Silesiacum - Wkład użytkownika [pl]

Tarcza trumienna

2026-04-15T04:52:06Z

Anna Kowalczewska:

'''Tarcza trumienna''', tarcza pogrzebowa, niem. '''Totenschild''', Wappenschild (tarczas herbowa) to heraldyczna tablica upamiętniająca zmarłego, wywodząca się ze średniowiecznego zwyczaju zawieszania nad grobem rycerza jego tarczy i hełmu w kościele lub kaplicy rodowej. Zjawisko to było szczególnie rozpowszechnione w Europie Środkowej, zwłaszcza na obszarze dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, obejmującym m.in. Śląsk, Czechy, Austrię i kraje niemieckie. Początkowo używano rzeczywistych elementów uzbrojenia, przede wszystkim bojowej tarczy z namalowanym herbem. Z czasem zaczęto wykonywać specjalne, drewniane przedstawienia herbu, przeznaczone wyłącznie do celów komemoratywnych. W ten sposób tarcza rycerska przekształciła się w totenschild – znak pamięci o zmarłym, łączący funkcję heraldyczną i epitafijną.

Najstarsze przykłady tego zwyczaju pochodzą z XII wieku. Nieliczne zachowane do dziś średniowieczne tarcze przetrwały często właśnie dlatego, że zostały zawieszone nad grobem jako pamiątka po zmarłym. W późniejszym okresie wykonywano już specjalne tablice z drewna, malowane podobnie jak tarcze bojowe. W centrum umieszczano herb, natomiast wokół niego pozostawiano miejsce na krótką inskrypcję imię i nazwisko zmarłego, datę śmierci, nieraz informacje o jego pozycji społecznej oraz formułę modlitewną lub błogosławieństwo. Z biegiem czasu proste przedstawienie herbu rozwinęło się w pełne przedstawienie heraldyczne obejmujące hełm, labry i klejnot, niekiedy ujęte także w formie reliefu lub kompozycji przestrzennej.

W późnym gotyku i w renesansie tarcza miała najczęściej formę płaskiej drewnianej płyty o kształcie okrągłym, wielobocznym lub prostokątnym. W okresie baroku forma ta uległa dalszemu wzbogaceniu – coraz większe znaczenie zyskiwała dekoracyjna oprawa z ornamentem zwijanym (rollwerk), wstęgami oraz figurami alegorycznymi. Inskrypcję umieszczano wówczas w wydzielonym polu owalnym lub prostokątnym, wpisanym w bogato zdobioną kompozycję.

Pierwotnie prawo do umieszczenia tarczy herbowej przysługiwało, podobnie jak pochówki w kościele, szlachcie oraz członkom zakonów rycerskich. Zwyczaj ten przejął także patrycjat miejski. Sporadycznie na tarczy męża pojawiał się również herb jego żony jako herb towarzyszący. Wykonanie tarczy z herbem wiązało się z wysokimi kosztami, obejmującymi wynagrodzenie dla malarzy i snycerzy oraz darowiznę na rzecz kościoła, dlatego nie każdy uprawniony mógł sobie na niego pozwolić.

Z przekazów ikonograficznych i zachowanych zabytków wynika, że podczas ceremonii pogrzebowych tarcze herbowe bywały często mocowane bezpośrednio do trumny. Świadczą o tym zachowane otwory montażowe rozmieszczone na obwodzie wielu przykładów. Trumny pokrywano zazwyczaj czarną, rzadziej fioletową materią. Możliwe, że tkanina zasłaniała partie brzegowe tarczy, pozostawiając widoczny jedynie herb. Tłumaczyłoby to nieregularne, czasem asymetryczne kształty niektórych starannie wykonanych egzemplarzy, których obrzeża nie były przeznaczone do ekspozycji. Nie był to jednak jedyny sposób użycia – tarcze mogły być również niesione w kondukcie pogrzebowym jako znak godności zmarłego.

Największą popularność herbowe tarcze pogrzebowe osiągnęły w XVI wieku, po czym w ciągu następnych dwóch stuleci stopniowo wychodziły z użycia.

Totenschild stanowi ważne źródło do badań nad heraldyką, kulturą pamięci i obyczajowością funeralną późnego średniowiecza oraz epoki nowożytnej, dokumentując zarówno formy reprezentacji społecznej, jak i przemiany artystyczne w sztuce sepulkralnej.

W XVI wieku idea heraldycznego oznaczenia trumny została przejęta także przez korporacje zawodowe. Cechy zaczęły stosować podczas pogrzebów tarcze trumienne z herbem cechowym, często wykonywane z kosztownych materiałów, niekiedy nawet srebrne. W odróżnieniu od tarcz rycerskich nie przybijano ich jednak do trumny, lecz nakładano lub zawieszano przy pomocy sznurów. Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej tarcze te zdejmowano i przechowywano w specjalnych futerałach, aby mogły być ponownie użyte przy kolejnych pochówkach członków cechu.

== Galeria ==
=== Wrocław ===
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Pucher 1662.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera|Siegmund von Pucher (zm. 1662)]]
Plik:Saurma Luthold.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza trumienna Lutholda von Saurma|Leuthold von Saurma (zm. 1667)]]
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|[[Herby_we_Wrocławiu#Schweinitz|Georg Hermann von Schweinitz und Crain (zm. 1667]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|[[Herby_mieszczan#Reichel|Adam Wentzel von Reichell und Schmoltz (zm. 1668]]
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|[[Herby_mieszczan#Schmidt|Johann Heinrich Schmidt von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|[[Herby_mieszczan#Haunold_II|Johann von Haunoldt und Rumberg]]
</gallery>

[[Kategoria:Słownik]]

Plik:Wojciechów k. kamienny 2.jpg

2026-04-05T12:03:34Z

Anna Kowalczewska:

Wojciechów (niem. Ullersdorf-Liebenthal), gm. Lubomierz. Fot. 2026.

Kamienny krzyż po W stronie drogi, przed płotem ogrodzenia posesji nr 75. Współrzędne: 51°00'01.1"N 15°33'31.9"E.

Wymiary: 87×81×31 cm, piaskowiec; na głowie wgłębienie o średnicy ok 3 do 5 cm. Ślad po złamaniu. Z przodu zarys nieczytelnego rytu, prawdopodobnie daty 1651.

Krzyż opisywany przed 1945 r. Ponownie odnaleziony w roku 1976.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]

Plik:Langer.jpg

2026-04-05T12:02:44Z

Anna Kowalczewska:

Fragment wykuszu na tzw. Domu Langera.

Był to dom gruntownie przebudowany przez Hansa Langera w 1496. To jeden z budynków parafii św. Marii Magdaleny. Znajdował się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Świętej Marii Magdaleny. Zburzony w latach 60. XIX. Na jego miejscu powstał nowy budynek parafialny, na który przeniesiono wykusz. Po wojnie budynek wyburzono. Znajduje się tam hotel. Wykusz znajduje się obecnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu (od 1982).

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich|Straubinger]]
[[Kategoria:Wrocław w XV wieku]]

Herby mieszczan

2026-04-05T12:00:36Z

Anna Kowalczewska: /* Hackner */

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)</div>
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Gmerk (herb?) Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604); plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Scholz Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Althoff, gen. Scholtz wg Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., s. 141, tab. 27,22)</small></div>
Plik:Althoff na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po prawej stronie patrzącego, heraldycznie lewy, herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)</div>
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)</div>
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Banckau, Bankau, Bankaw, Banek, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Elewacja_wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Banke na epitafium Chistopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego matką była Katharina von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VII|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke herb Schellenberg.jpg|Banke <small>(Schellenberg 1938, tab. 21/15)</small>
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein, 1963, tab. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecherer, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Becherer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Dumlose_(św._Wawrzyńca,_Najświętszego_Sakramentu)|płycie nagrobnej Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497)]]. Żona kupca Hansa Becherara, zmarłego również w 1497, właściciela domu w Rynku; córka [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]] Kaspara, sześciokrotnego ławnika na 10. (cechowym) miejscu.</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|Becherer (prawy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. Obok [[#Schilling|Schilling]] jego żony Ottilie.
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Beyera. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Schwarz|Schwarza]] lub ich spółki.</div>
Plik:Beyer 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)</div>
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
von Bockwitz, von Bockwicz, von Buckowicz, von Pockwicz, von Pockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; fragment niegdysiejszego epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Bokwitza|Hannsa Pockwicza (zm. 1510)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)</div>
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln, Cöln, Colner, Cöllner Colnerus, Kolner, Kölner,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim), Krafft <br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
[[Dompnigowie|Dompnig]], Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. [[Gmerki mieszczan wrocławskich|Znak]] użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Przeczów Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Herb na [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie| krzyżu z cmentarza morowego z 1600 r. w Mikowicach koło Namysłowa]]. Ufundowany przez Konrada Dompniga.</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>6. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Eben|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy chórów bocznych (1672).</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small></div>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich (?) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein, von Falkenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Fischer ==
Fischer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Fischer Breslau.jpg|<div style='text-align:justify;>Fischer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Narcyza_Fischera_i_jego_żony|epitafium Narcißa Fischera (zm. 1546) i jego żony Anny Rindfleisch (zm. 1576)]]; fara elżbietańska</div>
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]]
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
Kupiecka rodzina aktywna we Wrocławiu w II poł. XIV w.
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Gellhorn Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na ścianie jednej z wież alkierzowych pałacu w Nowiźnie koło Dzierżoniowa. Pałac był własnością Gellhornów w XVII i XVIII w. Herb można zobaczyć też na epitafiach w wielu dolnośląskich miejscowościach, np. w Nasławicach czy w Starym Zamku, wsiach w pow. wrocławskim.</div>
</gallery>
Peczoldus Gelhorn był ławnikiem w 1347 roku (nr 10) i rajcą w roku 1350 (nr 8). W tym czasie aktywni w mieście byli także Hanco (Hancone dicto Gelhor, świadkuje w 1352 r.) i Nicolaus (wspomniany w 1364 roku jako obywatel Wrocławia). Wszyscy, a może również niejaki Ekhardus, byli prawdopodobnie braćmi. Nicolaus z pewnością posiadał majątki ziemskie. W następnym pokoleniu Peter i Steibke, synowie Peczoldusa (Petzolda), byli nadal kupcami i obywatelami Wrocławia (aktywni w latach 1387–1406), ale już wtedy rodzina miała wiele majątków ziemskich, również lennych, i stopniowo weszła w stan ziemiański. Gelhornowie nie zapisali się więc wyraźnie w historii Wrocławia (incydentalne i odległe miejsca w radzie, kilka wzmianek w dokumentach) ale ród von Gellhorn to z kolei bardzo znana, rozrodzona i wpływowa szlachecka rodzina na Śląsku. Stein twierdzi <small>(Stein, ''Der Rat ...'', s. 113-114)</small>, że Niklaus był protoplastą kilku jej gałęzi: z Piotrówka (v. G und Petersdorf), z Mokrzeszowa (v. G und Kutzendorf), Przezdrowic (v G. und Prschidrowitz), bracia Peter i Steibke mieli dać początek liniom ze Starego Grodkowa (v. G. und Altengrottkau), z Rogowa (v. G und Rogau), z Bąkowic (v. G und Bankwitz), z Pieszyc (v. G. und Peterswaldau) i (v. G. und Kuchendorf). Von miało się pojawić ok. 1400 r. Czy takie jest pochodzenie von Gellhornów, których jdena z gałęzi została podniesiona w XVII w. do czeskiej wyższej szlachty, czy też Wrocławianie byli jedną z równoległych linii rodu, pozostaje do zbadania. W każdym razie ci ostatni są zasadniczo pomijani w genealogiach rodu i herbarzach.

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small></div>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil, Gremmil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela.</div>
Plik:Gremmel Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Gremmel u Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., tab.30,18.)</small></div>
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Gremmel <small>(Stein, Der Rat..., tab. XXX)</small></div>
</gallery>
Rodzina Gremmel (zapisywana też jako Gremil, Gremmil) wywodzi się z Hrabstwa Kłodzkiego, gdzie jej obecność jest potwierdzona źródłowo od początku XIV wieku. Członkowie tego rodu pełnili istotne funkcje w lokalnej administracji wiejskiej i miejskiej.

Założycielem rodu uchwytnym w źródłach jest Gremmel, który w latach 1329–1358 pełnił funkcję sołtysa w Idzikowie (Heinrichsdorf) oraz Żelaźnie (Eisersdorf). Jego syn, Petz Gremmel (zm. 1363), przeniósł się do miasta, zostając ławnikiem w Kłodzku i wchodząc w koligacje z miejscową elitą poprzez małżeństwo z córką radnego Menzla Liebsteina.

Kolejne pokolenia umocniły pozycję rodu w Kłodzku:
* Nickel (zm. 1387): Wnuk protoplasty, właściciel dóbr w Wojciechowicach (Königshain) i ławnik. Był człowiekiem pobożnym i majętnym – w 1368 roku odbył pielgrzymkę do Rzymu (Romfahrt).
* Paul (zm. 1407): Syn Nickela z pierwszego małżeństwa, obywatel Kłodzka. Podobnie jak ojciec, podjął trud podróży do Rzymu w 1381 roku. Jego żoną była Dorothea von Meckewitz.
* Inni przedstawiciele: Dokumenty wymieniają także Bernharda (pana zastawnego Dusznik i Łomnicy w latach 1385–1409) oraz Konrada i Henila.

Około połowy XV wieku jeden z Gremmelów, '''Hans Starszy (zm. 1499)''', syn Hansa, ławnika w Kłodzku, '''wyemigrował do Wrocławia''', gdzie zrobił błyskotliwą karierę.

Był kupcem. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1454 roku, a w 1475 roku wszedł do Rady Miejskiej. Zasiadał w niej nieprzerwanie przez 24 lata, pełniąc naprzemiennie funkcje ławnika oraz rajcy (konsula). Jego pozycja rosła stopniowo: w 1488 r. był jako piąty rajca skarbnikiem miejskim (cammerarius, Kämmerer, kamlarz), w latach 1491–1492 był drugim rajcą, w 1494 i 1497 przewodniczącym ławy. W 1494 r. został wybrany asesorem w sądzie lennym księstwa (Königlicher Mann, "mężem królewskim"). W 1493 roku objął najwyższą funkcję w mieście i księstwie wrocławskim – był przewodniczącym (starszym) rady i tym samym starostą księstwa wrocławskiego (Landeshauptmann). Pod koniec życia, ze względu na choroby, prosił o zwolnienie z najwyższych funkcji, zadowalając się w latach 1498–1499 stanowiskiem trzeciego rajcy. Jako pełniący w niektórych latach rajcowskie funkcje kamlarza, rajcy sprawującego nadzór budowlany (Bauherr) i seniora Rady w najważniejszych latach przebudowy wrocławskiego Ratusza, nadającej mu dzisiejszy kształt, miał wokół tego dzieła niemałe zasługi, porównywalne z dokonaniami Nicolausa Tinzmanna czy Hansa Krapffa.

Zgromadzone środki Hans Starszy inwestował w ziemię. W 1485 roku nabył majątek Brzezinka Średzka (Groß-Bresa), a także dobra w Kulinie, Zakrzowie i czynsz z Wilkowa (powiat średzki). Posiadał również dom przy Rynku, który sprzedał jednak już w 1476 roku. Był dwukrotnie żonaty: z Anną von Lemberg (ród patrycjuszowski) i Magdalene Greseling (ojciec bogaty kramarz). Jego córki wżeniły się w znane wrocławskie rody (von Bank, Tamme, Jopner, Scholtz).

Ród nie przetrwał jednak we Wrocławiu próby czasu. Syn Hansa Starszego, Hans Gremmel Młodszy (zm. 1509) został rajcą w 1508 r., ale nie zdołał utrzymać jego dziedzictwa. Już w 1500 roku, wraz z rodzeństwem (sistrami), sprzedał większość ojcowskich majątków ziemskich (poza Kulinem).

Kres wrocławskiej linii nastąpił szybko. Syn Hansa Młodszego, Achatius, zmarł w 1550 roku. Jego jedyny syn, Martin (zm. 1552), został duchownym (proboszczem w Prudniku). Wraz z jego bezpotomną śmiercią wrocławski ród rajców wygasł w linii męskiej.

Herb

Rodzina posługiwała się herbem, który przedstawiał trzy rogi ułożone wokół grotu strzały. Klejnot na hełmie stanowił pojedynczy róg. Barwy nieznane. Taki herb widnieje na tarczy herbowej umieszczonej w zworniku Izby Seniora Rady w Ratuszu Wrocławskim z 1485 roku i na kamiennym epitafium Hansa Scholza z 1505 roku w kościele św. Elżbiety (z nieco innym układem rogów i tarczy). Możliwe, że mamy do czynienia z klasycznym herbem mieszczańskim przyjętym przez rodzinę, niepotwierdzonym listem herbowym.

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter, Gutthäter, Gudetter, Gutthaeter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutthater Blazek I.jpg|Gutthäter <small>(Blažek, ''Der abgestorbene Adel... T 1,'' Taf. 29)</small>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter <small>(Stein, ''Der Rat...,'' Taf. XVI)</small>
</gallery>

== Hackner ==
Hackner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hackner Christoph gmerk.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana do 1705 r.<ref name="Jung">Jung, Hans. ''Christoph Hackner: ein schlesischer Barockbaumeister.'' Breslau 1933, okładka i s. 10.</ref>
Plik:Hackner Christoph pieczęć.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana po 1705 r.<ref name="Jung"/>
Plik:Hackner Christoph herb.jpg|Herb Christopha Hacknera na okładce książki o nim z 1939 r.<ref name="Jung"/>
</gallery>
Wrocławski budowniczy Christoph Hackner do 1705 r. używał pieczęci z gmerkiem nawiązującym do symboliki cechu murarzy. Od 1705 r. posługiwał się pieczęcią z herbem<ref name="Jung"/>. Zmiana ta mogła wiązać się z uzyskaniem tytułu cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister). Na zaprojektowanym przez niego własnym epitafium, znajdującym się na kościele św. Krzysztofa we Wrocławiu (por. [[Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu#Epitafium Christopha Hacknera|Epitafium Christopha Hacknera]]), umieszczono symbole odnoszące się do cechu murarzy, natomiast herb najprawdopodobniej nie został tam przedstawiony. Epitafium jest częściowo uszkodzone, a inskrypcje pozostają obecnie nieczytelne.

'''Christoph Hackner''' (1663–1741) był budowniczym i architektem barokowym działającym głównie we Wrocławiu i na Śląsku. Uczył się zawodu w Jaworze, a następnie we Wrocławiu u Johanna Georga Knolla, gdzie w 1696 uzyskał tytuł mistrza murarskiego. Od 1705 pełnił funkcję starszego cechu murarzy i kamieniarzy. Prawdopodobnie w tym samym roku uzyskał również tytuł cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister), który wiązał się z pełnieniem funkcji rzeczoznawcy i doradcy budowlanego przy administracji cesarskiej na Śląsku. Osiągnął wysoką pozycję zawodową jako inspektor budowlany magistratu oraz budowniczy miejski, realizując liczne projekty dla władz miejskich i fundatorów kościelnych. Do jego najważniejszych dzieł należą m.in. pałac Hatzfeldów we Wrocławiu, przebudowa zamku w Leśnicy oraz udział w budowie gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego; był także autorem bramy między kamieniczkami Jaś i Małgosia przy kościele św. Elżbiety. Jego działalność świadczy o znaczącym udziale w kształtowaniu architektury barokowej Śląska oraz o dużym uznaniu, jakim cieszył się wśród współczesnych.

== Hadamer ==
Hadamer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hadamer fe.jpg|Herb wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haniwald ==
Haniwald von Eckersdorf (Hanniwald, Hanniwaldt, Hannewald, Hanwald, Hanwalt i in)<br>
Rodzina pochodząca z Bolesławca osiadła we Wrocławiu w II poł. XVI w. Nie weszli do Rady Miasta ale utrzymywali bliskie kontakty z rodzinami patrycjatu, posiadali majątki w [[księstwo wrocławskie|księstwie]] i pełnili w nim urzędy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hanwald von Eckersdorf.jpg|Herb w zwieńczeniu portalu (1602) kaplicy [[#Uthmann und Schmolz|Uthmannów]] kościoła Świętej Trójcy w Żórawinie
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I, od 1523 von (auf) Bresa (Brzezina koło Miękini) gdy Achacy (zm. 1532) został wyniesiony do dziedzicznego czeskiego stanu szlacheckiego.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.</div>
Plik:Haunold II na epitafium Kittelów.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] z ok. 1650 r. w hali wieży fary elżbietańskiej. Reprezentuje 2 żonę Hansa [[#Kittel|Kittela]] Elisabeth Susanne (1620-1649).</div>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652</div>
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hermann ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hermann.jpg|Hermann; Herb: w polu błękitnym lew srebrny trzymający chorągiew. Klejnot: ramię w zbroi ze sztyletem, między skrzydłami w rozwarciu<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6">Siebmacher, ''Zweitausend bürgerliche Wappen'', Bd. 5, Abt. 1, s. 9, Taf. 6.</ref>.
</gallery>
Michael Hermann, kaznodzieja we Wrocławiu, profesor prawa kanonicznego, inspektor szkolny (zm. 1669)<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6"/>.

