gsc.page=1]<br />
* Sobótka [https://wuwr.pl/sobotka/issue/archive]<br />
* [https://wratislavia.antiqua.uwr.edu.pl/ Wratislavia Antiqua]<br />
* [https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/7331 Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens]</div>Michał Zalewski