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]]. Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Hertwig na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz<br>
12 października 1539 roku ród Heugel został nobilitowany; 27 stycznia 1642 roku otrzymał cesarskie potwierdzenie szlachectwa.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Heugel 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Wawrzyńca Heugela; [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Heugel Hans epitafium.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Od_Wieży_do_kruchty_południowej|epitafium Hansa Heugela (zm. 1553)]] na południowej elewacji fary elżbietańskiej
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugelów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb mieszczański [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium. Gmerk jako godło na tarczy.
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning, Hürniger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hürniger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda (Dippranda) von Reibnitz w Wierzbicach pow. wrocławski (zm. 1575)]]; herb matki Christine Jenkwitz</div>
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Jenkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha (zm. 1509)
Plik:Jentsch 1488.jpg|Herb (gmerk) Davida Jentscha (zm. 1509); [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb (gmerk) reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb (gmerk) na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kittel ==
Kittel, von Kittel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kittel herb.jpg|Herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] w hali wieży fary elżbietańskiej (ok. 1650).
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, u góry, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, z prawej< na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn, Churn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Kurn na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była Hedwig Kurn, poślubiona w 1484 r., zmarła w 1491.</div>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Kurn, klejnot nieznany. Według danych z archiwum miejskiego (Stein<ref name="Stein"/>). Prawdopodobnie błąd Steina.</div>
</gallery>

== Ladebach ==
Ladebach, Ladenbach, Ladenbacher (von)<br>
Mieszczańska rodzina z Chojnowa (Haynau), której jedna linia osiedliła się w poł. XVI w. we Wrocławiu. Prawdopodobnie szlachectwo ok. 1580 r.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ladebach Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
</Gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga</div>
Plik:Lemberg, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/></div>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]</div>
</gallery>

== Luck ==
Luck, Luck von von Boguslawitz, von Luchsen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Luchsen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Luck_(Luchsen)|północnego chóru bocznego]] w farze elżbietańskiej we Wrocławiu</div>
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera</div>
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Meisner ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]] (ok. 1515). To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.</div>
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meißner ==
Meißner, Meissner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner na epitafium Johanna Meisnera.jpg|<div style='text-align:justify;>Meißner na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Meissnera_i_jego_żony_Marthy_z_domu_Fischer|epitafium Johanna Meissnera (zm. 1588) w farze elżbietańskiej]]</div>
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Miltnerów von Miltenberg na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herby_Miltner_von_Miltenberg_na_balustradach_empor_naw_bocznych| balustradach empor naw bocznych]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Miltner 2.jpg|Jak wyżej
Plik:Miltner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)</div>
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534)]] na południowej ścianie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Monau 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Monau na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.</div>
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg ([[Gregor Morenberg|Schwab]]), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg Elbing.jpg|<div style='text-align:justify;>Ekslibris [[Gregor Morenberg|Andreasa Morenberga]] (1548-1609) w ośmiotomowej Biblii Poliglota, podarowanej przez niego Bibliotece Gimnazjalnej w Elblągu </div>
Plik:Morenberger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Morenbergerów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller von Malkwitz ==
Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Müller portal 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Müllerów von Malkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Portal_Müllera|portalu do kaplicy św. Katarzyny w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann I ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_4_N|epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w farze elżbietanskiej]]; wrocławski kupiec urodzony w Pirnie, od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r.</div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Neumann na mosiężnej płycie z nagrobka prawdopodobnie Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa|farze elżbietańskiej]]. Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herby być może [[#Hertwig|Hertwig]].</div>
Plik:Johann Gottlieb Neumann miedzioryt.jpg|<div style='text-align:justify;>Portret Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) z herbem u dołu. Miedzioryt z 1737 r. autorstwa G.P. Buscha według obrazu F. Jachmanna.</div>
</gallery>

== Neumann II ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (1661-1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== N.N. ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok. 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN 1537.jpg|Zwieńczenie portalu kamienicy przy ul Wita Stwosza 14 (1537 r.); herb (niezidentyfikowany) i portrety fundatorów; Muzeum Architektury
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN z epitafium Kittel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana wschodnia hali wieży|epitafium rodziny Kittel w farze elżbietańskiej]]. Według życiorysu Hansa Kittla i układu herbów na tym epitafium powinien być to herb jego pierwszej żony Marii Scholz (1580 - 27 I 1637), którą poślubił 8 IX 1619. Nie jest to jednak herb wrocławskich [[#Scholtz|Scholzów]]. Hans przebywał (mieszkał) prawdopodobnie w 1618 r. w Toruniu. Być może żona pochodzi stamtąd. Była 11 lat starsza od męża.</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych, ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== N.N. związane z Götz ===
Niezidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium. Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pfortner, Pförtner, Pförttner, Pförtner von der Hölle, Pförtner und Hellen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pförtner Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pipples ==
von Pipples, Peblis, Pipel, Piplis, Pipliss, Pippel, Pipples
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pipples.jpg|Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Pipples na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny von Piples (zm. 1560)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Peblis Piplis.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby Peblis i Piplis <small>(Schellenberg, ''Schlesisches Wappenbuch'', tablica XXI, s. 101)</small></div>
Plik:Phillipson.jpg|Gadźet (torba) z herbem rodziny (klanu) Phillipson
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Poppel, Poppelau, Popelow, Popplau, Popplaw, Poppelaw, Popplow, (von) i inne.

=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na sklepieniu pod emporą w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Sklepienie_pod_Chórem_Królewskim|zachodnim przęśle nawy głównej (XV w.)]] fary elżbietańskiej</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>

=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, Brockendörfer, Brockendörffer, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendörfer Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Brockendörfferów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Redinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Rüdinger, Witzendorff-Rehdiger</br>
Nobilitacja w 1544 (szlachta czeska i austriacka).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Płyta_krypty_Rehdigerów|płycie z krypty Rehiderów]]. Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu.</div>
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
To herb linii hrabiowskiej Reichenbachów. Herb wrocławskich patrycjuszy jest nieznany. Stein sugeruje, że był taki sam ale to bardzo wątpliwe.

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herb_Riemer_von_Riemberg_na_prospekcie_organowym|centrum balustrady prospektu organowego]] w farze elżbietańskiej. Umieszczony tam w związku ze sfinansowaniem dekoracji malarskiej i pozłotniczej prospektu przez Christiana Gottlieba Riemer von Riemberg (1692-1762).</div>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Ridndfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch według Encyklopedii Wrocławia
</gallery>
Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Christopha Rindfleischa na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|jego epitafium z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rindfleisch reprezentujący Magdalenę z domu Rindfleisch (zm. 1559) na epitafium jej męża [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|Sebastiana Monau (zm. 1534)]]</div>
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)</div>
</gallery>

== Röber ==
Röber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Röber Schellenberg.jpg|Herb rodziny Röber <small>(Schellenberg 1938, t. 15)</small>
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Pogmatwane. To raczej różne rodziny. Kogut na wcześniejszych epitafiach niż koło, a tka nie powinno być (U Steina tak pogmatwane).

== Rotichen ==
Rotichena, Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rötich, Rudich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotichen na epitafium Johannesa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów, u dołu, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Sauermann, Saurmann, Saurman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|epitafium Sebalda Sauermana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbietańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
Schebitz, von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheffer ==
Schaeffer, Schaffer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Friedricha Scheffera|epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607)]] w północno-zachodniej kruchcie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Scheffer Blazek.jpg|Scheffer w Blážek 1894, t. 69, s. 109.
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling (lewy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. To herb jego żony Ottilie (zm. 1536).</div>
Plik:Schilling 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.</div>
Plik:Schilling 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Schilling Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, Scholz, von Scholtz, von Scholtzen<br>
Rodzina pojawiła się we Wrocławiu w XVI w. (Nicolaus Scholtz). 1 czerwca 1622 r. czeskie szlachectwo wraz z predykatem „von Scholtz” oraz „von Scholtzen” (Johann Scholtz (1570-1624), kupiec).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholtz Osiek.jpg|Herb von Scholtzów na bramie posesji w Osieku, pow. średzki
Plik:Scholz Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholtz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była zmarła w 1491 r. Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal.</div>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schubart ==
Schubart, Schubert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schubart i inne.jpg|<div style='text-align:justify;>Skrajny po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Schwarza. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Beyer|Beyera]] lub ich spółki.</div>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel (najprawdopodobniej bez związku z Seidlami niżej)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na epitafium tkacza wełnianego, rajcy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu)|Melchiora Seidla (zm. 1542)]]. Na białym tle wygląd gmerku na epitafium ok. 1860 r. według Luchsa <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...,'' s. 229).</small></div>
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|<div style='text-align:justify;>Stosch na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej</div>
</gallery>
Stary ród szlachecki. Pojawiają się ożenki we Wrocławiu, ale czy jakaś linia wrocławska istniała?

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Tauchen ==
Tauchen, Tauch, Tawchen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz Rynek 8.jpg|Rynek 8 (kamienica Pod Siedmioma Elektorami); herb rodziny [[Herby_mieszczan#Uthmann_und_Schmolz|Uthmann und Schmolz]] w przejściu pomiędzy salą sprzedaży, a zapleczem sklepu sieci Żabka (2024), I poł. XVI w.
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willer ==
Willer, von Willer
Rodzina ze Zgorzelca obecna we Wrocławiu przez dwa pokolenia w XVI i pocz. XVII w. W linii zgorzeleckiej czeska szlachta od 1537 r. (w 1578 r. potwierdzenie i uzupełnienie dla przedstawiciela wrocławskiej gałęzi rodziny).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willer W.jpg|Herb Willerów w dwóch odmianach (druga na epitafium w Zgorzelcu) <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
Plik:Willer G.jpg|Herb Willerów <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, Wolff aus Schwaben, von Wolff<br>
30 IX 1706 r. Johann Georg von Wolff (zm. 1722), wrocławski kupiec i ławnik, został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb von Wolff nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Wejście_do_zakrystii|wejściem do zakrystii]] wrocławskiej fary elżbietańskiej
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.
* Siebmacher Johann. Johann Siebmachers grosses und allgemeines Wappenbuch. In einer neuen, vollständig geordneten und reich vermehrten Auflage mit heraldischen und historisch-genealogischen Erläuterungen. Neu hrsg. von Otto Titan von Hefner. Bd. 5, Abt. 1: Zweitausend bürgerliche Wappen. Nürnberg 1857.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Plik:Golejów k. kamienny 1.jpg

2026-04-03T03:48:59Z

Anna Kowalczewska:

Golejów (niem. Klein Röhrsdorf), gm. Lubomierz. Fot. 2025.

Kamienny krzyż na skraju łąki przy drodze przez wieś równoległej do szosy 297, po prawej stronie na zakręcie za posesją 42. Wymiary: 86×50×17 cm, piaskowiec.

Ryte litery i daty STG 1607 lub STG 1807. Ślad po złamaniu na wysokości 46 cm od góry.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]

Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku - galeria

2026-03-24T06:17:51Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{MKK}}</div>
'''Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku'''<br>

Zobacz też: [[Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku]], [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|Mapa kamiennych kapliczek na Dolnym Śląsku]]

<center>
<gallery heights=180px mode="packed">
Plik:Tomisław.jpg|Tomisław, pow. bolesławiecki
Plik:Jerzmanowa.jpg|Jerzmanowa, pow. głogowski; głowica kapliczki? sakramentarium? w ścianie kościoła Wszystkich Świętych
Plik:Kowary 1.jpg|Kowary, pow. karkonoski; zachodnia ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki
Plik:Kowary 2.jpg|Kowary, pow. karkonoski; północna ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki
Plik:Kowary 3.jpg|Kowary, pow. karkonoski; północna ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki
Plik:Stara Łomnica kapliczka.jpg|Stara Łomnica, pow. kłodzki; kamienna kapliczka słupowa, XVII w.?
Plik:WambierzyceKapliczkaSłupowa.jpg|[[Kapliczka słupowa w Wambierzycach|Wambierzyce, pow. kłodzki]]
Plik:Buchwald.jpg|[[Kapliczka w Bukownej|Bukowna, pow. lubiński]]|link=Kapliczka w Bukownej
Plik:Golejów kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa, Golejów|Golejów, pow. lwówecki, 1699
Plik:Golejów kapliczka kamienna 2.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa, Golejów|Golejów, pow. lwówecki
Plik:Gryfów Śląski.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Gryfowie Śląskim|Gryfów Śląski, pow. lwówecki
Plik:Marczów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka osadzona na kole młyńskim, nieczytelne inskrypcje, 1700?</div>
Plik:Marczów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Kapliczka przy podejściu do kościoła Na cokole data 1686. Na kostkowej głowicy są z dwóch stron płaskorzeźby: po jednej stronie Pieta, po przeciwnej krucyfiks.</div>
Plik:Marczów 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Słupowa kapliczka z chronogramem, który daje datę 1703. Taka data zapisana też cyframi arabskimi. Zwieńczona krzyżem patriarchalnym (tu opacki związany z klasztorem w Lubiążu). We wnękach były obrazy malowane na blasze. Pozostałości resztek blachy.</div>
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna w Olesznej Podgórskiej|[[:Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna.jpg|Oleszna Podgórska]], pow. lwówecki, 1684
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna 2.jpg|Oleszna Podgórska, pow. lwówecki
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 3.jpg|Pławna Górna, pow. lwówecki; kamienna kapliczka słupowa z 1880
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka morowa w Pławnej Górnej|Pławna Górna, pow. lwówecki, I poł. XVII w.
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 4.jpg|Pławna Górna, pow. lwówecki, 1682 r.
Plik:Wieszkowice 1708.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), pow. lwówecki; kapliczka z 1708 r. ufundowana przez Michaela Knoblicha.
Plik:Radoniów kapliczka.jpg|Radoniów, pow. lwówecki; kapliczka słupowa przy głównej drodze
Plik:Wleń Grzęba.jpg|Wleń Grzęba, pow. lwówecki; kamienna kapliczka kolumnowa z 1701 r.
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 3.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 4.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki
Plik:Zalesie 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Zalesie pow. lwówecki. Kapliczka pasyjna z 1706 r., ufundowana przez Johannesa Baumerta i jego żonę Annę, przedstawia cztery etapy Męki Chrystusa. Zapisane na jej bokach wersy opisują wyszydzenie koroną cierniową, dźwiganie krzyża oraz bolesne rany zadawane Chrystusowi. Całość kończy się refleksją nad Jego śmiercią, która przynosi ludziom życie wieczne.</div>
Plik:Zalesie 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Zalesie, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka słupowa z 1734 roku, ufundowana przez Barbarę Eligbeg ku pamięci Christofa Bäunigera. Jej górna część jest ułamana, a na zachowanym trzonie widoczne są płaskorzeźby modlitewne oraz przedstawienia o tematyce religijnej (Chrystogram IHS, Święta Rodzina). Obiekt reprezentuje prowincjonalne rzemiosło kamieniarskie typowe dla XVIII-wiecznego Śląska.</div>
Plik:Paczków marter.jpg|<div style='text-align:justify;>Paczków, pow. nyski; marter (głowica kapliczki?) na narożnej szkarpie kruchty północnej fary; herb Thurzo wskazuje na biskupa wrocławskiego w latach 1506-1520 Jana Thurzo wcześniej profesora Akademii Karkowskiej i jej rektora 1498-1499</div>
Plik:Bieńków kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna w Bieńkowie|Bieńków, pow. polkowicki, kamienna kapliczka z 1871
Plik:Śmiałowice 2.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; gotyckie sakramentarium jako kapliczka przed kościelną bramą
Plik:Śmiałowice 3.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; trzon kamiennej kapliczki z 1764 r.
Plik:Śmiałowice 4.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; fragment głowicy kapliczki słupowej?
Plik:Jaszkotle, kolumna morowa.jpeg|alt=Kolumna morowa w Jaszkotlach|[[Jaszkotle - kolumna morowa|Jaszkotle, pow. wrocławski, 1668]]
Plik:Nasławice kamienna kapliczka słupowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Nasławicach|Nasławice, pow. wrocławski
Plik:Kamieniec Zabkowicki kapliczka kamienna.jpg|alt=Kaminna kapliczka przydrożna w Kamieńcu Ząbkowickim|Kamieniec Ząbkowicki, pow. ząbkowicki, 1864
Plik:Mąkolono.jpg|Mąkolno, pow. ząbkowicki; głowica kapliczki? w murze posesji
Plik:Brennik.jpg|alt=kapliczka kamienna, Brennik|Brennik, pow. złotoryjski, 1521
Plik:Sokołowiec.jpg|[[:Plik:Sokołowiec 4.jpg|Sokołowiec]], pow. złotoryjski, 1806
Plik:Sokołowiec 2.jpg|[[:Plik:Sokołowiec 2a.jpg|Sokołowiec]], pow. złotoryjski, pocz. XIX w.
Plik:Złotoryja kamienna kapliczka.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Złotoryi|Złotoryja, koniec XV w.
</gallery>

[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dolny Śląsk]]

Kapliczka Foyta

2026-03-21T12:53:14Z

Anna Kowalczewska: /* Bibligrafia */

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|Kapliczka ok. 1850 r.]]
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule).

Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.

Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas Architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref> . Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="Oszczanowski, Kościół">Oszczanowski, Kościół św. Marii Magdaleny, s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję Heinza Dompniga<ref>Opis tablicy informacyjnej w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta.

Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.

== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="Lutsch Kunstdenkmaler">
Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127. „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzyński">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">M. Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzyński2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171. Autor powołuje się też na ustalenia J. Wroniszewskiego dotyczące pieczęci rodziny Vasanów, na których widnieje „znak kreskowy (gmerk) (...) w polu tarczy"</ref>.

=== Program ikonograficzny ===
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===
Na przestrzeni wieków kapliczka kilkukrotnie zmieniała swoje położenie, co – wraz z przekształceniami urbanistycznymi tej części miasta – przyczyniło się do zatarcia kontekstu jej fundacji. Pierwotnym miejscem ustawienia obiektu był cmentarz parafialny otaczający kościół św. Marii Magdaleny (Magdalenenkirchhof). Jak odnotował w swojej kronice Karl Adolph Menzel (1805), pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, usytuowany naprzeciwko budynku plebanii (dem Pfarrhofe gegenüber). Adolf Weiß dodaje, że jego pierwotna lokalizacja znajdowała się przy murze cmentarnym.

Cezurą w dziejach obiektu była likwidacja cmentarza w 1823 roku, która wymusiła zmianę lokalizacji. Kapliczkę przesunięto wówczas z terenu cmentarnego bezpośrednio pod mur domu parafialnego (plebanii), ustawiając ją na narożniku u zbiegu dzisiejszych ulic św. Marii Magdaleny i Łaciarskiej. Ten etap dokumentują przekazy ikonograficzne z pierwszej połowy i połowy XIX wieku (m.in. rysunki Heinricha Mützla), na których kapliczka widoczna jest już jako element ściśle zintegrowany z bryłą budynku.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen). Luchs stary budynek nazywa Seniorwohnung, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.

== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem.

Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany.

W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.

Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.

=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga.
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:

„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).

Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).

Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.

Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.

Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”.

Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166

U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.

== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.

To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.

=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną.

Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.

Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego).

Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.

Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.

Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.

Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.

=== Wnioski ===
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.

<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big>

{{Autor|Michał Zalewski}}

== Galeria ==
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna
</gallery>

=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Konigliche Kunst- Bau und Handwrksschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.

<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)
</gallery>

=== Kapliczka w XIX i XX wieku ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|11. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969
</gallery>

=== Pozostałe ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''
</gallery>

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Antkowiak Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.
* Chądzyński Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.
* Conrads Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.
* Dobrzyniecki Arkadiusz. „Dawna przydrożna kapliczka Dompniga”. W: ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* „Dompnigowie”. W: ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.
* Fros Henryk SJ, Sowa Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.
* Gilewska-Dubis Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.
* Kelbel Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten. Bd. 1, Beiträge zur Geschichte der schlesischen Stadt Namslau''. Berlin 1966.
* Kundmann Johann Christian. ''Silesii in nvmmis, Oder Berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.
* Lorenz Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus. Teil 2''. Breslau 1936.
* Luchs Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. W: ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau 1886.
* Markgraf Hernman. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen.'' Breslau: 1896.
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung.'' Zürich 1889.
* Nickel Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.
* Pol Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. Breslau 1815.
* Oszczanowski Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt., 1479–1490''. Breslau 1894.
* Starzyński Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej.'' „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
* Stenzel Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526''. Breslau 1847.
* Weiß F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.
* Zalewski Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie.'' Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
* Zalewski Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady.'' Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
* Zalewski Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem.'' Silesiacum.pl, 2023 <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.
{{Publikacja|2008|2012}}

[[Kategoria:Wrocław]]
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]

Kapliczka Foyta

2026-03-21T12:52:42Z

Anna Kowalczewska: /* 2. Rysunki uczniów Carla Bacha */

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|Kapliczka ok. 1850 r.]]
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule).

Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.

Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas Architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref> . Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="Oszczanowski, Kościół">Oszczanowski, Kościół św. Marii Magdaleny, s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję Heinza Dompniga<ref>Opis tablicy informacyjnej w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta.

Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.

== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="Lutsch Kunstdenkmaler">
Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127. „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzyński">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">M. Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzyński2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171. Autor powołuje się też na ustalenia J. Wroniszewskiego dotyczące pieczęci rodziny Vasanów, na których widnieje „znak kreskowy (gmerk) (...) w polu tarczy"</ref>.

=== Program ikonograficzny ===
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===
Na przestrzeni wieków kapliczka kilkukrotnie zmieniała swoje położenie, co – wraz z przekształceniami urbanistycznymi tej części miasta – przyczyniło się do zatarcia kontekstu jej fundacji. Pierwotnym miejscem ustawienia obiektu był cmentarz parafialny otaczający kościół św. Marii Magdaleny (Magdalenenkirchhof). Jak odnotował w swojej kronice Karl Adolph Menzel (1805), pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, usytuowany naprzeciwko budynku plebanii (dem Pfarrhofe gegenüber). Adolf Weiß dodaje, że jego pierwotna lokalizacja znajdowała się przy murze cmentarnym.

Cezurą w dziejach obiektu była likwidacja cmentarza w 1823 roku, która wymusiła zmianę lokalizacji. Kapliczkę przesunięto wówczas z terenu cmentarnego bezpośrednio pod mur domu parafialnego (plebanii), ustawiając ją na narożniku u zbiegu dzisiejszych ulic św. Marii Magdaleny i Łaciarskiej. Ten etap dokumentują przekazy ikonograficzne z pierwszej połowy i połowy XIX wieku (m.in. rysunki Heinricha Mützla), na których kapliczka widoczna jest już jako element ściśle zintegrowany z bryłą budynku.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen). Luchs stary budynek nazywa Seniorwohnung, a nowy Predigerhaus. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin narożnego domu parafialnego w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego.

== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem.

Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany.

W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.

Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.

=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga.
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:

„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).

Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).

Z drugiej strony, legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet na czym ta odmienność polega.

Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.

Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”.

Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166

U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.

== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.

To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie, rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.

=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną.

Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.

Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że "słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego).

Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.

Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.

Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.

Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.

=== Wnioski ===
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.

<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big>

{{Autor|Michał Zalewski}}

== Galeria ==
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna
</gallery>

=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Konigliche Kunst- Bau und Handwrksschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.

<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)
</gallery>

=== Kapliczka w XIX i XX wieku ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|11. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969
</gallery>

=== Pozostałe ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''
</gallery>

{{Przypisy}}

== Bibligrafia ==
* Antkowiak Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.
* Chądzyński Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.
* Conrads Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.
* Dobrzyniecki Arkadiusz. „Dawna przydrożna kapliczka Dompniga”. W: ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* „Dompnigowie”. W: ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.
* Fros Henryk SJ, Sowa Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.
* Gilewska-Dubis Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.
* Kelbel Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten. Bd. 1, Beiträge zur Geschichte der schlesischen Stadt Namslau''. Berlin 1966.
* Kundmann Johann Christian. ''Silesii in nvmmis, Oder Berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.
* Lorenz Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus. Teil 2''. Breslau 1936.
* Luchs Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. W: ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau 1886.
* Markgraf Hernman. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen.'' Breslau: 1896.
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung.'' Zürich 1889.
* Nickel Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.
* Pol Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. Breslau 1815.
* Oszczanowski Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt., 1479–1490''. Breslau 1894.
* Starzyński Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej.'' „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
* Stenzel Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526''. Breslau 1847.
* Weiß F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.
* Zalewski Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie.'' Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
* Zalewski Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady.'' Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
* Zalewski Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem.'' Silesiacum.pl, 2023 <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.
{{Publikacja|2008|2012}}

[[Kategoria:Wrocław]]
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]

Kamienne zagadki kościoła w Sadlnie na Pomorzu Zachodnim

2026-03-16T05:52:03Z

Anna Kowalczewska: /* Galeria */

'''Sadlno: Szachownice i granitowa głowa'''

Kościół w Sadlnie należy do wczesnych wiejskich świątyń Pomorza Zachodniego. Z pierwotnej, XIII-wiecznej budowli zachowało się prezbiterium (chór), wzniesione z dokładnie obrobionych bloków granitu ułożonych w ponad dwudziestu równych warstwach. Taka technika budowlana była charakterystyczna dla pierwszych kościołów powstających w regionie w okresie intensywnej chrystianizacji. W kolejnych stuleciach świątynia była rozbudowywana. W XIV i XV wieku do prezbiterium dobudowano nawę z głazów narzutowych i cegły, natomiast w czasach baroku powstała drewniana wieża. W murach najstarszej części budowli zachowało się jednak kilka niezwykłych detali kamieniarskich, które już ponad sto lat temu zwróciły uwagę badaczy. Opisał je między innymi Hugo Lemcke w pracy poświęconej architekturze Pomorza z 1914 roku.

Najbardziej zagadkowe są dwa elementy: motywy szachownic wyryte w granicie oraz kamienny blok z płaskorzeźbą ludzkiej głowy.

== Szachownice w narożniku kościoła ==
Na południowo-wschodnim narożniku prezbiterium, na dwóch sąsiadujących ze sobą kwadrach granitowych, wyryto geometryczne motywy przypominające szachownicę ułożoną z rombów. Znaki znajdują się na poziomie pierwszej i trzeciej warstwy kamieni powyżej cokołu (fot.). Motyw ten spotykany jest również na innych średniowiecznych kościołach Pomorza, Meklemburgii i Brandenburgii (m.in. w Moryniu, Czachowie, Baniach, Chojnie, Trzcińsku-Zdroju czy Gardnie), gdzie pojawia się często w narożnikach prezbiteriów oraz w najstarszych partiach murów. W literaturze niemieckiej motywy te określane są zwykle terminem ''Schachbrettzeichen'' („znaki szachownicowe”). Ich znaczenie pozostaje nadal niejednoznaczne i jest przedmiotem różnych interpretacji. Czasami zwraca się także uwagę, że ich rozmieszczenie pokrywa się z obszarem intensywnej kolonizacji i rozwoju sieci parafialnej w XIII wieku.

;Znaki warsztatowe (kamieniarskie)
Jedna z najstarszych hipotez widzi w nich znaki pozostawiane przez warsztaty budowlane lub poszczególnych kamieniarzy. Interpretacja ta budzi jednak wątpliwości, ponieważ typowe gmerki były zazwyczaj prostymi symbolami lub monogramami i umieszczano je w mniej widocznych miejscach konstrukcji. Ponadto dobrze udokumentowane systemy znaków kamieniarskich pojawiają się częściej dopiero w późniejszym średniowieczu, zwłaszcza przy dużych budowach kamiennych i ceglanych.
;Symbole fundacyjne lub heraldyczne
Według innej interpretacji motyw szachownicy mógł mieć związek z heraldyką rodów patronujących budowie kościoła lub z symboliką dynastii panujących w regionie. Wskazywano przy tym m.in. na podobieństwo do pól heraldycznych spotykanych w niektórych herbach średniowiecznych rodów. Hipoteza ta pozostaje jednak trudna do potwierdzenia, ponieważ znaki tego typu nie wykazują wyraźnej zgodności z konkretnymi herbami, a ich rozmieszczenie na murach kościołów nie ma charakteru systematycznego.
;Znaki sakralne lub konsekracyjne
Niektórzy badacze dopuszczają możliwość, że motywy te miały znaczenie religijne i były związane z rytuałem konsekracji kościoła. W średniowieczu podczas poświęcenia świątyni biskup namaszczał wybrane miejsca na murach krzyżmem, a w niektórych kościołach oznaczano je trwałymi znakami. W tym kontekście sugerowano również, że motyw mógł wyróżniać szczególny kamień konstrukcyjny, interpretowany symbolicznie jako „kamień węgielny”. W przypadku szachownic z Sadlna brak jednak jednoznacznych dowodów potwierdzających taki związek, gdyż typowe znaki konsekracyjne przyjmowały zwykle formę krzyży, a nie motywów geometrycznych.
;Funkcja ochronna (apotropaiczna)
Według innej interpretacji motyw szachownicy mógł pełnić funkcję ochronną (apotropaiczną). W średniowiecznej symbolice geometryczne znaki umieszczane na murach świątyń miały niekiedy odstraszać złe moce lub chronić budowlę przed nieszczęściem. Umieszczanie takich znaków w narożnikach lub w pobliżu wejść – miejsc uznawanych za szczególnie „wrażliwe” – mogło mieć znaczenie symbolicznej ochrony. W ikonografii średniowiecznej motyw pól szachownicy bywał także interpretowany jako metafora gry o ludzką duszę. Nawiązują do tego m.in. gotyckie freski z Morynia i Czachowa, przedstawiające diabły grające w szachy. Interpretacja ta pozostaje jednak hipotetyczna, gdyż brak bezpośrednich źródeł potwierdzających taką funkcję znaków na murach kościołów.
;Interpretacja związana z krucjatami północnymi
Pojawiła się również interpretacja łącząca motyw szachownicy z ideologią chrystianizacji ziem słowiańskich w okresie tzw. krucjat północnych w XIII wieku. Geometryczny wzór bywa interpretowany jako symboliczna metafora walki dobra ze złem lub zwycięstwa chrześcijaństwa nad dawnymi wierzeniami. Hipoteza ta pozostaje jednak trudna do potwierdzenia, ponieważ brak źródeł, które jednoznacznie łączyłyby motyw szachownicy z działalnością zakonów rycerskich lub programem ideologicznym krucjat.
;Inne interpretacje
W literaturze pojawiło się również kilka rzadziej spotykanych interpretacji motywu szachownicy. Niekiedy sugerowano, że znak mógł oznaczać miejsce związane z wykonywaniem lokalnej jurysdykcji, na przykład przestrzeń zgromadzeń lub sądów wiejskich przy kościele. Wysuwano także przypuszczenia, że motyw ten mógł mieć charakter czysto dekoracyjny. Hipotezy te nie znajdują jednak szerszego potwierdzenia w materiale porównawczym.
;Głos tradycji ludowej
Tajemnicze znaki na murach kościoła od dawna pobudzały wyobraźnię mieszkańców. W lokalnej tradycji pojawiały się różne próby wyjaśnienia ich znaczenia, mające jednak charakter ludowych opowieści, a nie interpretacji historycznych. Według jednej z nich szachownica miała być pamiątką zakładu budowniczych z diabłem. Czart miał nocami niszczyć wznoszone mury, dlatego robotnicy wyzwali go na partię szachów. Stawką była możliwość dokończenia budowy kościoła. Zwycięstwo ludzi zostało – według tej opowieści – utrwalone w kamieniu. Inna legenda tłumaczy znak jako ślad gry prowadzonej między siłami dobra i zła o ludzką duszę, co miało symbolicznie przypominać wiernym o duchowej walce między Bogiem a diabłem.

== Granitowy blok z rzeźbą głowy ==
Drugim niezwykłym detalem jest granitowy blok z płaskorzeźbą ludzkiej twarzy, znajdujący się przy południowej ścianie kościoła, w pobliżu bocznego wejścia.

Przez długi czas kamień ten pełnił funkcję stopnia w progu kruchty, co doprowadziło do znacznego starcia jego powierzchni. Dopiero w czasach współczesnych został wydobyty i ustawiony obok wejścia, dzięki czemu rzeźbę można obecnie obejrzeć w całości. Relief przedstawia twarz o długich włosach i uproszczonych rysach. Forma rzeźby jest surowa i trudna do jednoznacznego datowania. W lokalnej tradycji oraz w starszych opisach kamień bywa określany różnymi nazwami, m.in. jako „głowa mnicha”, „głowa żercy” lub po prostu „kamienna głowa”. Nazwy te odzwierciedlają różne próby wyjaśnienia pochodzenia przedstawienia, które pojawiały się zarówno w przekazach ludowych, jak i w literaturze regionalnej.

Przedstawienia ludzkich twarzy pojawiają się sporadycznie również w dekoracji średniowiecznych kościołów regionu, jednak zazwyczaj mają bardziej rozwiniętą formę rzeźbiarską, co utrudnia jednoznaczne porównanie z przykładem z Sadlna. W średniowiecznym budownictwie sakralnym stosunkowo często wykorzystywano również wtórnie starsze elementy kamienne, które wmurowywano w nowe partie murów. Znaczenie oraz pochodzenie tej rzeźby pozostaje niepewne. Z tego względu w literaturze pojawiło się kilka prób wyjaśnienia jej charakteru.

;Relikt kultów przedchrześcijańskich
Jedna z hipotez wiąże rzeźbę z reliktem dawnych kultów słowiańskich. Już na początku XX wieku Hugo Lemcke wysunął przypuszczenie, że przedstawienie może być wtórnie wykorzystanym elementem sztuki przedchrześcijańskiej. Zwracał przy tym uwagę na surową formę reliefu oraz na fakt, że kamień przez długi czas znajdował się w progu kruchty i pełnił funkcję stopnia (Trittstufe).

Umieszczenie takiego przedstawienia w progu mogło mieć znaczenie symboliczne. W okresie chrystianizacji zdarzało się bowiem, że elementy dawnych obiektów kultowych wmurowywano w świątynie chrześcijańskie w sposób mający podkreślać zwycięstwo nowej religii nad dawnymi wierzeniami. W takim ujęciu każdy wchodzący do kościoła symbolicznie deptał dawne wyobrażenie, co miało wymiar zarówno ideowy, jak i dydaktyczny.

W starszej tradycji pojawiały się także próby identyfikowania rzeźby z postacią chrześcijańskiego misjonarza, najczęściej biskupa Ottona z Bambergu. Pogląd ten budzi jednak poważne wątpliwości ikonograficzne. Przedstawiona postać ma wyraźnie zaznaczone długie włosy, podczas gdy duchowni katoliccy w XII i XIII wieku nosili tonsurę i krótko przystrzyżone włosy. W sztuce średniowiecznej ukazywanie biskupa w takiej formie byłoby więc bardzo nietypowe. Zwracano przy tym uwagę, że w kulturze słowiańskiej długie włosy bywały oznaką wolnego statusu oraz wysokiej pozycji społecznej, a w późniejszych przekazach etnograficznych przypisywano je również postaciom o charakterze kapłańskim. Z tego względu część badaczy uznawała, że przedstawienie może raczej nawiązywać do postaci o charakterze przedchrześcijańskim, na przykład do wyobrażenia kapłana lub bóstwa. Podobne poglądy pojawiały się w odniesieniu do innych zabytków regionu. W kościele w Altenkirchen na Rugii tzw. Svantevitstein („kamień kapłański”) wmurowano poziomo, co bywa interpretowane jako symboliczne obalenie dawnego bóstwa. Analogiczny motyw podporządkowania lub „uwięzienia” elementów o możliwym pogańskim pochodzeniu wskazywano również w fasadzie kościoła Mariackiego w Bergen na Rugii.

Hipoteza ta pozostaje jednak trudna do potwierdzenia, gdyż brak bezpośrednich źródeł świadczących o pogańskim pochodzeniu rzeźby z Sadlna.
;Element dekoracji architektonicznej
Według innej interpretacji rzeźba może być fragmentem dekoracji architektonicznej. W architekturze średniowiecznej pojawiały się uproszczone przedstawienia twarzy – maski, groteski lub głowy – umieszczane w portalach i na murach świątyń. Podobne detale znane są także z kościołów Dolnego Śląska (patrz: [[Almanach_śląski#Głowy_(maski)_na_dolnośląskich_kościołach|Głowy_(maski)_na_dolnośląskich_kościołach]]), gdzie występują jednak głównie w późniejszych, gotyckich fazach budowli. Rzeźba z Sadlna mogła być fragmentem takiej dekoracji, wtórnie wykorzystanym w murze podczas późniejszej przebudowy kościoła. Nie można też wykluczyć, że umieszczenie kamienia w progu nastąpiło dopiero w jednej z późniejszych faz funkcjonowania świątyni.
;Lokalna dekoracja kamieniarska
Nie można wykluczyć, że jest to dzieło lokalnego warsztatu kamieniarskiego, wykonane jako element dekoracyjny lub symboliczny, bez bezpośredniego związku z dawnymi kultami.
;Wtórne wykorzystanie kamienia
Ponowne wykorzystywanie starszych elementów kamiennych w nowych budowlach było w średniowieczu zjawiskiem powszechnym. Czasami mogło mieć znaczenie symboliczne, lecz równie często wynikało z praktycznych względów – dostępności materiału budowlanego. Dlatego interpretacja kamienia z Sadlna jako świadomego „poniżenia pogańskiego bóstwa” pozostaje jedynie jedną z możliwych hipotez.
;Głos tradycji ludowej
Surowa kamienna twarz przez wieki pobudzała wyobraźnię mieszkańców wsi, co doprowadziło do powstania licznych opowieści. Według jednej z legend przedstawia ona grzesznego mnicha, który za przewinienia podczas budowy kościoła został zamieniony w kamień i umieszczony w progu świątyni jako przestroga dla innych. Inna opowieść mówi o rzeźbiarzu, który potajemnie wyrzeźbił wizerunek dawnego bóstwa, a gdy odkryto jego czyn, zmuszono go do wmurowania rzeźby w próg kościoła. Według jeszcze innej legendy kamienna głowa wyrosła z ziemi w miejscu dawnej pogańskiej świątyni, a mieszkańcy wmurowali ją w mur kościoła, aby osłabić jej magiczną moc.

== Galeria ==
<gallery mode=packed heights=230px caption="Znaki kamieniarskie?">
Plik:Sadlno kościół.jpg|Kościół w Sadlnie; widok od południowego wschodu; narożnik z szachownicami
Plik:Sadlno szachownica.jpg|Południowo-wschodni narożnik; na poziomie 1. i 3. warstwy nad cokołem, umieszczone są symbole formie szachownicy ułożonej z rombów
</gallery>
<gallery mode=packed heights=180px caption="Głowa żertcy?">
Plik:Sadlno kruchta.jpg|Fragment południowej ściany kościoła; na prawo do drzwi kamień z wyrytą głową
Plik:Sadlno głowa mnicha.jpg|Kamienna głowa
Plik:Sadlno głowa pogańskiego kapłana.jpg|Kamienna głowa
</gallery>

[[Kategoria:Województwo zachodniopomorskie]]
[[Kategoria:Średniowiecze]]

Gmerki mieszczan wrocławskich

2026-03-16T05:46:42Z

Anna Kowalczewska: /* Gmerki niezidentyfikowane */

== Galeria gmerków ==
=== Średniowiecze ===
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak handlowy na suknie importowanym przez Petera [[Herby_mieszczan#Beyer|Beyera]] i Petera [[Herby_mieszczan#Schwarz|Schwarza]] (ok. 1360); zob. [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku]].</div>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1423 r. Hans Banke, jako skarbnik miejski (Kämmerer, kamlarz), pieczętował się jeszcze gmerkiem (Hausmarke). Rodzina przyjęła później [[Herby_mieszczan#Banke|herb]].</div>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na pieczęci (1423) Johannesa Benewicza seniora rady w 1423 r. Johannes Benewicz (Bennewitz) był bogatym kupcem; posiadał komorę w sukiennicach. Wieloletni rajca i ławnik. W latach 1421 1423 senior (starszy) rady i tym samym starosta [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].</div>
Plik:Domnick.png|<div style='text-align:justify;>Znak użyty przez Dominika [[Herby_mieszczan#Dompnig|Dompniga]] w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]] na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Holczel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk [[Jan Holczel|Hansa Hölczela]] (zm. 1512) na tarczy.
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na płycie nagrobnej Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół świętych Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Tauchen Jodokus.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Hansa Popplau, jednego z witryków fary elżbietańskiej. To jeden z aniołów z tarczami herbowymi fundatorów ([[Herby mieszczan#Scheuerlein|Scheuerlein]], Wrocław - św. Jan Chrzciciel, [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnig]] i [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]).</div>
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau na sklepieniu pod emporą w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Sklepienie_pod_Chórem_Królewskim|zachodnim przęśle nawy głównej (XV w.)]] fary elżbietańskiej</div>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]<ref name="Gromadzki">Gromadzki Jan. ''Sakramentarium w kościele św. Wawrzyńca i św. Elżbiety we Wrocławiu. Historia i ikonografia.'' Roczniki Sztuki Śląskiej, XXIV, Wrocław 2016, s. 27-59.</ref>
</gallery>

=== Nowożytność ===
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk (herb?) [[Herby_mieszczan#Althoff|Georga von Althoff zwanego Scholtzem]] (1517-1604); plakieta pod [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów]], ok. 1580</div>
Plik:Beck Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>a. Beck(e) - gmerk w formie Schriftzeichen (znaki o charakterze pisma) <small>(Schellenberg 1938, tab. 36,93.)</small></div>
Plik:Beck Adam gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>b. Gmerk na [[Kościół_św._Barbary#Elewacja_wschodnia|epitafium Adama Becka]] (zm. 1623); elewacja wschodnia kościoła św. Barbary. Adam Beck posługiwał się gmerkiem o charakterze pisarskim (Schriftzeichen), mającym formę znaku przypominającego cyfrę 4, z wpisanymi w nią literami AB. Patrz też poprzednie zdjęcie.</div>
Plik:George Wutge.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika [[#Georg Wutge|Georga Wutge]] na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Huber Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Johanna Hubera na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Schumann Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Johanna Schumanna na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Epitafium sukienników N.N.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk N.N. sukiennika na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Hermann David.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Davida Hermanna na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Strauss Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Johanna Straussa na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
</gallery>

== Gmerki niezidentyfikowane ==
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na sklepieniu pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej (XV w.) fary elżbietańskiej</div>
Plik:N.N. 1507.jpg|Herb wrocławskiego mieszczanina o inicjałach W. H. (patrz obok)
Plik:Epitafium W. H.jpg|Plac Dominikański. Fot. prawdopodobnie I poł. lat 20. XX w. Na prawo od wejścia do kościoła św. Wojciecha epitafium z 1507 r. mieszczanina o inicjałach W. H. Elementy tego epitafium: św. Anna Samotrzecia i zmarły jako orant w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Gmerk w tarczy herbowej był na zaginionej konsoli pod św. Anną.
Plik:NN Rynek 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk (Hausmarke) na portalu kamienicy Rynek 3</div>
</gallery>

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Gmerki mieszczan wrocławskich]]

Plik:Epitafium W. H.jpg

2026-03-16T05:45:40Z

Anna Kowalczewska:

Plac Dominikański. Fot. prawdopodobnie I poł. lat 20. XX w. Na prawo od wejścia do kościoła św. Wojciecha epitafium z 1507 r. mieszczanina o inicjałach W. H. Elementy tego epitafium: św. Anna Samotrzecia i zmarły jako orant w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

[[Kategoria:Epitafia]]
[[Kategoria:Ikonografia Wrocławia]]

Plik:N.N. 1507.jpg

2026-03-16T05:45:13Z

Anna Kowalczewska:

Znak fundatorski z 1504 roku na cokole św. Anny Samotrzeciej, rzeźby kamiennej w kościele św. Wojciecha we Wrocławiu.

Rzeźba św. Anny Samotrzeciej i klęczącego mężczyzny z epitafium mieszczanina wrocławskiego o inicjałach W. H. (zm. ok. 1507) Mistrz wrocławski: 1507. Znajduje się w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na niezachowanej konsoli, czy raczej dwóch konsolach, gdyż rzeźby były ustawione na oddzielnych konsolach. Epitafium wisiało na zachodniej elewacji kościoła Dominikanów we Wrocławiu, po południowej stronie portalu (patrz: Czerner, Wrocław na dawnej rycinie, tablica 54). Na konsoli pod stopami Anny była data 1507, tarcza herbowa z gmerkiem i inicjałami W. H. (Sztuka na Śląsku XII-XVI w., s. 187) Interpretacje Schellenberga kto to był patrz dyskusja.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Wrocław w XVI wieku]]
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Plik:Wieszkowice 8.jpg

2026-03-13T18:50:26Z

Anna Kowalczewska:

Wieszkowice, część wsi Pławna Górna (''Ober Schmottseiffen'') gm. Lubomierz, pow. lwówecki. Grupa Ukrzyżowania z blachy.

Krzyż stoi po lewej stronie drogi odchodzącej w lewo od szosy w kierunku posesji 120. Jest oddalony kilkanaście metrów od drogi prawdopodobnie był krzyżem przy odejściu do posesji 120.

51°02'16.8"N 15°33'39.7"E

{{LMZ}}

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy z XIX w.]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie lwóweckim]]
[[Kategoria:Grupa Ukrzyżowania]]

Plik:Wieszkowice 6.jpg

2026-03-11T15:47:53Z

Anna Kowalczewska:

Wieszkowice, część wsi Pławna Górna gm. Lubomierz. Krzyż z Grupą Ukrzyżowania na murowanym cokole. Inskrypcja z datą 187?. Fot. 2025.

51°02'01.4"N 15°32'57.8"E

{{LMZ}}

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie lwóweckim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy z II poł. XIX w.]]

Plik:Wieszkowice 1708.jpg

2026-03-10T05:15:47Z

Anna Kowalczewska:

Wieszkowice, przysiółek wsi Pławna Górna w gm. Lubomierz.

Kapliczka słupowa z 1708 r. ufundowana przez Michaela Knoblicha.

Kapliczka charakterystyczna do słupowych kapliczek z XVII i XVIII wieku w okolicy Lubomierza. Mają w wieńczącej kostce głęboką wnękę z przodu i po bokach obrazy na blasze lub płytkie wnęki po nich, albo obrazy z blachy z każdej strony lub płytkie wnęki po nich.

Położona po lewej stronie szosy, jadąc od Lubomierza, przed posesją 151A, często słabo widoczna przez zarośla.

Współrzędne: 51°01'55.3"N 15°32'37.3"E

[[Kategoria:Kapliczki z I poł. XVIII w.]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]

Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg

2026-03-02T04:59:06Z

Anna Kowalczewska:

Zwornik sklepienia w kaplicy Smedchinów. Fara elżbietańska. Niezidentyfikowany gmerk. Fot. 2026

Mathias Smedchin.

Pierwsza informacja źródłowa o nim pochodzi z dokumentu rady miasta z 18 XII 1389, gdzie jest mowa o fundacji dokonanej dla kaplicy należącej do zmarłego już rajcy, Mathiasa Smedchina – na świece i dla obsługujących ją uczniów szkoły parafialnej 14. - Gromadzki 2010, s. 22.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Gmerki mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Płyta memoratywna Jacoba Wachholta w Trzebiatowie

2026-02-23T16:18:18Z

Anna Kowalczewska:

'''Kamienna płyta ku pamięci Jacoba Wachholta (XVI w.)'''

Zabytek zlokalizowany jest w Trzebiatowie przy ul. Jana Kilińskiego 83, na terenie dawnej wsi Wyszkowo, stanowiącej dziś krańcową część miasta. Obszar ten znany był jako niewielkie osiedle tkackie określane mianem Spinnkaten.

Kamienna płyta wyciosana została z wapienia gotlandzkiego. Jej wymiary wynoszą 2 × 0,6 × 0,2 m. Zwieńczona jest łukiem 3/4 okręgu, na którego obwodzie znajduje się siedem liści koniczyny (jeden uszkodzony). Dwuwierszowa, bardzo słabo czytelna inskrypcja brzmi: Jacob Wacholt / gnade dy got (Jacob Wacholt / Niech Bóg będzie mu łaskaw). Niżej widoczny jest zatarty zarys pięciokątnej tarczy z przedstawieniem głowy barana – herbu rodu Wachholzów. Pomnik datowany jest na podstawie formy oraz liternictwa na połowę XVI wieku. Nie jest znana przyczyna ustawienia płyty w obecnym miejscu. Pewną wskazówką może być fakt, iż biegła tędy droga pielgrzymkowa z Trzebiatowa do nieistniejącego klasztoru norbertanek w Wyszkowie. Tego typu trakty były często miejscem ustawiania krzyży i kapliczek – zarówno wotywnych, jak i memoratywnych. Niewykluczone zatem, że płyta mogła pełnić funkcję upamiętniającą, przypominając przechodzącym pielgrzymom o potrzebie modlitwy za duszę zmarłego.

Dodatkową przesłanką jest obecność w kościele Mariackim w Trzebiatowie płyty nagrobnej Jacoba Wachholta. W jej centrum znajduje się tarcza herbowa z labrami i klejnotem, a inskrypcja – według Hugona Lemcke – głosi:
„Anno d(omi)ni 1544 den 1. Martii is der edle unernfeste J(acob?) Wachholt tho Dargesslaf erfgesseten gottselich entslapen un lieget hir in der (erde begraven) dess sele der leue got gnedich sy”
(Roku Pańskiego 1544, dnia 1 marca, szlachetny i cnotliwy J(acob?) Wachholt z Dargesslaf zasnął pobożnie w Panu i leży tu w ziemi pogrzebany. Niech miły Bóg będzie łaskaw jego duszy).

Zbieżność imienia, chronologii oraz motywu herbowego pozwala przypuszczać, że omawiana stela może pozostawać w związku z osobą pochowaną w kościele Mariackim w Trzebiatowie. Jeśli przyjąć, iż chodzi o tę samą postać, wówczas przydrożna płyta stanowiłaby wtórne lub równoległe upamiętnienie Jacoba Wachholta (inne zapisy nazwiska: Wacholtz, Wachholz, Wacholt), wystawione w miejscu związanym z jego śmiercią bądź w przestrzeni szczególnie sprzyjającej modlitwie wstawienniczej. Hipoteza ta, choć nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia źródłowego, wydaje się prawdopodobna w świetle zgodności danych epigraficznych, heraldycznych oraz chronologicznych.

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Trzebiatów.jpg|Płyta Jacoba Wachholta (fot. 2026)
Plik:Trzebiatów 1914.jpg|Płyta w 1914 r.
</gallery>

== Interpretacja funkcji płyty ==
Płyta z Trzebiatowa była i bywa łączona z pokutą za zabójstwo, a więc z tzw. umowami ugodowymi . Interpretacja ta opiera się jednak na ogólnym założeniu, że każda średniowieczna kamienna stela ustawiona w terenie musi mieć związek z przestępstwem i pojednaniem po zabójstwie. Jest to schemat interpretacyjny powtarzający się również w innych regionach – analogicznie jak utrwalony w historiografii pogląd, że każdy stary kamienny krzyż należy uznać za „[[krzyż pokutny]]”.

Tymczasem północnoniemiecka forma steli określanej jako Wange – do której należy także zabytek trzebiatowski – była stosunkowo rozpowszechniona na obszarze Pomorza, Rugii i Meklemburgii. Były to wysokie, płytowe kamienie ustawiane przy drogach, zawierające często inskrypcje, przedstawienia krzyża i inne ryty, których podstawową funkcją było wezwanie przechodniów do modlitwy za duszę zmarłego. Cel takich Wangen szczególnie jasno wynika ze znanej inskrypcji z kamienia w Berthke gmina Jakobsdorff (Meklemburgia-Pomorze Przednie) z roku 1390:

„Wszystkich, którzy tędy przechodzą, proszę, aby na chwilę się zatrzymali i modlili się do Boga, by w krótkim czasie uwolnił duszę od męki” (Alle de hir henne gan ik bidde se en klene stan unde bidden got in korter tid make de sele pine quid).

Tekst ten nie odnosi się do sprawcy ani do aktu pokuty, lecz wprost wskazuje na funkcję modlitewną. Chodziło o wstawiennictwo przechodniów, które – zgodnie z ówczesną doktryną – mogło przyczynić się do skrócenia czyśćca i uwolnienia duszy zmarłego od mąk. W rozumieniu epoki szczególnej pomocy wymagały osoby, które zmarły nagle, zwłaszcza bez przyjęcia sakramentów pokuty i namaszczenia chorych. Taki sposób odejścia oznaczał brak bezpośredniego przygotowania duchowego, a więc niemal pewne podleganie oczyszczeniu czyśćcowemu. Stąd potrzeba modlitwy wstawienniczej była w ich przypadku szczególnie akcentowana. Nie oznacza to jednak, że tego rodzaju stele wznoszono wyłącznie dla ofiar gwałtownej śmierci. Mogły one być również wyrazem zamożności fundatorów, siły więzi rodzinnych czy społecznego prestiżu zmarłego. Publiczne upamiętnienie w przestrzeni przydrożnej miało charakter zarówno religijny, jak i reprezentacyjny.

W literaturze obiekt trzebiatowski bywa określany mianem „Mordwange”, a więc steli wzniesionej w następstwie zabójstwa i związanej z ugodą pojednawczą. Jednakże inskrypcja zachowana na płycie nie zawiera bezpośredniej wzmianki o zabójstwie ani o sprawcy, nie przywołuje aktu pojednania ani zobowiązań prawnych. Jej treść ogranicza się do imienia zmarłego i formuły modlitewnej gnade dy got. Charakter tekstu jest zatem czysto eschatologiczny. Również forma zabytku nie rozstrzyga jednoznacznie o jego „pokutnym” charakterze. Wysoka, płytowa stela odpowiada północnoniemieckiemu typowi Wange, który mógł, lecz nie musiał być związany z zabójstwem. Sam fakt ustawienia kamienia przy drodze nie stanowi wystarczającego dowodu na jego związek z ugodą po zbrodni. W przypadku Trzebiatowa lokalizacja zabytku nabiera szczególnego znaczenia. Jeśli przebiegała tędy droga pielgrzymkowa, miejsce to sprzyjało realizacji funkcji modlitewnej w sposób idealny. Uczestnicy ruchu pielgrzymkowego – a więc osoby już znajdujące się w przestrzeni religijnej praktyki – stanowili naturalnych adresatów wezwania do modlitwy za duszę zmarłego. W tym sensie trzebiatowska stela wpisuje się w model przydrożnej Wange o charakterze modlitewno-memoratywnym znacznie lepiej niż w schemat kamienia pokutnego. Określenie „Mordwange” należy zatem traktować jako hipotezę interpretacyjną utrwaloną w starszej literaturze, podczas gdy analiza formy, treści inskrypcji oraz kontekstu lokalizacyjnego pozwala widzieć w płycie przede wszystkim przydrożną stelę modlitewną, wzniesioną w intencji duszy zmarłego.

== Literatura ==
* Lemcke Hugo, ''Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, herausgegeben im Auftrage der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde. Heft XI. Kreis Greifenberg,'' Stettin 1914, s. 168-169, 197-197.
* Łysiak Wojciech, ''Zaklinanie śmierci. Śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim.'' Poznań 2000, s. 104-105.

[[Kategoria:Województwo zachodniopomorskie]]
[[Kategoria:XVI wiek]]
[[Kategoria:Kapliczki z XVI w.]]
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]

Wrocławski almanach

2026-02-19T16:25:30Z

Anna Kowalczewska: /* Wątpliwości i błędne utożsamienia dotyczące losów szczątków */

<big>'''Almanach wrocławski'''</big> <div style="float: right;">Zobacz też: [[Almanach śląski]], [[Almanach]], [[Stary Wrocław]]</div>

== Galeria ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Wrocław głowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Wrocław, kamienna głowa z II poł. XII w. (kopia w Muzeum Architektury); prawdopodobnie fragment całopostacioweego posągu. Łączona z opactwem ołbińskim, klasztorem Kanoników Regularnych na Ślęży, lub opactwem Najświętszej Marii Panny na Piasku. Roman Reinfuss przypuszcza, że może to być twórczość miejscowych kamieniarzy, zatrudnionych pomocniczo przy budowie obiektów sakralnych przez rzemieślników z zachodu. Prezentuje nurt tradycyjny (ludowy), różny od stylowej rzeźby romańskiej.<div>
Plik:Herb pasyjny XV w.jpg|<div style='text-align:justify;>Kafel ceramiczny z XV w., Stare Miasto we Wrocławiu; herb pasyjny czyli fikcyjny herb Chrystusa; domniemywano, że takim znakiem (z arma Christi) mógłby posługiwać się sam Chrystus; pojawiał się często w grafikach i herbarzach.</div>
Plik:Ratusz sng.jpg|Obseceniczna scena na wrocławskim Ratuszu, przełom XV/XVI w.
Plik:Farbiarze i apretownicy 1562.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herb farbiarzy i apretowników w królestwie Czech|Herb farbiarzy i apretowników królestwa Czech]]; nadanie przez cesarza Ferdynanda I w 1562 r.; znaku takiego używali również farbiarze śląscy, w tym wrocławscy.</div>
Plik:Klęcząca kobieta.jpg|<div style='text-align:justify;>Św. Barbara klęcząca na postaci swojego ojca i prześladowcy Dioskurosa. Piaskowcowa rzeźba datowana na ok. 1380 r. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu wykonana przez anonimowy "warsztat wrocławski". Odkryto ją w 1964 r. w murze jatki przy ul. Malarskiej we Wrocławiu (Stare Jatki). Kobieta przepasana jest charakterystycznym dla epoki pasem ([[dubsing]], dupsing).</div>
</gallery>

== Sceny na stropach w kamienicy Pod Złotym Słońcem ==
Malowane sceny na stropach w kamienicy Rynek 6 we Wrocławiu (kamienica Pod Złotym Słońcem).
Kamienica wielokrotnie zmieniała właścicieli. W pierwszej połowie XVII wieku należała do kupieckiej rodziny [[Herby mieszczan#Röber|Röber]], której członkowie mieszkali we Wrocławiu przez trzy pokolenia nie wyróżniając się zbytnio niczym. Zostawili jednak po sobie pamiątkę w postaci zespołu dekoracyjnego stropów składającego się z pomalowanych wsuwek, belek stropowych i podciągowych, które są jednym z najbardziej interesujących zachowanych przykładów świeckiego malarstwa manierystycznego na Śląsku.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rynek 6 a.jpg|<div style='text-align:justify;>Kobieta w średnim wieku (żona) w asyście paradnie ubranego młodego mężczyzny wymierza klapsa klęczącemu z opuszczonymi spodniami starszemu mężczyźnie (mężowi). Satyryczna scena o podtekście erotycznym. Mąż rogacz jest ośmieszany przez żonę.</div>
Plik:Rynek 6 b.jpg|<div style='text-align:justify;>Dziewczyna trzyma wianek, do którego młodzieniec próbuje wbić za pomocą rakietki piłkę. Gest dziewczyny wyraża zachętę i gotowość do oddania się, a gesty młodzieńca wyrażają chęć pozbawienia towarzyszkę zabawy dziewictwa.</div>
Plik:Rynek 6 c.jpg|<div style='text-align:justify;>Mniszki w dominikańskich habitach ciągną na sznurze korpulentnego mnicha trzymającego w jednej ręce różaniec, a w drugiej butelkę z alkoholem. Satyra na gnuśność i złe prowadzenie się katolickiego kleru.<div>
</gallery>

== Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludum scaccorum ==
13 miniatur w Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludum scaccorum (Księga o obyczajach ludzi i obowiązkach szlachciców, czyli o grze w szachy, tzw. Księga figur szachowych) wykonanych w drugiej ćwierci XV wieku we Wrocławiu przez anonimowego miejscowego miniaturzystę, nazwanego Mistrzem Księgi Szachowej. Ozdobił on nimi łacińską wersję dzieła Jakuba de Cessolis, umieszczoną w kodeksie zawierającym rozmaite teksty teologiczne — materiały do kazań (homiliarz). Świat porównywany jest do szachownicy, a każda figura przypisana jest do określonej klasy społecznej (pionki to lud, dworzanin i urzędnik to wieża, skoczek to rycerz, a goniec to sędzia; są także król i królowa), dzięki czemu szachy stają się modelem uporządkowanego świata. Refleksje na temat szachów są także okazją do formułowania uwag na temat obyczajów i moralności społeczeństwa, religii oraz polityki. Tekst łączy komentarze dotyczące reguł gry z cytatami z Pisma Świętego, dzieł pisarzy kościelnych i świeckich oraz klasyków starożytnych.

Wolumin był własnością biblioteki klasztoru dominikanów we Wrocławiu. Niewielkie, matowe miniatury przedstawiają tytułowe figury i pionki szachowe, które służyły jako swoiste zakładki — znak dla braci kaznodziejów, wskazujące, gdzie należy szukać materiałów do kazań adresowanych do wybranych grup społecznych. Zasadniczo miały to być ilustracje pojęć, oddające ogólny obraz społeczeństwa, jednak wrocławski miniaturzysta nadał im również lokalny charakter. Na przykład w wizerunkach kowala, rolnika i waganta starał się wprowadzić ożywienie. Tak jak w innych rękopisach tego średniowiecznego bestsellera włoskiego dominikanina, również w iluminacjach wrocławskich można dopatrzyć się miejscowych odniesień w przedstawieniach postaci.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:LdM B król.jpg|Król
Plik:LdM B królowa.jpg|Królowa
Plik:LdM B sędzia.jpg|Sędzia
Plik:LdM B rycerz.jpg|Rycerz
Plik:LdM B dworzanin.jpg|Dworzanin
Plik:LdM B rolnik.jpg|Rolnik
Plik:LdM B kowal.jpg|Kowal
Plik:LdM B tkacz.jpg|Tkacz, notariusz, kuśnierz
Plik:LdM B kupiec.jpg|Kupiec, bankier
Plik:LdM B lekarz.jpg|Lekarz, aptekarz
Plik:LdM B karczmarz.jpg|Karczmarz
Plik:LdM B strażnik miejski.jpg|Strażnik miejski (Wächter), urzędnik, celnik
Plik:LdM B wagabunda.jpg|Włóczęga, wagabunda, rozrzutnik, wesołek, rybałt, posłaniec
</gallery>

== Pieczęć sekretna rady miejskiej Wrocławia ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pieczęć sekretna (Saurma).jpg| Wrocławska pieczęć sekretna, odcisk z 1401 r. wykonany tłokiem z 1343 r.
</gallery>
Pieczęć przedstawiająca głowę św. Jana Chrzciciela (bez nimbu i misy) na tle gęstej ukośnej kraty usianej krzyżykami. Napis w otoku: + SECRETVM . CIVITAS . WRATISLAVIAE .

Tak zwana pieczęć sekretna była używana od co najmniej 1343 r. do legalizacji korespondencji i pism bieżących, obok pieczęci wielkiej (z postacią św. Jana Chrzciciela stojącą przy murach) towarzyszącej tylko dokumentom donioślejszej wagi (lata 1354-1418). Po 1418 r. "pieczęć sekretna" była główną pieczęcią miasta, aż do nadania mu nowego herbu w 1530 r.

== Rempelheller ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Rempelheller.jpg|Rempelheller
</gallery>
Charakterystyczny miejski halerz wrocławski z głową świętego Jana Chrzciciela na awersie, znany jako Rempelheller (halerz Rempla) lub Judenbart-Heller (halerz z żydowską brodą). Według satyrycznego wiersza z tamtego okresu, monety te miały przedstawiać "brodę Rempla" (głowa Jana Chrzciciela) i "psa Bedy" (czeski lew). Dwaj wrocławscy kupcy, Niklas Rempel i Georg Bedau (Beda), którzy dzierżawili wrocławską mennicę na mocy przywileju króla Zygmunta Luksemburskiego zezwalającego na bicie halerzy w nowej formie, mieli rzekomo "psuć" nową monetę.
Podobno (1427) przetapiali starsze halerze (z lwem i orłem), aby wybić nowe – z lwem i głową św. Jana Chrzciciela – które miały mniejszą wagę i niższą zawartość srebra, co pozwalało na uzyskanie znacznych zysków kosztem wartości monety.

Śląsk, [[księstwo wrocławskie]], Zygmunt Luksemburczyk, Albrecht lub Władysław Pogrobowiec, halerz 1430–1448, mennica Wrocław.<br>
Awers: głowa św. Jana ¾ w lewo<br>
Rewers: Lew wspięty w lewo, w koronie, z rozdwojonym ogonem<br>
Średnica 11 mm, waga 0.23 g

== Prawo mili ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Prawo mili mapa.jpg|Mapa pokazująca zasięg prawa mili miasta Wrocławia
Plik:Stopa.jpg|Drzeworyt z 1575 r. pokazujący obliczanie przeciętnej stopy
</gallery>
'''Wrocławskie prawo mili'''<br>
18 maja 1266 roku książę Henryk III Biały zagwarantował stolicy swojego księstwa, że w promieniu jednej mili od miasta nie będą stawiane stragany mięsne. Przywilej ten poszerzył 31 stycznia 1272 roku syn i następca Henryka III, Henryk IV Prawy. Zabronił on mianowicie, na obszarze mili po obu brzegach Odry, organizowania targów, zakładania składów sukienniczych, kramów z artykułami wszelkimi, straganów z pieczywem, butami oraz mięsem, a także szynków, z wyjątkiem starej karczmy w Ołbinie. Henryk V Brzuchaty 22 lipca 1290 roku rozciągnął te zakazy na wszelkich rzemieślników.

Przejęcie władzy przez nowego księcia praktycznie zawsze wiązało się z potwierdzaniem dotychczas uzyskanych przywilejów przez miasto. Tak było też, gdy po śmierci swojego opiekuna króla Wacława II samodzielne rządy obejmował młody Bolesław III. Przy okazji wydania przez co najwyżej 14-letniego księcia 27 X 1305 roku dokumentu potwierdzającego monopol sukiennic na cięcie i sprzedaż sukna w Wrocławiu dokonano też w księdze przywilejów wpisu nadań Henryka IV w dniu 31 styczna 1272 r. Sprawa była ważna, gdyż tkacze z Nowego Miasta kroili i sprzedawali swoje sukno, czego według Wrocławian nie mogli robić. Przywilej Henryka IV dotyczący prawa mili został załączony jako dowód historyczny, potwierdzający wyłączność Wrocławia na cięcie i handel suknem. U części badaczy ta sytuacja wzbudziła czujność. Powołując się na zbieżność językową wpisanego dokumentu Henryka IV z tym wystawionym przez Bolesława III, kwestionują oni autentyczność tego pierwszego, uważając go za falsyfikat. Tak np. Mateusz Goliński w Historia Wrocławia Tom 1 z 2001 r.

Ciekawe, że przywileje Henryka IV, wśród których oprócz kwestionowanego prawa mili były też inne bardzo dla miasta korzystne, również wydał bardzo młody władca. Henryk IV miał wtedy 12-13 lat i podobnie jak Bolesław III w 1305 r. nie był z pewnością w pełni świadomy konsekwencji swoich działań. Zasadne jest pytanie, czy przywódcy miasta nie wykorzystywali sytuacji, docierając do osób mających decydujący wpływ na młodocianych książąt, uznając, że łatwiej i taniej jest ich skłonić do zrzeczenia się uprawnień władcy w tym czasie niż wtedy, gdy w pełni poczują wagę swoich decyzji i ich wpływ na swoją pozycję.

Wracając do do prawa mili, to w związku z możliwością, że przywilej Henryka IV z 1272 r. jest falsyfikatem, dokument Henryka V z 1290 r. jest nie potwierdzeniem i rozszerzeniem, ale przywilejem konstytuującym to prawo. Znamy go z potwierdzenia dokonanego przez króla Jana Luksemburskiego w 1327 r. (6 IV), dokonanego w związku z umową sukcesyjną między czeskim władcą a księciem [[Henryk VI Dobry|Henrykiem VI]].

Jak by nie było i do końca nie wiadomo dokładnie od kiedy, to okolica Wrocławia została wykluczona z konkurencji handlowej, a zakupy musiały być dokonywane w mieście. Milę obliczano nie od murów miasta, lecz od granic należących do Wrocławia pastwisk. Mila Wrocławska mierzyła ok. 6,5 km. Dokładnie wymierzono ją w 1630 r. jako odległość od Bramy Piaskowej przez Most Piaskowy, mosty Młyńskie, dzisiejszą ul. Jedności Narodowej, mosty na Odrze Ołbińskiej do Psiego Pola. Pomiaru dokonano tocząc drewniane koło o promieniu 5 łokci, czyli średnicy 576 cm (wrocławski łokieć mierzył 57,6 cm). Informację o takim wielkim kole podaje Encyklopedia Wrocławia. Jeżeli to nie przekłamanie, toczenie prawie sześciometrowego koła było widowiskowym wydarzeniem. Tak odmierzona odległość to 11 250 łokci, a więc 6 480 m. Niezależnie od średnicy toczonego koła mila wrocławska była długa, chociaż nie wyjątkowo, bo np. pruska mila to 7 532 m, a ta wytyczona w 1630 r. to odtworzony wzorzec dla używanej od wieków, a od ustalenia w opisany sposób wzorca stała się obowiązująca na Śląsku. Wrocławskie prawo mili był to więc dosyć duży obszar, obejmujący znaczną część wrocławskiego weichbildu.

== Szczątki Henryka IV Probusa ==
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Henryk IV sarkofag.jpg|Sarkofag Henryka IV Probusa
Plik:Sarkofag Henryka IV.jpg|<div style='text-align:justify;>Książę Henryk IV Probus na płycie wierzchniej</div>
Plik:Henryk IV.jpg|<div style='text-align:justify;>Szczątki księcia Henryka IV Prawego (1257 lub 1258 – 1290) po otwarciu sarkofagu 6 stycznia 1944 roku. Fotografia wykonana prawdopodobnie nieco później.</div>
</gallery>

=== Pośmiertne losy szczątków Henryka IV Probusa ===
----
Henryk IV Probus, książę wrocławski (1270–1290) i krakowski (1288–1290), zmarł 23 czerwca 1290 r. Zgodnie z testamentem został pochowany w ufundowanej przez siebie kolegiacie św. Krzyża we Wrocławiu. Planowana fundacja klasztoru cysterek, która miała stać się jego docelowym miejscem spoczynku, nie została zrealizowana, dlatego szczątki księcia pozostały w świątyni świętokrzyskiej.

Sarkofag Henryka IV, wykonany na przełomie XIII i XIV wieku, należy do najwybitniejszych dzieł śląskiej rzeźby sepulkralnej. Ma formę tumby – kamiennej skrzyni nakrytej płytą z plastycznym wizerunkiem księcia. Postać ukazana jest w stroju ceremonialnym, z mitrą książęcą. Obecnie sarkofag znajduje się w Muzeum Narodowym we Wrocławiu – pusty.

==== Wczesne otwarcia grobu ====
----
Śmierć Henryka IV była najprawdopodobniej nagła, dlatego właściwy sarkofag nie mógł być gotowy w chwili pogrzebu. Ciało złożono zapewne w prowizorycznym grobie, a następnie – po wykonaniu tumby – przeniesiono do kamiennego sarkofagu. Opis tego momentu nie zachował się.

W 1634 r., podczas wojny trzydziestoletniej, kościół św. Krzyża został splądrowany przez wojska szwedzkie. Według przekazu kronikarskiego grób Henryka IV został otwarty i sprofanowany. Zwłoki, odziane w czarny habit, miały zostać wyrzucone z grobu i rozwleczone. Późniejsze uporządkowanie pochówku nie zostało opisane w źródłach.

Kolejne udokumentowane otwarcie grobu nastąpiło 22 czerwca 1866 r. podczas prac renowacyjnych. Wewnątrz kamiennej tumby znajdowała się dębowa trumna bez wieka. W niej spoczywały szczątki księcia. Nie stwierdzono obecności zbroi, tkanin ani insygniów. Kości były już wówczas przemieszane i pozbawione wyposażenia grobowego.

==== Otwarcie w 1944 r. ====
----
6 stycznia 1944 r., w związku z akcją zabezpieczania zabytków przed nalotami lotniczymi, dokonano kolejnego otwarcia tumby Henryka IV Probusa. Sarkofag, znajdujący się w kościele św. Krzyża we Wrocławiu, został otwarty w obecności konserwatora zabytków Dolnego Śląska Günthera Grundmanna. Czynność ta miała związek z planowanym przeniesieniem zabytku do Wierzbnej (pow. Świdnica), celem ochrony przed zniszczeniem w wyniku działań wojennych.

Po zdjęciu płyty wierzchniej stwierdzono, że w kamiennej komorze (o długości 1,55 m i szerokości 37 cm) znajduje się prosta drewniana skrzynia o długości 1,05 m, szerokości 30 cm i wysokości 18 cm. W skrzyni leżały nieuporządkowane, silnie zwietrzałe kości. Nie odnaleziono żadnych pozostałości odzieży, uzbrojenia ani biżuterii. Kości nie były ułożone anatomicznie – stanowiły luźny zbiór szczątków. Zmierzona kość udowa miała 49 cm długości, co wskazuje na wysoki wzrost księcia. Wykonano również dokumentację fotograficzną skrzynki ze szczątkami.

Drewnianą skrzynię z prochami księcia wyjęto z wnętrza tumby i tymczasowo złożono przy ołtarzu w kościele św. Krzyża. Następnie szczątki zostały przekazane do Instytutu Antropologii Uniwersytetu Wrocławskiego celem przeprowadzenia badań. Sam sarkofag przetransportowano — razem z sarkofagiem Henryka II Pobożnego z kościoła św. Jakuba i Wincentego we Wrocławiu — do kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Wierzbnej. Obydwa zabytki zostały tam ukryte w zaszalowanej romańskiej kaplicy świątynnej.

Po zakończeniu wojny sarkofagi odnaleziono w Wierzbnej i przewieziono do Muzeum Narodowego we Wrocławiu. W sporządzonym już po wojnie protokole odnotowano informację, że szczątki Henryka IV miały ulec zniszczeniu w 1945 r. wraz z budynkiem Instytutu Antropologii podczas oblężenia Wrocławia. Protokół ten nie stanowi bezpośredniego świadectwa samego aktu zniszczenia, lecz przekazuje powojenną relację o ich domniemanym losie.

==== Wątpliwości i błędne utożsamienia dotyczące losów szczątków ====
----
Zdarza się, że losy szczątków Henryka IV Probusa podciągane są pod historię szczątków Henryka II Pobożnego. W przypadku Henryka II funkcjonuje przekaz, że około 1941 r., w związku z 700. rocznicą bitwy pod Legnicą (1241), jego szczątki miały zostać wydobyte z grobu i wywiezione do Berlina w celu przeprowadzenia badań antropologicznych. Rocznica ta była wykorzystywana propagandowo przez III Rzeszę, a badania miały potwierdzić domniemane „germańskie” pochodzenie księcia.

Hipoteza o wywiezieniu szczątków Henryka II do Berlina pojawia się w relacjach powojennych, jednak brak jednoznacznej dokumentacji archiwalnej potwierdzającej taki transport. Wiadomo natomiast, że jeszcze w 1832 r., przy otwarciu grobu, stwierdzono obecność szkieletu pozbawionego głowy – zgodnie z przekazem o ścięciu księcia po bitwie pod Legnicą.

Analogiczne łączenie z Berlinem bywa przenoszone również na przypadek Henryka IV Probusa. W jego sytuacji nie znajduje to jednak potwierdzenia w źródłach. Zachowany protokół z 6 stycznia 1944 r. oraz dokumentacja fotograficzna jednoznacznie potwierdzają, że szczątki Henryka IV znajdowały się jeszcze wówczas we Wrocławiu i zostały wyjęte z sarkofagu w związku z akcją zabezpieczania zabytków. Nie ma więc podstaw do przyjmowania, że zostały wywiezione do Berlina w 1941 r.

Być może łączenie obu historii wynika ze wspólnego losu samych nagrobków. Sarkofagi obu książąt zostały w czasie wojny wywiezione z Wrocławia i ukryte w Wierzbnej, gdzie po wojnie je odnaleziono. Wspólny transport i wspólne miejsce ukrycia kamiennych tumb mogły sprzyjać utożsamianiu także losów ich szczątków, choć dostępne źródła nie pozwalają na takie uogólnienie.

== Przedstawiciele cechów w Radzie Wrocławia w II połowie XV wieku ==
Od zlikwidowania w 1439 roku przez króla Albrechta I oskarżanej od nadużycia tzw. Rady Dwudziestu Czterech i przywrócenia ordynacji Rady ustanowionej przez Karola IV, czyli rocznej kadencji 8 radnych i 11 ławników, ustalała się zasada, że 2 ostatnie miejsca w Radzie i ławie obejmowali przedstawiciele pospólstwa, czyli członkowie cechów i w ostatecznym rezultacie tylko czterech. Wcześniej, w zależności od aktualnego układu w mieście i gry sił pomiędzy patrycjatem a pospólstwem, nieraz w Radzie i Ławie w ogóle nie było przedstawicieli cechów, innym razem stanowili oni, co prawda incydentalnie, nawet połowę składu. Pojawiali się też w samorządzie przedstawiciele wielu cechów: tkacze, rzeźnicy, kramarze (przekupnie), karczmarze, kuśnierze, piekarze, słodownicy, szewcy, złotnicy, garbarze, postrzygacze sukna, odlewnicy, miednicarze, chmielarze, płatnerzy i pancernicy.

We wspomnianym 1439 roku król podczas pobytu we Wrocławiu najpierw 26 stycznia, trzy tygodnie przed terminem rocznej zmiany, odwołał publicznie na zamku całą Radę (rajców i ławników), a następnego dnia, we wtorek, przybył wraz z orszakiem książąt i panów na ratusz, aby osobiście powołać nową Radę. Wśród rajców znaleźli się na miejscu 7. kuśnierz Mikołaj ze Świdnicy (Nicolaus Sweidnicz) i 8. słodownik Mikołaj (Nicolaus) Ticze. Ostatnim (11.) ławnikiem został tkacz (textor) Andres Platzbecker. W następnym roku była również nietypowa sytuacja związana z ingerencją władcy. Król Albrecht zmarł 27 października 1439 na Węgrzech, a królowa wdowa Elżbieta Luksemburska listownie nakazała pozostawienie tych samych rajców. W tym czasie trzech z nich zmarło, więc dokooptowano brakujących z poprzedniej ławy. Pozostali więc rajcami rzemieślnicy kuśnierz Mikołaj ze Świdnicy i słodownik Mikołaj Ticze. W całym tym zamieszaniu znaleźli się na liście nie na 7. i 8. pozycjach, lecz odpowiednio na 4. i 6. Wśród ławników na ostatnich miejscach pojawili się: 10. karczmarz Johann Gorre i 11. tkacz Zygmunt (Sigism.) Moryenort. W kolejnych latach powrócił tryb wybierania radnych i ławników przez ustępującą Radę. Rzemieślnicy powrócili na ostatnie miejsca na listach. W 1441 roku byli to radni: 7. karczmarz Johann Gorre, w poprzednim roku 10. ławnik i 8. piekarz Mikołaj (Nicolaus) Fynke i ławnicy: 11. rzeźnik Piotr (Petrus) Gunter i 12. tkacz Johannes Pewtke. Piekarz Fynktke zasiadł na ławie w kolejnym (1442) roku jako 11. jej członek i był ostatnim przedstawicielem piekarzy we władzach Wrocławia i w ogóle ostatnim rzemieślnikiem spoza karczmarzy, słodowników, rzeźników i tkaczy (sukienników, czyli tkaczy wełnianych). Cechowe miejsca obejmowali z rzemieślnikami, również zorganizowani w cechu, bogaci kramarze (insitores, przekupnie). Tych pięć grup zawodowych miejskiego pospólstwa dzieliło od 1443 roku 4. miejsca w samorządzie. W 1453 roku z tego grona wypadli słodownicy i od roku 1454 do Rady dopuszczani byli tylko reprezentanci 4 cechów w następującej procedencji: [[Słownik#Bogaty kramarz|bogaci kramarze]], karczmarze, rzeźnicy ze Starych Jatek, tkacze z Nowego Miasta.

kramarz, karczmarz, rzeźnik, tkacz

System ten został częściowo zakłócony reformą Króla Macieja Korwina w 1475 r., zlikwidowaną natychmiast po jego śmierci w 1490 r., ale nie miała ona wpływu na liczbę i pozycję rzemieślników w Radzie.

Patrz dyskusja.

Zobacz [[Stary Wrocław]]
[[Kategoria: Wrocław]]
[[Kategoria:Z|.]]

Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej

2026-02-15T15:41:44Z

Anna Kowalczewska: /* Sklepienie pod Chórem Królewskim */

'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br>

'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br>
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]
<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
== Nawa południowa ==
=== Południowa kaplica boczna ===
----
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego.
====== Widok ogólny ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową
</gallery>
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch.

====== Epitafium Heinricha Rybischa ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div>

====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg
</gallery>
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.

====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div>

====== Epitafium Kathariny Rybisch ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg
</gallery>
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div>

=== W nawie południowej ===
----
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.

====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV
</gallery>
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia).

====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======
<gallery mode=Packed heights=210px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja
</gallery>
<gallery mode=Packed heights=300px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div>
</gallery>
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.

Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br>
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''

Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i tarcza pogrzebowa. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.

====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)
</gallery>
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].

'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – tarcza herbowa) to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br>
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.

====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)
</gallery>
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".

====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]
</gallery>
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.

Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

=== Kaplice w nawie południowej ===
----
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza.
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ====
----
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561.

====== Epitafium Konrada Sauermanna ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej
</gallery>
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====
----
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).

====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)
</gallery>
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br>
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br>
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r.

Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.

====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg
</gallery>
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).

====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]
</gallery>
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====
----
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)

====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera
</gallery>
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.

==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====
----
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie).
===== Ściana wschodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div>
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w?
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div>
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div>
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div>
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div>
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) w kaplicy X (kaplica rodziny Smedchin - kruchta pn.-zach.).</div>
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div>
</gallery>

===== Posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div>
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div>
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div>
</gallery>

===== Ściana zachodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa, herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div>
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div>
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div>
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div>
</gallery>

==== Kruchta południowa (V) ====
----
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].

====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======
<gallery mode=Packed heights=260px>
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy
</gallery>
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.

====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona
</gallery>
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].

====== Epitafium Georga Jeschke ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke
</gallery>
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).

==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====
----
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r.
===== Ściana wschodnia =====
----
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r.
<gallery mode=packed heights=410px>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div>
</gallery>
===== Ściana południowa =====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div>
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. .
</gallery>

===== Ściana zachodnia i posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div>
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div>
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.
</gallery>

==== Hala wieży (IX) ====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]]
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia
</gallery>

====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie.
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div>
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r.
</gallery>
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców.
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''

Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].

====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.
</gallery>

====== Epitafium Kittelów ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).
</gallery>
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.

====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r.
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div>
</gallery>
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.

=== Filary w nawie południowej ===
----
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)
==== Filar 2. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy.
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div>
</gallery>

==== Filar 3. ====
----
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon
</gallery>
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.

====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza
</gallery>
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.

==== Filar 4. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div>
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div>
</gallery>

==== Filar V ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div>
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div>
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div>
</gallery>

==== Filar VII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div>
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div>
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div>
</gallery>

==== Filar VIII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div>
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div>
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div>
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div>
</gallery>

== Nawa północna ==
=== W nawie północnej ===
----
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen
</gallery>
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].

Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.

====== Wejście do północnej kruchty ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div>
</gallery>

=== Kaplice w nawie północnej ===
----
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====
----
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.
----
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia">
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div>
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div>
</gallery>

<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej.
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div>
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)
</gallery>
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''

====== Epitafium Friedricha Scheffera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium
</gallery>
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Wbrew temu, co pisze Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41), epitafium nie musiało wisieć pierwotnie na zachodniej ścianie. Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie na ścianie południowej.

==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg
</gallery>

==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====
----
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli.

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div>
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów
</gallery>

=== Filary w nawie północnej ===
----
==== Filar 2. N ====
----
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika.
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth
</gallery>
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].

==== Filar 4.N ====
----
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium
</gallery>
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.

== Nawa główna ==
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).

=== Prospekt organowy i emopry ===
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim
</gallery>

====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]
</gallery>
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.

[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.

====== Chór Królewski ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł
</gallery>
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.

Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.

Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.

====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg
</gallery>
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]].

[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej.

'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.

Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.

====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div>
</gallery>
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.

'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu.

Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''

====== Epitafium Hansa Bokwitza ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div>
</gallery>
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna.

Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br>
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br>
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.

{{stub 2}}

== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.
</gallery>

== Literatura ==
=== Epitafia i płyty nagrobne ===
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982.
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532.
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart : kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego , 6 /3 (17) (2010) s. 39-52. (cBWr 21)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.

=== Mieszczanie ===
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015.
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.
___
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961.
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213.
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967.
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Archanioł Michał

2026-02-15T15:38:28Z

Anna Kowalczewska:

{{Galerie}}
'''<big>Archanioł Michał</big>'''
<center>
<gallery heights=230px mode=packed >
Plik:Chajc Władyslaw Archanioł Michał.jpg|Archanioł Michał, Władysław Chajc, 1971
Plik:Żagań Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Żagań; Archanioł Michał, płaskorzeźba na cokole figury Matki Bożej z 1709</div>
Plik:Nowa Sól Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowa Sól; barokowa rzeźba Archanioła Michała w bramie na cmentarz kościelny kościoła św. Michała Archanioła</div>
Plik:Raciborowice Górne AM.jpg|Archanioł Michał na kolumnie w Raciborowicach Górnych, pow. bolesławiecki
Plik:Raciborowice Górne AM 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Archanioł Michał w kościele św. Michała Archanioła w Raciborowicach Górnych, pow. bolesławiecki</div>
Plik:Sobota AM.jpg|Sobota, pow. lwówecki; Archanioł Michał na wysokim prostopadłościennym cokole
Plik:Jelenia Góra AM.jpg|<div style='text-align:justify;>Jelenia Góra, kaplica krematorium, 1914 Trzymetrowa płaskorzeźba Michała Archanioła, wspierającego się na mieczu, zdobi fasadę kaplicy krematorium na Cmentarzu Komunalnym w Jeleniej Górze. Umieszczona ponad neogotycką rozetą, stanowi centralny akcent kompozycji frontowej. Data 1914 u stóp postaci upamiętnia zakończenie budowy obiektu.</div>.
Plik:Cieplice AM.jpg|<div style='text-align:justify;>Jelenia Góra Cieplice, Park Zdrojowy – „Quis ut Deus”, 1903. Brązowa rzeźba autorstwa drezdeńskiego artysty Antona Rüllera, ufundowana przez rodzinę Schaffgotschów. Figura, ustawiona na dwumetrowym cokole, pierwotnie posiadała włócznię przebijającą Lucyfera; oryginał nie zachował się, a w 2012 roku zastąpiono go krótszą kopią.</div>
Plik:Złotoryja Archanioł Michał.jpg|Złotoryja, kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
Plik:Lubin Archanioł Michał.jpg|Lubin, Archanioł Michał z 2018 r. w rynku
Plik:Olszany.jpg|Olszany, pow. lubiński; kapliczka Archanioła Michała z niemieckiego pomnika wojennego
Plik:Olszany b.jpg|Olszany, pow. lubiński; Archanioł Michał na kapliczce z niemieckiego pomnika wojennego
Plik:Kwietlice.jpg|<div style='text-align:justify;>Kwietlice, pow. polkowicki; płaskorzeźba z 1997 r.; kościół św. Michała Archanioła</div>
Plik:Chomiąża Archanioł Michał.jpg|Chomiąża, pow. średzki; ołtarz w kościele Archanioła Michała, XVIII w.
Plik:Bystrzyca Kłodzka Michal.jpg|<div style='text-align:justify;>Bystrzyca Kłodzka, pow. kłodzki; Michał Archanioł na kolumnie Trójcy Świętej z 1736 r.</div>
Plik:Bystrzyca Kłodzka Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Bystrzyca Kłodzka, pow. kłodzki; Michał Archanioł w niszy dawnej szkoły dla dziewcząt; autor Franz Wagner</div>
Plik:Duszniki AM.jpg|Duszniki-Zdrój, pow. kłodzki; Archanioł Michał na emporze w kościele świętych Piotra i Pawła
Plik:Krajanów.jpg|<div style='text-align:justify;>Krajanów-Kolonia, pow. kłodzki; Archanioł Michał na cokole metalowego krzyża z 1809 r.</div>
Plik:Szalejów Dolny pomnik wojenny.jpg|[[Pomnik wojenny w Szalejowie Dolnym|[[Pomnik wojenny w Szalejowie Dolnym|Szalejów Dolny, pow. kłodzki; Kriegerdenkmal z 1929 r.; autor Franz Wagner]]
Plik:Międzylesie Michał .jpg|Międzylesie, pow. kłodzki; św. Michał na kolumnie maryjnej z 1698
Plik:Bardo Archanioł Michał bazylika.jpg|Bardo, pow. ząbkowicki; bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny
Plik:Michał Sadlno.jpg|Sadlno (Ząbkowice Śląskie); płaskorzeźba św. Michała
Plik:Krzyżowa Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzyżowa, pow. świdnicki; płaskorzeźba Archanioła Michała na bramie wejściowej na cmentarz kościelny</div>
Plik:Wrocław Archanioł Michał fa.jpg|<div style='text-align:justify;>Wrocław; skrzydło tryptyku św. Jadwigi (1470-1480) w farze elżbietańskiej (aktualnie MNWr)</div>
Plik:Brochów Michał.jpg|Wrocław Brochów; Archanioł Michał na kościele, pocz. XX w.
Plik:Głuszyna Archanioł MIchał.jpg|Głuszyna pow. namysłowski
Plik:Michalice.jpg|Michalice, pow. namysłowski
Plik:Opole Archanioł Michał kościół Trójcy Świętej.jpg|Opole, ołtarz w kościele Trójcy Świętej
Plik:Opole Półwieś.jpg|<div style='text-align:justify;>Opole Półwieś; obraz w jednej z wnęk kapliczki przydrożnej (XIX/XX w.)</div>
Plik:Folwark.jpg|Folwark, pow. opolski; Archanioł Michał
Plik:Suchy Bór.jpg|Suchy Bór, pow. opolski|Suchy Bór, pow. opolski; Archanioł Michał
Plik:Goleszów Archanioł Michał.jpg|Goleszów, pow. cieszyński; ołtarz w kościele pw. Archanioła Michała
Plik:Ćwiklice.jpg|Ćwiklice, pow. pszczyński; kamienna figura św. Michała Archanioła z 1848 r.
Plik:Krzanowice Archanioł Michał.jpg|Krzanowice, pow. raciborski
Plik:Ślemień Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Ślemień, pow. żywiecki; płaskorzeźba św. Michała Archanioła, 1885</div>
Plik:Żywiec Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Gilowice, pow. żywiecki; obraz na szkle, Władysław Kastelik, 1982</div>
Plik:Żarki Archanioł Michał.jpg|Żarki, pow. myszkowski
Plik:Kromołów Archanioł Michał.jpg|Kromołów, pow. zawierciański
Plik:Jachówka.jpg|<div style='text-align:justify;>Jachówka, pow. suski; św. Michał, ludowa płaskorzeźba na cokole figury z 1830 r.</div>
Plik:Bieńkówka Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Bieńkówka, pow. suski; ludowa płaskorzeźba na cokole figury z 1907 r.</div>
Plik:Słuszowa Archanioł Michał.jpg|Słuszowa, pow. krakowski
Plik:Szalowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalowa, pow. gorlicki; Archanioł Michał strącający Lucyfera do piekła, ok. poł. XVIII w. - szczyt kościoła</div>
Plik:Sądkowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Tłoki, część wsi Sądkowa, pow. jasielski; płaskorzeźba Archanioła Michała na figurze z 1893 r.</div>
Plik:Skalnik Michal.jpg|<div style='text-align:justify;>Skalnik, pow. jasielski; ludowa rzeźba św. Michała w [[:Plik:Skalnik kapliczka.jpg|kapliczce]]</div>
Plik:Posada Górna św. Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Ludowa kamienna figura koło Posady Górnej|Posada Górna, pow. krośnieński; św. Michał przy "Wisłockiej Drodze", I poł. XIX w.]]</div>
Plik:Wietrzno.jpg|Wola Albinowska, część wsi Wietrzno, pow. krośnieński; płaskorzeźba Archanioła Michała na cokole figury z 1919 r.
Plik:Jaćmierz Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Jaćmierz, pow. sanocki; Archanioł Michał jako anioł sądu, 1827</div>
Plik:Jędrzejów AM.jpg|Jędrzejów; Archanioł Michał w bramie kościoła Świętej Trójcy
Plik:Sandomierz kościół Świętego Michała.jpg|<div style='text-align:justify;>Sandomierz; obraz w ołtarzu głównym kościoła św. Michała Archanioła; Józef Buchbinder, ok. 1900</div>
Plik:Niepart.jpg|Niepart, pow. gostyński
Plik:Granowiec.jpg|Granowiec, pow. ostrowski; Archanioł Michał
Plik:Tursko Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Tursko, pow. pleszewski; św. Michał Archanioł na cokole figury [[:Plik:Tursko Matka Boska.jpg|Matki Boskiej Turskiej]]</div>
Plik:Andrzejewo Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Andrzejewo, woj. mazowieckie, pow. ostrowski; Archanioł Michał w zwieńczeniu ołtarza w kościele pw. św. Bartłomieja, pocz. XVIII w.</div>
Plik:Starawieś 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Starawieś, pow. węgrowski; Archanioł Michał w szczycie neogotyckiego kościoła</div>
Plik:Starawieś 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Starawieś, pow. węgrowski; Archanioł Michał; obraz z XVIII w. oparty na kompozycji Guido Reniiego, wg tradycji namalował go Szymon Czechowicz</div>
Plik:Biała Podlaska.jpg|Biała Podlaska; Michał Archanioł z 1981 r.
Plik:Krnov.jpg|Karniów, Śląsk Opawski, Czechy; Kriegerdenkmal (pomnik poległych w I wojnie światowej)
Plik:Trzciana Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzciana, Orawa, Słowacja; płaskorzeźba na cokole figury św. Jana Nepomucena z 1776 r.</div>
Plik:Fuggerei Augsburg Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Augsburg, Szawbia, Niemcy; Archanioł Michał na domu (Hausfigur) w dzielnicy socjalnej Fuggerei, wybudowanej przez Jakoba Fuggera w 1524 r.</div>
</gallery>
[[Kategoria:Galerie]]
[[kategoria:Archanioł Michał]]

Plik:Cieplice AM.jpg

2026-02-15T15:36:39Z

Anna Kowalczewska:

Cieplice, Park Zdrojowy – „Quis ut Deus”, 1903
Brązowa rzeźba autorstwa drezdeńskiego artysty Antona Rüllera, ufundowana przez rodzinę Schaffgotschów. Figura, ustawiona na dwumetrowym cokole, pierwotnie posiadała włócznię przebijającą Lucyfera; oryginał nie zachował się, a w 2012 roku zastąpiono go krótszą kopią.

Fot. 2025

{{LMZ}}

[[Kategoria:Województwo dolnośląskie]]
[[Kategoria:Archanioł Michał]]
[[Kategoria:Kapliczki z lat 1901-1918]]

Plik:Cieplice AM.jpg

2026-02-15T15:36:24Z

Anna Kowalczewska:

Cieplice, Park Zdrojowy – „Quis ut Deus”, 1903
Brązowa rzeźba autorstwa drezdeńskiego artysty Anton Rüllera, ufundowana przez rodzinę Schaffgotschów. Figura, ustawiona na dwumetrowym cokole, pierwotnie posiadała włócznię przebijającą Lucyfera; oryginał nie zachował się, a w 2012 roku zastąpiono go krótszą kopią.

Fot. 2025

{{LMZ}}

[[Kategoria:Województwo dolnośląskie]]
[[Kategoria:Archanioł Michał]]
[[Kategoria:Kapliczki z lat 1901-1918]]

Plik:Cieplice AM.jpg

2026-02-15T15:36:17Z

Anna Kowalczewska:

Kościół św. Barbary we Wrocławiu

2026-02-10T08:24:47Z

Anna Kowalczewska: /* Elewacja wschodnia */

Epitafia, nagrobki płyty pamiątkowe z '''cmentarza i kościoła św. Barbary''' (aktualnie sobór Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy – katedra Polskiego Autokefalicznego Kościóła Prawosławnego) we Wrocławiu. Ujęte są obiekty ma których widać herby lub gmerki. Inne tylko w wypadku subiektywnego zainteresowania. Historia kościoła w ostatniej sekcji.

== Elewacja wschodnia ==
<gallery mode=packed heights=210 px>
Plik:Kościół św. Barbary wschód.jpg|Elewacja wschodnia kościoła; na pięć epitafiów gmerki są na trzecim i czwartym od lewej
Plik:Beck Adam epitafium.jpg|Epitafium Adama Becka; trzecie od lewej
Plik:Beck Adam gmerk.jpg
</gallery>
1. Epitafium '''Adama Becka''' wykonane jest z piaskowca. Ma wymiary ok. 1,60 × 0,70 m (w przybliżeniu) i składa się z kilku zestawionych ze sobą części. Centralnym elementem jest płyta inskrypcyjna, flankowana przez dwie postacie płaczących aniołów. Nad nią umieszczono relief przedstawiający Zmartwychwstanie Chrystusa, a jeszcze wyżej – postać anioła z czaszką. Poniżej tablicy inskrypcyjnej przedstawiono klęczące postacie zmarłych, ukazane wokół krzyża. Całość utrzymana jest w typowej dla wczesnego XVII wieku kompozycji epitafijnej. Inskrypcja, wykonana w języku niemieckim, jest obecnie silnie zatarta.

Adam Beck zmarł 6 listopada 1623 roku, prawdopodobnie w wieku 59 lat. Był iglarzem. W 1608 roku poślubił Urszulę Brendel, a w 1609 roku urodził im się syn Adam, który zmarł w 1621 roku. Adam Beck posługiwał się [[Gmerki_mieszczan_wrocławskich#Nowożytność|gmerkiem o charakterze pisarskim (Schriftzeichen)]], mającym formę znaku przypominającego cyfrę 4, z wpisanymi w nią literami AB.

== Epitafium cechu sukienników ==
<gallery mode=packed heights=210 px>
Plik:Epitafium sukienników.jpg|Płyta pamiątkowa cechu sukienników i jej dokładna kopia (1713);
Plik:Epitafium sukienników a.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerki w lewym rzędzie: [[Georg Wutge]], Johann Schumann, David Hermann</div>
Plik:Epitafium sukienników b.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerki w prawym rzędzie: Johann Huber, [nieczytelny], Johann Strauß</div>
</gallery>
Płyta pamiątkowa (epitafium) cechu sukienników z 1713 r. oraz jej dokładna kopia. Obie płyty, wmurowane obecnie w ścianę kancelarii prawosławnego arcybiskupa wrocławskiego i szczecińskiego (róg ul. Wszystkich Świętych i ul. Świętego Mikołaja; ul. Świętego Mikołaja 40), pochodzą z kościoła cmentarnego św. Barbary i z przyległego do niego cmentarza – możliwe, że jedna znajdowała się pierwotnie we wnętrzu kościoła, druga zaś na zewnątrz; nie można wykluczyć, że jedna z nich pełniła funkcję nagrobka. Wykonane z piaskowca, mają wymiary: szer. 1,42 m, wys. ok. 2,30 m.<br>
Bardzo płaska kompozycja pilastrowa z cokołem i architrawem. Pomiędzy nimi wydłużona, owalna tablica inskrypcyjna, ujęta cienką girlandą. Po bokach tablicy umieszczono sześć gmerków (Hausmarken) podpisanych nazwiskami, zestawionych w dwóch pionowych rzędach po trzy.<br>
Lewy rząd: [[Georg Wutge]], Johann Schumann, David Hermann.<br>
Prawy rząd: Johann Huber, [nieczytelne], Johann Strauß.

== Epitafium z 1497 r. ==
<gallery mode=packed heights=210 px>
Plik:Epitafium 1497 Barbara.jpg
Plik:Epitafium 1497 Barbara b.jpg
</gallery>

== Kościół św. Barbary ==
Historia kościoła św. Barbary sięga XIII wieku. Jego założenie jako kaplicy filialnej parafii św. Elżbiety nastąpiło w 1268 roku, a kolejne wzmianki źródłowe pojawiają się w latach 1303 i 1309. Od początku była to kaplica związana z dodatkowym cmentarzem parafii św. Elżbiety, założonym poza murami miasta. Zachowane dokumenty wskazują na stały związek kaplicy z parafią macierzystą – w latach 1381 i 1394 proboszczowie oraz witrycy kościoła św. Elżbiety występowali jako patroni ołtarza głównego w kaplicy św. Barbary. Świątynia została wzniesiona poza pierwszym pierścieniem murów miejskich Wrocławia, na wschód od linii rzeki Oławy, i dopiero w późniejszym okresie znalazła się w obrębie rozbudowanych fortyfikacji.

Jeszcze przed 1400 rokiem budowla uległa zniszczeniu w wyniku pożaru, co zapoczątkowało jej odbudowę i stopniową rozbudowę w kierunku większego, murowanego kościoła. Główną patronką świątyni była św. Barbara, jednak źródła odnotowują również świętych Feliksa i Adaukta jako współpatronów; w 1481 roku pojawia się określenie Capella S. Martyrum Felicis et Adaucti et S. Barbarae.

Najstarsze zachowane partie obecnego kościoła pochodzą z XIV wieku. Rdzeń świątyni tworzyły początkowo dwa przęsła korpusu nawowego o szerokości 8,1 m i długości 10,7 m. Około 1400 roku bryłę tę rozbudowano, dobudowując nawy boczne od północy i południa, a dawne ściany zastąpiono arkadami. Do dziś czytelnym świadectwem tej fazy budowy jest pęknięcie muru w ścianie wschodniej, przecinające średniowieczną polichromię w miejscu poszerzenia murów. W ten sposób powstała trójnawowa, ceglana świątynia o długości 32,7 m i szerokości 24,6 m.

Od zachodu zaplanowano dwie wieże o kwadratowej podstawie. Tylko południowa została doprowadzona do pełnej wysokości; północna nigdy nie przekroczyła wysokości murów kościoła. Całość, przypominająca pomniejszoną wersję kościoła św. Marii Magdaleny, została ukończona najpóźniej w 1417 roku, co potwierdza odlanie w tym czasie dużego dzwonu dla wieży południowej.

Druga połowa XV wieku była okresem intensywnych prac budowlanych, o czym świadczą odpusty przyznane kościołowi w latach 1452, 1468 i 1475. W 1465 roku odnotowano działalność mistrzów Hansa Bertholda i Franza, znanych także z prac przy katedrze oraz u bernardynów. Z tego okresu pochodzi zapewne prezbiterium z przyporami wciągniętymi do wnętrza, a nieco później dobudowano zakrystię.

Z dodatkowym cmentarzem i kaplicą św. Barbary od wczesnego okresu związane były cechy rzemieślnicze, przede wszystkim białoskórników, a także sukienników, karczmarzy i mydlarzy, które traktowały to miejsce jako swoją kaplicę. W XV wieku, wraz z rozbudową kościoła oraz pochówkiem księcia Wacława (Wenzla) Żagańskiego, zachodziła zmiana polegająca na podniesieniu rangi i znaczenia tego miejsca, przy zachowaniu jego charakteru pomocniczego cmentarza parafii św. Elżbiety. W tym samym czasie istotną rolę w funkcjonowaniu świątyni odegrało Bractwo Mieszczańskie św. Barbary, powołane do organizowania uroczystych pogrzebów swoich członków oraz fundowania wyposażenia kościoła. Szczególnym dobroczyńcą bractwa był książę Wacław Żagański, który w testamencie z 19 sierpnia 1478 roku zapisał mu swój majątek; dochody z tej fundacji zasilały kościół św. Barbary oraz wrocławskie szpitale aż do końca XVIII wieku. Książę Wacław został pochowany w niszy portalu głównego, a jego przykład sprzyjał wyborowi tej świątyni jako miejsca spoczynku przedstawicieli patrycjatu, szlachty, rajców i innych mieszczan, co potwierdzają zachowane nagrobki i epitafia.

Na przełomie XV i XVI wieku kościół św. Barbary był już w pełni ukształtowaną, trójnawową świątynią, silnie zakorzenioną w strukturach parafii św. Elżbiety, pełniącą ważną funkcję sepulkralną i społeczną. Ten stan rzeczy uległ zasadniczej zmianie w latach dwudziestych XVI wieku, wraz z wprowadzeniem reformacji, która otworzyła nowy etap w dziejach kościoła.

W 1526 roku kościół przeszedł w ręce ewangelików. Już w 1525 roku, dzięki fundacji księcia Wacława, ustanowiono własnego kaznodzieję. W 1533 roku wystawiono ambonę o wyraźnie reformacyjnym charakterze, przebudowaną później w 1690 roku. Rok 1570 przyniósł budowę zachodniej kruchty, zwieńczonej sklepieniem świadomie nawiązującym do gotyku. Na początku XVII wieku dobudowano spiralne schody prowadzące na organy, a w latach 1607–1609 przeprowadzono gruntowną modernizację wnętrza: pobielono ściany, wzniesiono nowe empory, naprawiono organy i ozdobiono je malowidłami o tematyce biblijnej. Równocześnie zmieniono wygląd zewnętrzny kościoła. Wieże otrzymały tynk drapany z podziałem kwadrowym (sgraffito), a dawny zegar bijący zastąpiono zegarem półgodzinnym. W 1632 roku wykonano jeszcze renesansowy portal prezbiterium.

Po pokoju westfalskim w 1648 roku kościół św. Barbary stał się schronieniem dla wspólnot pozbawionych własnych świątyń. W 1704 roku przeprowadzono kolejną dużą modernizację: zmieniono ustawienie organów, usunięto część ołtarzy, zwiększono liczbę miejsc siedzących. W 1706 roku stanęła bogato rzeźbiona, złocona ambona ufundowana przez Joachima Flacha von Flachenfeld. W XVIII wieku powstały także liczne barokowe tablice nagrobne, a w 1741 roku zakupiono drewnianą chrzcielnicę. Od tego momentu aż do 1920 roku kościół pełnił funkcję kościoła garnizonowego.

Podczas oblężenia Wrocławia w 1806/1807 roku świątynię wykorzystano y do zakwaterowania polskich rekrutów, "którzy srodze się w niej panoszyli." Uszkodzili organy i kunsztowny zegar.

Kolejna renowacja wnętrza w 1897 roku, pod kierunkiem architekta Felixa Henry’ego, przyniosła odkrycie i rekonstrukcję średniowiecznych polichromii, w tym charakterystycznych Begleitlinien – linii towarzyszących spoinom murów. Elewacje odnowiono w 1901 roku.

II wojna światowa przyniosła katastrofalne zniszczenia – sięgnęły one około 70% substancji budowli. Spłonęły dachy, runęły sklepienia, a całe wyposażenie uległo zagładzie. Odbudowa nastąpiła w latach 1959–1961.

W 1963 roku kościół przekazano Kościołowi prawosławnemu, ustanawiając go katedrą diecezji wrocławsko-szczecińskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. W świątyni znajdują się dwa ikonostasy. Wnętrze zdobią polichromie ścienne wykonane pod kierunkiem Jerzego Nowosielskiego. W 2019 roku wyposażenie uzupełniono o kioty i analogiony. W 2015 roku przeprowadzono kolejny remont świątyni, a w listopadzie 2019 roku na wyższej wieży umieszczono sześcioramienny krzyż.

Na wieży kościoła znajduje się Zegar Kluskowy, zrekonstruowany w 2014 roku po zniszczeniach z okresu II wojny światowej. Przed 1945 rokiem zegar ten spóźniał się o około 15 minut. Według lokalnej tradycji nazwa zegara pochodzi od tego, że wrocławskie gospodynie wkładały kluski do garnka w chwili, gdy zaczynały bić dzwony w centrum miasta, a wyjmowały je, gdy rozlegało się bicie spóźnionego Zegara Kluskowego; czas ten miał odpowiadać właściwemu ugotowaniu potrawy.

[[Kategoria:Epitafia]]
[[Kategoria:Kościół św. Barbary]]

Plik:Chociebórz k. kamienny.jpg

2026-01-22T05:25:48Z

Anna Kowalczewska:

Chociebórz (niem. Koschpendorf) w powiecie nyskim, w gminie Kamiennik. Fot. 2015.

Plik na bazie zdjęcia https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chocieborz_stone_cross_2015_P02.JPG, autor: Pnapora.

Kamienny krzyż na miedzy pola w odległości ok. 70 m na NE od drogi z Chocieborza do Osiny Wielkiej, 50°34'30.0"N 17°06'08.6"E.

Brak jednego ramienia, wymiary: 83×46×21 cm, długość całkowita przed złamaniem 192 cm (informacja K. Radig w 1931), a po złamaniu 147 cm, granit. Złamany krzyż odnaleziony w 1987 r. Dolna część zaginiona.
----
* Radig Konrad w Die Mordsühnekreuze des Grottkauer Kreises. Heimatkalender des Kreises Grottkau 1936. Oppeln: 1935, s. 93-99 podaje takie opowieści na temat tego krzyża:

Pewnego razu dwaj handlarze bydłem pędzili je z Chociebórza na na targ do Ziębic. Szczęście dopisało jednak tylko jednemu z nich – sprzedał swój towar i schował pieniądze do kieszeni. Drugi nic nie sprzedał i musiał pędzić swoje bydło z powrotem do domu. Gdy odpoczywali w drodze, w pobliżu „Biskupiego Kamienia” między Dębowcem (EichaU) a Chociebórzem, pierwszy rzeźnik przeliczał swoją gotówkę. Wtedy drugiego ogarnęła straszliwa wściekłość z zazdrości i zabił swojego towarzysza.

Wieczorem przejeżdżał tą drogą mieszkaniec Chociebórza. W pobliżu miejsca zbrodni konie nie chciały iść dalej, ponieważ zwietrzyły rozlaną krew. Dopiero wtedy woźnica zobaczył, co się stało, a konie nagle zawróciły i pognały z powrotem do wsi. Morderca zbiegł, lecz wkrótce został schwytany i ścięty.

Wysoki kamienny krzyż stoi dziś w miejscu, gdzie doszło do morderstwa. Mówi się, że do dziś o północy konie nie chcą przejść obok tego starego krzyża, mimo że stoi on na uboczu. Czasem tylko bardzo silnym koniom udaje się przeciągnąć wóz, który w tym miejscu zawsze wydaje się obciążony niewidzialnym, ciężkim ładunkiem. Często też o nocnej porze można podobno zobaczyć przy krzyżu mężczyznę bez głowy. Na pamiątkę morderstwa krzyż ten od dawna nazywany jest „Kamieniem Rzeźników”.

Radig podaje też informację uważaną przez siebie za historyczną, a w rzeczywistości to także legenda.

W okolicy, gdzie dziś stoi krzyż, na początku XIV wieku istniała wieś o nazwie Wechczewicz na prawie polskim, z czterema chłopami i pięcioma łanami. W roku 1377 Henryk z Wechczewicz został zamordowany przez rodzeństwo: Mikołaja, Jana i Helenę z Chocieborza (Koschendorf), którzy za ten czyn płacili rocznie jedną grzywnę zadośćuczynienia proboszczowi z Lipnik (Lindenau) i prawdopodobnie w miejscu zbrodni przy wsi Wechczewicz wznieśli krzyż pokutny.

Na początku XV wieku wieś Wechczewicz była już opuszczona (pustkowie). Ostatni właściciele stali się ludnością zależną (poddanymi), a ich pola przypadły Chocieborzowi. Dawna wieś Wechczewicz przetrwała w nazwie polnej „Wüstnie” (Pustkowie), a istniejący do dziś krzyż pokutny jest obecnie nazywany przez lud „Kamieniem Rzeźników” lub „Krzyżem Granicznym”.

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże na Dolnym Śląsku]]
[[Kategoria:Powiat nyski]]
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie opolskim]]

Herby mieszczan

2026-01-19T06:21:26Z

Anna Kowalczewska: /* Riemer */

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)</div>
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Gmerk (herb?) Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604); plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Scholz Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Althoff, gen. Scholtz wg Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., s. 141)</small></div>
Plik:Althoff na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po prawej stronie patrzącego, heraldycznie lewy, herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)</div>
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)</div>
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Banckau, Bankau, Bankaw, Banek, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Elewacja_wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Banke na epitafium Chistopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego matką była Katharina von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VII|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke herb Schellenberg.jpg|Banke <small>(Schellenberg 1938, tab. 21/15)</small>
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein, 1963, tab. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecherer, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Becherer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Dumlose_(św._Wawrzyńca,_Najświętszego_Sakramentu)|płycie nagrobnej Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497)]]. Żona kupca Hansa Becherara, zmarłego również w 1497, właściciela domu w Rynku; córka [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]] Kaspara, sześciokrotnego ławnika na 10. (cechowym) miejscu.</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|Becherer (prawy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. Obok [[#Schilling|Schilling]] jego żony Ottilie.
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Beyera. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Schwarz|Schwarza]] lub ich spółki.</div>
Plik:Beyer 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)</div>
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
von Bockwitz, von Bockwicz, von Buckowicz, von Pockwicz, von Pockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; fragment niegdysiejszego epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Bokwitza|Hannsa Pockwicza (zm. 1510)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)</div>
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln, Cöln, Colner, Cöllner Colnerus, Kolner, Kölner,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim), Krafft <br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
[[Dompnigowie|Dompnig]], Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. [[Gmerki mieszczan wrocławskich|Znak]] użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Przeczów Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Herb na [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie| krzyżu z cmentarza morowego z 1600 r. w Mikowicach koło Namysłowa]]. Ufundowany przez Konrada Dompniga.</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>6. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy "wielkich organów" i przebudowy chóru (1750-1761)</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich (?) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein, von Falkenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Fischer ==
Fischer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Fischer Breslau.jpg|<div style='text-align:justify;>Fischer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Narcyza_Fischera_i_jego_żony|epitafium Narcißa Fischera (zm. 1546) i jego żony Anny Rindfleisch (zm. 1576)]]; fara elżbietańska</div>
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]]
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
Kupiecka rodzina aktywna we Wrocławiu w II poł. XIV w.
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Gellhorn Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na ścianie jednej z wież alkierzowych pałacu w Nowiźnie koło Dzierżoniowa. Pałac był własnością Gellhornów w XVII i XVIII w. Herb można zobaczyć też na epitafiach w wielu dolnośląskich miejscowościach, np. w Nasławicach czy w Starym Zamku, wsiach w pow. wrocławskim.</div>
</gallery>
Peczoldus Gelhorn był ławnikiem w 1347 roku (nr 10) i rajcą w roku 1350 (nr 8). W tym czasie aktywni w mieście byli także Hanco (Hancone dicto Gelhor, świadkuje w 1352 r.) i Nicolaus (wspomniany w 1364 roku jako obywatel Wrocławia). Wszyscy, a może również niejaki Ekhardus, byli prawdopodobnie braćmi. Nicolaus z pewnością posiadał majątki ziemskie. W następnym pokoleniu Peter i Steibke, synowie Peczoldusa (Petzolda), byli nadal kupcami i obywatelami Wrocławia (aktywni w latach 1387–1406), ale już wtedy rodzina miała wiele majątków ziemskich, również lennych, i stopniowo weszła w stan ziemiański. Gelhornowie nie zapisali się więc wyraźnie w historii Wrocławia (incydentalne i odległe miejsca w radzie, kilka wzmianek w dokumentach) ale ród von Gellhorn to z kolei bardzo znana, rozrodzona i wpływowa szlachecka rodzina na Śląsku. Stein twierdzi <small>(Stein, ''Der Rat ...'', s. 113-114)</small>, że Niklaus był protoplastą kilku jej gałęzi: z Piotrówka (v. G und Petersdorf), z Mokrzeszowa (v. G und Kutzendorf), Przezdrowic (v G. und Prschidrowitz), bracia Peter i Steibke mieli dać początek liniom ze Starego Grodkowa (v. G. und Altengrottkau), z Rogowa (v. G und Rogau), z Bąkowic (v. G und Bankwitz), z Pieszyc (v. G. und Peterswaldau) i (v. G. und Kuchendorf). Von miało się pojawić ok. 1400 r. Czy takie jest pochodzenie von Gellhornów, których jdena z gałęzi została podniesiona w XVII w. do czeskiej wyższej szlachty, czy też Wrocławianie byli jedną z równoległych linii rodu, pozostaje do zbadania. W każdym razie ci ostatni są zasadniczo pomijani w genealogiach rodu i herbarzach.

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small></div>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil, Gremmil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela.</div>
Plik:Gremmel Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Gremmel u Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., tab.30,18.)</small></div>
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Gremmel <small>(Stein, Der Rat..., tab. XXX)</small></div>
</gallery>
Rodzina Gremmel (zapisywana też jako Gremil, Gremmil) wywodzi się z Hrabstwa Kłodzkiego, gdzie jej obecność jest potwierdzona źródłowo od początku XIV wieku. Członkowie tego rodu pełnili istotne funkcje w lokalnej administracji wiejskiej i miejskiej.

Założycielem rodu uchwytnym w źródłach jest Gremmel, który w latach 1329–1358 pełnił funkcję sołtysa w Idzikowie (Heinrichsdorf) oraz Żelaźnie (Eisersdorf). Jego syn, Petz Gremmel (zm. 1363), przeniósł się do miasta, zostając ławnikiem w Kłodzku i wchodząc w koligacje z miejscową elitą poprzez małżeństwo z córką radnego Menzla Liebsteina.

Kolejne pokolenia umocniły pozycję rodu w Kłodzku:
* Nickel (zm. 1387): Wnuk protoplasty, właściciel dóbr w Wojciechowicach (Königshain) i ławnik. Był człowiekiem pobożnym i majętnym – w 1368 roku odbył pielgrzymkę do Rzymu (Romfahrt).
* Paul (zm. 1407): Syn Nickela z pierwszego małżeństwa, obywatel Kłodzka. Podobnie jak ojciec, podjął trud podróży do Rzymu w 1381 roku. Jego żoną była Dorothea von Meckewitz.
* Inni przedstawiciele: Dokumenty wymieniają także Bernharda (pana zastawnego Dusznik i Łomnicy w latach 1385–1409) oraz Konrada i Henila.

Około połowy XV wieku jeden z Gremmelów, '''Hans Starszy (zm. 1499)''', syn Hansa, ławnika w Kłodzku, '''wyemigrował do Wrocławia''', gdzie zrobił błyskotliwą karierę.

Był kupcem. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1454 roku, a w 1475 roku wszedł do Rady Miejskiej. Zasiadał w niej nieprzerwanie przez 24 lata, pełniąc naprzemiennie funkcje ławnika oraz rajcy (konsula). Jego pozycja rosła stopniowo: w 1488 r. był jako piąty rajca skarbnikiem miejskim (cammerarius, Kämmerer, kamlarz), w latach 1491–1492 był drugim rajcą, w 1494 i 1497 przewodniczącym ławy. W 1494 r. został wybrany asesorem w sądzie lennym księstwa (Königlicher Mann, "mężem królewskim"). W 1493 roku objął najwyższą funkcję w mieście i księstwie wrocławskim – był przewodniczącym (starszym) rady i tym samym starostą księstwa wrocławskiego (Landeshauptmann). Pod koniec życia, ze względu na choroby, prosił o zwolnienie z najwyższych funkcji, zadowalając się w latach 1498–1499 stanowiskiem trzeciego rajcy. Jako pełniący w niektórych latach rajcowskie funkcje kamlarza, rajcy sprawującego nadzór budowlany (Bauherr) i seniora Rady w najważniejszych latach przebudowy wrocławskiego Ratusza, nadającej mu dzisiejszy kształt, miał wokół tego dzieła niemałe zasługi, porównywalne z dokonaniami Nicolausa Tinzmanna czy Hansa Krapffa.

Zgromadzone środki Hans Starszy inwestował w ziemię. W 1485 roku nabył majątek Brzezinka Średzka (Groß-Bresa), a także dobra w Kulinie, Zakrzowie i czynsz z Wilkowa (powiat średzki). Posiadał również dom przy Rynku, który sprzedał jednak już w 1476 roku. Był dwukrotnie żonaty: z Anną von Lemberg (ród patrycjuszowski) i Magdalene Greseling (ojciec bogaty kramarz). Jego córki wżeniły się w znane wrocławskie rody (von Bank, Tamme, Jopner, Scholtz).

Ród nie przetrwał jednak we Wrocławiu próby czasu. Syn Hansa Starszego, Hans Gremmel Młodszy (zm. 1509) został rajcą w 1508 r., ale nie zdołał utrzymać jego dziedzictwa. Już w 1500 roku, wraz z rodzeństwem (sistrami), sprzedał większość ojcowskich majątków ziemskich (poza Kulinem).

Kres wrocławskiej linii nastąpił szybko. Syn Hansa Młodszego, Achatius, zmarł w 1550 roku. Jego jedyny syn, Martin (zm. 1552), został duchownym (proboszczem w Prudniku). Wraz z jego bezpotomną śmiercią wrocławski ród rajców wygasł w linii męskiej.

Herb

Rodzina posługiwała się herbem, który przedstawiał trzy rogi ułożone wokół grotu strzały. Klejnot na hełmie stanowił pojedynczy róg. Barwy nieznane. Taki herb widnieje na tarczy herbowej umieszczonej w zworniku Izby Seniora Rady w Ratuszu Wrocławskim z 1485 roku i na kamiennym epitafium Hansa Scholza z 1505 roku w kościele św. Elżbiety (z nieco innym układem rogów i tarczy). Możliwe, że mamy do czynienia z klasycznym herbem mieszczańskim przyjętym przez rodzinę, niepotwierdzonym listem herbowym.

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter, Gutthäter, Gudetter, Gutthaeter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutthater Blazek I.jpg|Gutthäter <small>(Blažek, ''Der abgestorbene Adel... T 1,'' Taf. 29)</small>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter <small>(Stein, ''Der Rat...,'' Taf. XVI)</small>
</gallery>

== Hadamer ==
Hadamer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hadamer fe.jpg|Herb wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haniwald ==
Haniwald von Eckersdorf (Hanniwald, Hanniwaldt, Hannewald, Hanwald, Hanwalt i in)<br>
Rodzina pochodząca z Bolesławca osiadła we Wrocławiu w II poł. XVI w. Nie weszli do Rady Miasta ale utrzymywali bliskie kontakty z rodzinami patrycjatu, posiadali majątki w [[księstwo wrocławskie|księstwie]] i pełnili w nim urzędy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hanwald von Eckersdorf.jpg|Herb w zwieńczeniu portalu (1602) kaplicy [[#Uthmann und Schmolz|Uthmannów]] kościoła Świętej Trójcy w Żórawinie
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I, od 1523 von (auf) Bresa (Brzezina koło Miękini) gdy Achacy (zm. 1532) został wyniesiony do dziedzicznego czeskiego stanu szlacheckiego.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.</div>
Plik:Haunold II na epitafium Kittelów.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] z ok. 1650 r. w hali wieży fary elżbietańskiej. Reprezentuje 2 żonę Hansa [[#Kittel|Kittela]] Elisabeth Susanne (1620-1649).</div>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652</div>
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]]. Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Hertwig na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz<br>
12 października 1539 roku ród Heugel został nobilitowany; 27 stycznia 1642 roku otrzymał cesarskie potwierdzenie szlachectwa.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Heugel 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Wawrzyńca Heugela; [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Heugel Hans epitafium.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Od_Wieży_do_kruchty_południowej|epitafium Hansa Heugela (zm. 1553)]] na południowej elewacji fary elżbietańskiej
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugelów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb mieszczański [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium. Gmerk jako godło na tarczy.
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning, Hürniger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hürniger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda (Dippranda) von Reibnitz w Wierzbicach pow. wrocławski (zm. 1575)]]; herb matki Christine Jenkwitz</div>
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Jenkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha (zm. 1509)</div>
Plik:Jentsch 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Davida Jentscha (zm. 1509); [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Jentsch 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Jentsch Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kittel ==
Kittel, von Kittel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kittel herb.jpg|Herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] w hali wieży fary elżbietańskiej (ok. 1650).
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, u góry, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, z prawej< na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn, Churn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Kurn na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była Hedwig Kurn, poślubiona w 1484 r., zmarła w 1491.</div>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Kurn, klejnot nieznany. Według danych z archiwum miejskiego (Stein<ref name="Stein"/>). Prawdopodobnie błąd Steina.</div>
</gallery>

== Ladebach ==
Ladebach, Ladenbach, Ladenbacher (von)<br>
Mieszczańska rodzina z Chojnowa (Haynau), której jedna linia osiedliła się w poł. XVI w. we Wrocławiu. Prawdopodobnie szlachectwo ok. 1580 r.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ladebach Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
</Gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga
Plik:Lemberg, Stein.jpg|Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera</div>
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Meisner ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]] (ok. 1515). To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.</div>
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meißner ==
Meißner, Meissner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner na epitafium Johanna Meisnera.jpg|<div style='text-align:justify;>Meißner na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Meissnera_i_jego_żony_Marthy_z_domu_Fischer|epitafium Johanna Meissnera (zm. 1588) w farze elżbietańskiej]]</div>
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534)]] na południowej ścianie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Monau 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Monau na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.</div>
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg ([[Gregor Morenberg|Schwab]]), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg Elbing.jpg|<div style='text-align:justify;>Ekslibris [[Gregor Morenberg|Andreasa Morenberga]] (1548-1609) w ośmiotomowej Biblii Poliglota, podarowanej przez niego Bibliotece Gimnazjalnej w Elblągu </div>
Plik:Morenberger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Morenbergerów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller von Malkwitz ==
Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Müller portal 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Müllerów von Malkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Portal_Müllera|portalu do kaplicy św. Katarzyny w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann I ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_4_N|epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w farze elżbietanskiej]]; wrocławski kupiec urodzony w Pirnie, od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r.</div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Neumann na mosiężnej płycie z nagrobka prawdopodobnie Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa|farze elżbietańskiej]]. Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herby być może [[#Hertwig|Hertwig]].</div>
Plik:Johann Gottlieb Neumann miedzioryt.jpg|<div style='text-align:justify;>Portret Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) z herbem u dołu. Miedzioryt z 1737 r. autorstwa G.P. Buscha według obrazu F. Jachmanna.</div>
</gallery>

== Neumann II ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (1661-1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== N.N. ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok. 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN 1537.jpg|Zwieńczenie portalu kamienicy przy ul Wita Stwosza 14 (1537 r.); herb (niezidentyfikowany) i portrety fundatorów; Muzeum Architektury
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN z epitafium Kittel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana wschodnia hali wieży|epitafium rodziny Kittel w farze elżbietańskiej]]. Według życiorysu Hansa Kittla i układu herbów na tym epitafium powinien być to herb jego pierwszej żony Marii Scholz (1580 - 27 I 1637), którą poślubił 8 IX 1619. Nie jest to jednak herb wrocławskich [[#Scholtz|Scholzów]]. Hans przebywał (mieszkał) prawdopodobnie w 1618 r. w Toruniu. Być może żona pochodzi stamtąd. Była 11 lat starsza od męża.</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych, ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== N.N. związane z Götz ===
Niezidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium. Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pfortner, Pförtner, Pförttner, Pförtner von der Hölle, Pförtner und Hellen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pförtner Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pipples ==
von Pipples, Peblis, Pipel, Piplis, Pipliss, Pippel, Pipples
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pipples.jpg|Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Pipples na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny von Piples (zm. 1560)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Peblis Piplis.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby Peblis i Piplis <small>(Schellenberg, ''Schlesisches Wappenbuch'', tablica XXI, s. 101)</small></div>
Plik:Phillipson.jpg|Gadźet (torba) z herbem rodziny (klanu) Phillipson
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Poppel, Poppelau, Popelow, Popplau, Popplaw, Poppelaw, Popplow, (von) i inne.

=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, Brockendörfer, Brockendörffer, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendörfer Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Brockendörfferów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Redinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Rüdinger, Witzendorff-Rehdiger</br>
Nobilitacja w 1544 (szlachta czeska i austriacka).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Płyta_krypty_Rehdigerów|płycie z krypty Rehiderów]]. Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu.</div>
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
To herb linii hrabiowskiej Reichenbachów. Herb wrocławskich patrycjuszy jest nieznany. Stein sugeruje, że był taki sam ale to bardzo wątpliwe.

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herb_Riemer_von_Riemberg_na_prospekcie_organowym|centrum balustrady prospektu organowego]] w farze elżbietańskiej. Umieszczony tam w związku ze sfinansowaniem dekoracji malarskiej i pozłotniczej prospektu przez Christiana Gottlieba Riemer von Riemberg (1692-1762).</div>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Ridndfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch według Encyklopedii Wrocławia
</gallery>
Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Christopha Rindfleischa na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|jego epitafium z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rindfleisch reprezentujący Magdalenę z domu Rindfleisch (zm. 1559) na epitafium jej męża [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|Sebastiana Monau (zm. 1534)]]</div>
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)</div>
</gallery>

== Röber ==
Röber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Röber Schellenberg.jpg|Herb rodziny Röber <small>(Schellenberg 1938, t. 15)</small>
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Pogmatwane. To raczej różne rodziny. Kogut na wcześniejszych epitafiach niż koło, a tka nie powinno być (U Steina tak pogmatwane).

== Rotichen ==
Rotichena, Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rötich, Rudich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotichen na epitafium Johannesa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów, u dołu, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Sauermann, Saurmann, Saurman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|epitafium Sebalda Sauermana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbietańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
Schebitz, von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheffer ==
Schaeffer, Schaffer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Friedricha Scheffera|epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607)]] w północno-zachodniej kruchcie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Scheffer Blazek.jpg|Scheffer w Blážek 1894, t. 69, s. 109.
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling (lewy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. To herb jego żony Ottilie (zm. 1536).</div>
Plik:Schilling 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.</div>
Plik:Schilling 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Schilling Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, Scholz, von Scholtz, von Scholtzen<br>
Rodzina pojawiła się we Wrocławiu w XVI w. (Nicolaus Scholtz). 1 czerwca 1622 r. czeskie szlachectwo wraz z predykatem „von Scholtz” oraz „von Scholtzen” (Johann Scholtz (1570-1624), kupiec).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholtz Osiek.jpg|Herb von Scholtzów na bramie posesji w Osieku, pow. średzki
Plik:Scholz Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholtz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była zmarła w 1491 r. Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal.</div>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schubart ==
Schubart, Schubert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schubart i inne.jpg|<div style='text-align:justify;>Skrajny po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Schwarza. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Beyer|Beyera]] lub ich spółki.</div>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel (najprawdopodobniej bez związku z Seidlami niżej)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na epitafium tkacza wełnianego, rajcy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu)|Melchiora Seidla (zm. 1542)]]. Na białym tle wygląd gmerku na epitafium ok. 1860 r. według Luchsa <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...,'' s. 229).</small></div>
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|<div style='text-align:justify;>Stosch na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej</div>
</gallery>
Stary ród szlachecki. Pojawiają się ożenki we Wrocławiu, ale czy jakaś linia wrocławska istniała?

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Tauchen ==
Tauchen, Tauch, Tawchen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz Rynek 8.jpg|Rynek 8 (kamienica Pod Siedmioma Elektorami); herb rodziny [[Herby_mieszczan#Uthmann_und_Schmolz|Uthmann und Schmolz]] w przejściu pomiędzy salą sprzedaży, a zapleczem sklepu sieci Żabka (2024), I poł. XVI w.
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willer ==
Willer, von Willer
Rodzina ze Zgorzelca obecna we Wrocławiu przez dwa pokolenia w XVI i pocz. XVII w. W linii zgorzeleckiej czeska szlachta od 1537 r. (w 1578 r. potwierdzenie i uzupełnienie dla przedstawiciela wrocławskiej gałęzi rodziny).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willer W.jpg|Herb Willerów w dwóch odmianach (druga na epitafium w Zgorzelcu) <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
Plik:Willer G.jpg|Herb Willerów <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, Wolff aus Schwaben, von Wolff<br>
30 IX 1706 r. Johann Georg von Wolff (zm. 1722), wrocławski kupiec i ławnik, został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb von Wolff nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Wejście_do_zakrystii|wejściem do zakrystii]] wrocławskiej fary elżbietańskiej
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Plik:Order of st. Olga.jpg

2026-01-12T18:32:08Z

Anna Kowalczewska:

Order Świętej Olgi. 1913–1917. Ustanowiony 6 marca [ OS 21 lutego] 1913 roku przez cara Mikołaja II z okazji 300. rocznicy dynastii Romanowów. Został ustanowiony jako specjalne odznaczenie wyłącznie dla kobiet, „w uznaniu zasług kobiet w różnych dziedzinach służby publicznej i społecznej, a także za czyny i prace na rzecz dobra ich sąsiadów”.

[[Kategoria:Krzyże]]

Georg Wutge

2026-01-05T12:19:05Z

Anna Kowalczewska:

[[Plik:George Wutge.jpg|thumb|right|Gmerk Georga Wutge na epitafium sukienników z 1713 r. i na jego kopii]]
[[Plik:Epitafium sukienników.jpg|thumb|right|Epitafium sukienników z 1713 r. i na jego kopia]]
Pierwszy [[Gmerki mieszczan wrocławskich|gmerk]] na [[Kościół św. Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium cechu sukienników]] z kościoła i cmentarza św. Barbary we Wrocławiu należy do sukiennika '''Georga Wutge''', trzeciego znanego Georga w tej rzemieślniczej wrocławskie rodzinie, aspirującej do górnych warstw pospólstwa stolicy [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].

'''Georg III Wutge''', nazwisko zapisywane w źródłach także jako Wuttke, Wutke i Wuttky, był wrocławskim sukiennikiem (Tuchmacher), żyjącym w II połowie XVII wieku. Rodzina pochodziła z księstwa legnickiego.

Pradziadek Georga III, Jakob (ur. ok. 1540, zm. przed 1604), był właścicielem dziedzicznej karczmy (Erbkretschmer – dziedziczne prawo karczemne przypisane do konkretnej nieruchomości) w Zamienicach koło Chojnowa. Jego syn, Georg I (ur. w Zamienicach w 1575, zm. we Wrocławiu 1 III 1639), przeniósł się do Wrocławia. Tutaj w 1603 r. zmarła mu pierwsza żona, Barbara nieznanego nazwiska, z którą miał dwóch synów: Hansa – karczmarza, króla kurkowego w 1639 r., oraz Matthiasa; nie można wykluczyć, że dzieci było więcej, jednak źródła potwierdzają jedynie tych dwóch jako dorosłych.

Kolejne małżeństwa były już wrocławskie i związane z karierą zawodową, charakterystyczną jej ścieżką dla przedstawicieli rzemiosł, którzy osiągnęli sukces. Przybysz z księstwa legnickiego został mistrzem piekarskim, a drogą do tego – obok czeladnikowania w tym fachu – był ożenek z Kathariną Mittmann (ur. we Wrocławiu w 1585, zm. tamże w 1613), córką Paula Mittmanna (ur. 1553, zm. 14 grudnia 1604), posiadającego wrocławskie prawa miejskie od 1581 r., mistrza piekarskiego i starszego cechu piekarzy. Ślub odbył się 28 września 1604 r. w kościele św. Marii Magdaleny, tej z dwóch miejskich far, która wówczas przypisana była bardziej wrocławskiemu pospólstwu. To w niej znajdowały się kaplice cechów rzemieślniczych, m.in. od I ćwierci XV w. piekarzy.

Nie wiadomo, na jakim etapie kariery zawodowej znajdował się wówczas Georg I ani kiedy nabył wrocławskie prawa miejskie. Z trwającego dziewięć lat małżeństwa dorosłości dożyło trzech synów: Melchior (1605–1635), handlarz bydłem i starszy cechu rzeźników, który w 1634 r. był ławnikiem; Jakob (1606–1657), kupiec; oraz Christoph (ur. 1607, zm. 1683), który przeniósł się do księstwa oleśnickiego, gdzie nabył m.in. Neuhof (Nowy Dwór koło Sycowa?), a 10 sierpnia 1678 r. został wyniesiony przez cesarza Leopolda I do czeskiego stanu szlacheckiego.

Następna żona Georga I również była związana ze środowiskiem piekarzy. W 1614 r. poślubił on Marię Hauff, córkę mieszczanina i mistrza piekarskiego Jakoba Hauffa. Ostatnim i chyba najmłodszym znanym synem Georga I był Georg II. Nie jest jasne, której z żon był synem. Genealog wrocławskich mieszczan Oskar Pusch podaje, że został on ochrzczony 21 XII 1612 r. w kościele św. Elżbiety, ale jednocześnie i w sprzeczności z tym twierdzi, że to jest dziecko z ostatnią żoną poślubioną według niego w 1614 r., a poprzednia żona miała umrzeć w 1613 r. O tym synu wiadomo tylko, że był sukiennikiem, prawdopodobnie przynajmniej jakiś czas w Kościanie. Utrzymywał związek z Wrocławiem, a jego jedyny znany potomek, Georg III, był sukiennikiem we Wrocławiu, uwiecznionym epitafium wraz z pięcioma innymi sukiennikami.

Jak widać, nikt z potomków Georga I nie kontynuował rzemiosła piekarniczego. Ojciec zagwarantował im jednak podstawy bytu - wiadomo, że był właścicielem kilku nieruchomości (domów). Czterej najstarsi bracia byli dobrze sytuowanymi ustosunkowanymi wrocławskimi rzemieślnikami.<br>

Karczmarz Hans w 1639 r. został królem kurkowym. <br>

Nie jest jasne, czym zajmował się Matthias, ale ożenek z Marthą Klausnitz (ur. 1593), córką Sebastiana Klaussnitza, właściciela Trestna koło Wrocławia oraz Kotowic (prawodpodnie tych koło Obronik Ślaskich), Kreis i Marii Thomann świadczą, że jego pozycja w lokalnej społeczności była znaczna. Klausnitzowie to niezbyt zamożna rodzina, ale uszlachcona w poprzednim pokoleniu i jej członkowie byli pastorami, urzędnikami, wchodzili też w koligacje z wrocławskimi rzemieślnikami. <br>

Nie żyjący długo, bo 30 lat Melchior, ochrzczony w kościele św. Marii Magdaleny 14 VIII 1605, zmarł we Wrocławiu 10 II 1635 jako ławnik. Był nim wtedy pierwszy rok i zasiadał na miejscu przeznaczonym dla członków cechów (11). Zajmował się handlem bydłem, był też starszym cechu rzeźników. Był żonaty z Marią, córką karczmarza Eliasa Geislera i Anny Marthy Uber, prawdopodobnie ze szlacheckiej rodziny. Ochrzczona we Wrocławiu 14 XII 1617 r. Maria przeżyła pierwszego męża o 25 lat (zm. 16 VI 1660), a po jego śmierci wyszła za bogatego kramarza Christopha Grundmanna. Melchior pozostawił dwie córki.<br>
Martha (ochrzczona 21 XI 1632, zm. 12 X 1710) dwukrotnie wyszła za mąż za przedstawicieli zawodu ojca, co może świadczyć, że pozostawił on jakąś materialną wartość w tym zakresie, np. prawo do jatki i córka to dziedziczyła. Za handlarza bydłem i rzeźnika Daniela Pohla wyszła w wieku 20 lat. Po dwudziestu jeden latach poślubiła 30 V 1573 r. Melchiora Schlechta (ochrzczony we Wrocławiu 21 VIII 1614, zm. 29 XIII 1686, w 73. roku życia), starszego cechu rzeźników, a od od 1665 rajcę aż do śmierci. Jego epitafium zachowało się w farze elżbietańskiej.<br>
Maria miała aż trzech mężów. Jest jakaś niezgodność metrykalna, gdyż jako data jej chrztu w farze magdaleńskiej podawana jest data 12 X 1632 r., czyli półtora miesiąca wcześniej od siostry. Być może bliźniaczki, a może pomyłka w datach rocznych. Zmarła we Wrocławiu 9 III 1710 r. Jej kolejni mężowie to: I. Poślubiony 17 V 1653 r. w farze magdaleńskiej Georg Schneider (ur. we Wrocławiu 17 V 1617, zm. tamże 14 XI 1678, pochowany w farze elżbietańskiej), kupiec i kuśnierz. II. N. Techner. III. Pięćdziesięciodwuletnia dwukrotna wdowa poślubiła 11 XI 1684 r. dwukrotnego wdowca, pastora Friedricha Vicciusa (ur. we Wrocławiu 9 IX 1629, zm. tamże 27 I 1697). Ten mąż był pastorem i proboszczem w kościele św. Elżbiety, magistrem, udekorowany poetyckim laurem, inspektor kościołów i szkół we Wrocławiu.

Jakob Jakob (1606, zm. po 1657 był kupcem we Wrocławiu. Poślubił wdowę po Johannie Christophie von Schickfusie (ur. 1609, zm. we Wrocławiu 18 III 1633 i pochowany w farze magdaleńskiej) Dorotheę Susannę Henscher (ur. we Wrocławiu 16 XII 1609, zm. tamże i pochowana w farze magdaleńskiej 28 VIII 1642). Była to córka syndyka Wrocławia Christopha Henschera (1568-1620, pochowany w farze elżbietańskiej), doktora prawa, radcy królewskiego, syndyka miasta Wrocławia, nadradcy ziemskiego (wicekanclerza) księstwa wrocławskiego, oraz Dorothei Quicker. Ich urodzona w 1634 r. córka wyszła w 1651 r. za Konstantina Von Niemitza, a 15 XI 1661 r. drugim mężem został Hans Sachs von Löwenheim (1631-1686), kupiec we Wrocławiu. Jego ojciec 8 VIII 1645 r. został wyniesiony do dziedzicznego czesko-austriackiego stanu szlacheckiego z predykatem „von Löwenheim” (6 grudnia 1572 r. został wystawiony na rodzinę cesarski list herbowy).

Opisane skrawki życiorysów i koligacje czterech stryjów Georga III świadczą o tym, że rodzina, choć nowa we Wrocławiu, zdążyła już mocno osadzić się w górnych warstwach pospólstwa. Piąty stryj, Christoph (ur. we Wrocławiu 10 IX 1607, zm. w Bielawie koło Długołęki 13 IX 1683), został protoplastą szlacheckiej linii rodu. Został nobilitowany do czeskiego stanu szlacheckiego 10 VIII 1678 z predykatem von Wuthgenau (Wuttky von Wuthgenau).

[[Kategoria:Wrocławscy mieszczanie|Wutge]]

Herby mieszczan

2026-01-03T16:25:28Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)</div>
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Gmerk (herb?) Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604); plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Scholz Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Althoff, gen. Scholtz wg Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., s. 141)</small></div>
Plik:Althoff na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po prawej stronie patrzącego, heraldycznie lewy, herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)</div>
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)</div>
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Banckau, Bankau, Bankaw, Banek, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Elewacja_wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Banke na epitafium Chistopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego matką była Katharina von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VII|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke herb Schellenberg.jpg|Banke <small>(Schellenberg 1938, tab. 21/15)</small>
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein, 1963, tab. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecherer, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Becherer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Dumlose_(św._Wawrzyńca,_Najświętszego_Sakramentu)|płycie nagrobnej Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497)]]. Żona kupca Hansa Becherara, zmarłego również w 1497, właściciela domu w Rynku; córka [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]] Kaspara, sześciokrotnego ławnika na 10. (cechowym) miejscu.</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|Becherer (prawy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. Obok [[#Schilling|Schilling]] jego żony Ottilie.
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Beyera. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Schwarz|Schwarza]] lub ich spółki.</div>
Plik:Beyer 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)</div>
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
Bockwitz, Buckowicz, Pockwicz, von Bockwitz,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln, Cöln, Colner, Cöllner Colnerus, Kolner, Kölner,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim), Krafft <br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
[[Dompnigowie|Dompnig]], Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. [[Gmerki mieszczan wrocławskich|Znak]] użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Przeczów Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Herb na [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie| krzyżu z cmentarza morowego z 1600 r. w Mikowicach koło Namysłowa]]. Ufundowany przez Konrada Dompniga.</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>6. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy "wielkich organów" i przebudowy chóru (1750-1761)</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich (?) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein, von Falkenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Fischer ==
Fischer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Fischer Breslau.jpg|<div style='text-align:justify;>Fischer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Narcyza_Fischera_i_jego_żony|epitafium Narcißa Fischera (zm. 1546) i jego żony Anny Rindfleisch (zm. 1576)]]; fara elżbietańska</div>
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]]
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
Kupiecka rodzina aktywna we Wrocławiu w II poł. XIV w.
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Gellhorn Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na ścianie jednej z wież alkierzowych pałacu w Nowiźnie koło Dzierżoniowa. Pałac był własnością Gellhornów w XVII i XVIII w. Herb można zobaczyć też na epitafiach w wielu dolnośląskich miejscowościach, np. w Nasławicach czy w Starym Zamku, wsiach w pow. wrocławskim.</div>
</gallery>
Peczoldus Gelhorn był ławnikiem w 1347 roku (nr 10) i rajcą w roku 1350 (nr 8). W tym czasie aktywni w mieście byli także Hanco (Hancone dicto Gelhor, świadkuje w 1352 r.) i Nicolaus (wspomniany w 1364 roku jako obywatel Wrocławia). Wszyscy, a może również niejaki Ekhardus, byli prawdopodobnie braćmi. Nicolaus z pewnością posiadał majątki ziemskie. W następnym pokoleniu Peter i Steibke, synowie Peczoldusa (Petzolda), byli nadal kupcami i obywatelami Wrocławia (aktywni w latach 1387–1406), ale już wtedy rodzina miała wiele majątków ziemskich, również lennych, i stopniowo weszła w stan ziemiański. Gelhornowie nie zapisali się więc wyraźnie w historii Wrocławia (incydentalne i odległe miejsca w radzie, kilka wzmianek w dokumentach) ale ród von Gellhorn to z kolei bardzo znana, rozrodzona i wpływowa szlachecka rodzina na Śląsku. Stein twierdzi <small>(Stein, ''Der Rat ...'', s. 113-114)</small>, że Niklaus był protoplastą kilku jej gałęzi: z Piotrówka (v. G und Petersdorf), z Mokrzeszowa (v. G und Kutzendorf), Przezdrowic (v G. und Prschidrowitz), bracia Peter i Steibke mieli dać początek liniom ze Starego Grodkowa (v. G. und Altengrottkau), z Rogowa (v. G und Rogau), z Bąkowic (v. G und Bankwitz), z Pieszyc (v. G. und Peterswaldau) i (v. G. und Kuchendorf). Von miało się pojawić ok. 1400 r. Czy takie jest pochodzenie von Gellhornów, których jdena z gałęzi została podniesiona w XVII w. do czeskiej wyższej szlachty, czy też Wrocławianie byli jedną z równoległych linii rodu, pozostaje do zbadania. W każdym razie ci ostatni są zasadniczo pomijani w genealogiach rodu i herbarzach.

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small></div>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Gremmel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter, Gutthäter, Gudetter, Gutthaeter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutthater Blazek I.jpg|Gutthäter <small>(Blažek, ''Der abgestorbene Adel... T 1,'' Taf. 29)</small>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter <small>(Stein, ''Der Rat...,'' Taf. XVI)</small>
</gallery>

== Hadamer ==
Hadamer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hadamer fe.jpg|Herb wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haniwald ==
Haniwald von Eckersdorf (Hanniwald, Hanniwaldt, Hannewald, Hanwald, Hanwalt i in)<br>
Rodzina pochodząca z Bolesławca osiadła we Wrocławiu w II poł. XVI w. Nie weszli do Rady Miasta ale utrzymywali bliskie kontakty z rodzinami patrycjatu, posiadali majątki w [[księstwo wrocławskie|księstwie]] i pełnili w nim urzędy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hanwald von Eckersdorf.jpg|Herb w zwieńczeniu portalu (1602) kaplicy [[#Uthmann und Schmolz|Uthmannów]] kościoła Świętej Trójcy w Żórawinie
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I, od 1523 von (auf) Bresa (Brzezina koło Miękini) gdy Achacy (zm. 1532) został wyniesiony do dziedzicznego czeskiego stanu szlacheckiego.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.</div>
Plik:Haunold II na epitafium Kittelów.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] z ok. 1650 r. w hali wieży fary elżbietańskiej. Reprezentuje 2 żonę Hansa [[#Kittel|Kittela]] Elisabeth Susanne (1620-1649).</div>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652</div>
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]]. Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Hertwig na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz<br>
12 października 1539 roku ród Heugel został nobilitowany; 27 stycznia 1642 roku otrzymał cesarskie potwierdzenie szlachectwa.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Heugel 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Wawrzyńca Heugela; [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Heugel Hans epitafium.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Od_Wieży_do_kruchty_południowej|epitafium Hansa Heugela (zm. 1553)]] na południowej elewacji fary elżbietańskiej
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugelów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb mieszczański [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium. Gmerk jako godło na tarczy.
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning, Hürniger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hürniger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda (Dippranda) von Reibnitz w Wierzbicach pow. wrocławski (zm. 1575)]]; herb matki Christine Jenkwitz</div>
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Jenkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha (zm. 1509)</div>
Plik:Jentsch 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Davida Jentscha (zm. 1509); [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Jentsch 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Jentsch Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kittel ==
Kittel, von Kittel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kittel herb.jpg|Herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] w hali wieży fary elżbietańskiej (ok. 1650).
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, u góry, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, z prawej< na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn, Churn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Kurn na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była Hedwig Kurn, poślubiona w 1484 r., zmarła w 1491.</div>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Kurn, klejnot nieznany. Według danych z archiwum miejskiego (Stein<ref name="Stein"/>). Prawdopodobnie błąd Steina.</div>
</gallery>

== Ladebach ==
Ladebach, Ladenbach, Ladenbacher (von)<br>
Mieszczańska rodzina z Chojnowa (Haynau), której jedna linia osiedliła się w poł. XVI w. we Wrocławiu. Prawdopodobnie szlachectwo ok. 1580 r.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ladebach Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
</Gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga
Plik:Lemberg, Stein.jpg|Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera</div>
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Meisner ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]] (ok. 1515). To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.</div>
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meißner ==
Meißner, Meissner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner na epitafium Johanna Meisnera.jpg|<div style='text-align:justify;>Meißner na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Meissnera_i_jego_żony_Marthy_z_domu_Fischer|epitafium Johanna Meissnera (zm. 1588) w farze elżbietańskiej]]</div>
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534)]] na południowej ścianie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Monau 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Monau na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.</div>
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg ([[Gregor Morenberg|Schwab]]), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg Elbing.jpg|<div style='text-align:justify;>Ekslibris [[Gregor Morenberg|Andreasa Morenberga]] (1548-1609) w ośmiotomowej Biblii Poliglota, podarowanej przez niego Bibliotece Gimnazjalnej w Elblągu </div>
Plik:Morenberger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Morenbergerów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller von Malkwitz ==
Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Müller portal 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Müllerów von Malkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Portal_Müllera|portalu do kaplicy św. Katarzyny w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann I ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_4_N|epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w farze elżbietanskiej]]; wrocławski kupiec urodzony w Pirnie, od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r.</div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Neumann na mosiężnej płycie z nagrobka prawdopodobnie Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa|farze elżbietańskiej]]. Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herby być może [[#Hertwig|Hertwig]].</div>
Plik:Johann Gottlieb Neumann miedzioryt.jpg|<div style='text-align:justify;>Portret Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) z herbem u dołu. Miedzioryt z 1737 r. autorstwa G.P. Buscha według obrazu F. Jachmanna.</div>
</gallery>

== Neumann II ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (1661-1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== N.N. ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok. 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN 1537.jpg|Zwieńczenie portalu kamienicy przy ul Wita Stwosza 14 (1537 r.); herb (niezidentyfikowany) i portrety fundatorów; Muzeum Architektury
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN z epitafium Kittel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana wschodnia hali wieży|epitafium rodziny Kittel w farze elżbietańskiej]]. Według życiorysu Hansa Kittla i układu herbów na tym epitafium powinien być to herb jego pierwszej żony Marii Scholz (1580 - 27 I 1637), którą poślubił 8 IX 1619. Nie jest to jednak herb wrocławskich [[#Scholtz|Scholzów]]. Hans przebywał (mieszkał) prawdopodobnie w 1618 r. w Toruniu. Być może żona pochodzi stamtąd. Była 11 lat starsza od męża.</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych, ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== N.N. związane z Götz ===
Niezidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium. Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pfortner, Pförtner, Pförttner, Pförtner von der Hölle, Pförtner und Hellen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pförtner Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pipples ==
von Pipples, Peblis, Pipel, Piplis, Pipliss, Pippel, Pipples
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pipples.jpg|Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Pipples na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny von Piples (zm. 1560)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Peblis Piplis.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby Peblis i Piplis <small>(Schellenberg, ''Schlesisches Wappenbuch'', tablica XXI, s. 101)</small></div>
Plik:Phillipson.jpg|Gadźet (torba) z herbem rodziny (klanu) Phillipson
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Poppel, Poppelau, Popelow, Popplau, Popplaw, Poppelaw, Popplow, (von) i inne.

=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, Brockendörfer, Brockendörffer, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendörfer Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Brockendörfferów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Redinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Rüdinger, Witzendorff-Rehdiger</br>
Nobilitacja w 1544 (szlachta czeska i austriacka).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Płyta_krypty_Rehdigerów|płycie z krypty Rehiderów]]. Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu.</div>
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Ridndfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch według Encyklopedii Wrocławia
</gallery>
Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Christopha Rindfleischa na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|jego epitafium z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rindfleisch reprezentujący Magdalenę z domu Rindfleisch (zm. 1559) na epitafium jej męża [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|Sebastiana Monau (zm. 1534)]]</div>
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)</div>
</gallery>

== Röber ==
Röber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Röber Schellenberg.jpg|Herb rodziny Röber <small>(Schellenberg 1938, t. 15)</small>
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Pogmatwane. To raczej różne rodziny. Kogut na wcześniejszych epitafiach niż koło, a tka nie powinno być (U Steina tak pogmatwane).

== Rotichen ==
Rotichena, Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rötich, Rudich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotichen na epitafium Johannesa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów, u dołu, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Saurmann, Saurman, Sauermann, Sauerman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbietańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
Schebitz, von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheffer ==
Schaeffer, Schaffer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Friedricha Scheffera|epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607)]] w północno-zachodniej kruchcie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Scheffer Blazek.jpg|Scheffer w Blážek 1894, t. 69, s. 109.
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling (lewy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. To herb jego żony Ottilie (zm. 1536).</div>
Plik:Schilling 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.</div>
Plik:Schilling 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Schilling Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, Scholz, von Scholtz, von Scholtzen<br>
Rodzina pojawiła się we Wrocławiu w XVI w. (Nicolaus Scholtz). 1 czerwca 1622 r. czeskie szlachectwo wraz z predykatem „von Scholtz” oraz „von Scholtzen” (Johann Scholtz (1570-1624), kupiec).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholtz Osiek.jpg|Herb von Scholtzów na bramie posesji w Osieku, pow. średzki
Plik:Scholz Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholtz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była zmarła w 1491 r. Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal.</div>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schubart ==
Schubart, Schubert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schubart i inne.jpg|<div style='text-align:justify;>Skrajny po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Schwarza. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Beyer|Beyera]] lub ich spółki.</div>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel (najprawdopodobniej bez związku z Seidlami niżej)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na epitafium tkacza wełnianego, rajcy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu)|Melchiora Seidla (zm. 1542)]]. Na białym tle wygląd gmerku na epitafium ok. 1860 r. według Luchsa <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...,'' s. 229).</small></div>
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|<div style='text-align:justify;>Stosch na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej</div>
</gallery>
Stary ród szlachecki. Pojawiają się ożenki we Wrocławiu, ale czy jakaś linia wrocławska istniała?

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Tauchen ==
Tauchen, Tauch, Tawchen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem (znakiem kamieniarskim) [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz Rynek 8.jpg|Rynek 8 (kamienica Pod Siedmioma Elektorami); herb rodziny [[Herby_mieszczan#Uthmann_und_Schmolz|Uthmann und Schmolz]] w przejściu pomiędzy salą sprzedaży, a zapleczem sklepu sieci Żabka (2024), I poł. XVI w.
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willer ==
Willer, von Willer
Rodzina ze Zgorzelca obecna we Wrocławiu przez dwa pokolenia w XVI i pocz. XVII w. W linii zgorzeleckiej czeska szlachta od 1537 r. (w 1578 r. potwierdzenie i uzupełnienie dla przedstawiciela wrocławskiej gałęzi rodziny).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willer W.jpg|Herb Willerów w dwóch odmianach (druga na epitafium w Zgorzelcu) <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
Plik:Willer G.jpg|Herb Willerów <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, Wolff aus Schwaben, von Wolff<br>
30 IX 1706 r. Johann Georg von Wolff (zm. 1722), wrocławski kupiec i ławnik, został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb von Wolff nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Wejście_do_zakrystii|wejściem do zakrystii]] wrocławskiej fary elżbietańskiej
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Gmerki mieszczan wrocławskich

2026-01-03T16:24:23Z

Anna Kowalczewska:

== Galeria gmerków ==
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak handlowy na suknie importowanym przez Petera [[Herby_mieszczan#Beyer|Beyera]] i Petera [[Herby_mieszczan#Schwarz|Schwarza]] (ok. 1360); zob. [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku]].</div>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na pieczęci (1423) Johannesa Benewicza seniora rady w 1423 r. Johannes Benewicz (Bennewitz) był bogatym kupcem; posiadał komorę w sukiennicach. Wieloletni rajca i ławnik. W latach 1421 1423 senior (starszy) rady i tym samym starosta [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].</div>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1423 r. Hans Banke, jako skarbnik miejski (Kämmerer, kamlarz), pieczętował się jeszcze gmerkiem (Hausmarke). Rodzina przyjęła później [[Herby_mieszczan#Banke|herb]].</div>
Plik:Domnick.png|<div style='text-align:justify;>Znak użyty przez Dominika [[Herby_mieszczan#Dompnig|Dompniga]] w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]] na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Holczel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk [[Jan Holczel|Hansa Hölczela]] (zm. 1512) na tarczy. Gmerk czy herb (mieszczański)?
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk (herb?) [[Herby_mieszczan#Althoff|Georga von Althoff zwanego Scholtzem]] (1517-1604); plakieta pod [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów]], ok. 1580</div>
Plik:NN Rynek 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk (Hausmarke) na portalu kamienicy Rynek 3</div>
Plik:George Wutge.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika [[#Georg Wutge|Georga Wutge]] na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Huber Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Johanna Hubera na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Schumann Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Johanna Schumanna na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Epitafium sukienników N.N.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk N.N. sukiennika na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Hermann David.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Davida Hermanna na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
Plik:Strauss Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk sukiennika Johanna Straussa na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)</div>
</gallery>

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Gmerki mieszczan wrocławskich]]

Gmerki mieszczan wrocławskich

2025-12-28T10:08:23Z

Anna Kowalczewska:

Gmerk, Hausmarke

== Galeria gmerków ==
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak handlowy na suknie importowanym przez Petera [[Herby_mieszczan#Beyer|Beyera]] i Petera [[Herby_mieszczan#Schwarz|Schwarza]] (ok. 1360); zob. [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku]].</div>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]] na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk (herb?) [[Herby_mieszczan#Althoff|Georga von Althoff zwanego Scholtzem]] (1517-1604); plakieta pod [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów]], ok. 1580</div>
Plik:NN Rynek 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk (Hausmarke) na portalu kamienicy Rynek 3</div>
Plik:George Wutge.jpg|Gmerk sukiennika [[#Georg Wutge|Georga Wutge]] na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)
Plik:Huber Johann.jpg|Gmerk sukiennika Johanna Hubera na [[Kościół_św._Barbary#Epitafium cechu sukienników|epitafium sukienników z 1713 r. i jego kopii]] (kościół św. Barbary)
</gallery>
== Biogramy ==
=== Georg Wutge ===
Georg Wutge (oboczności nazwiska: Wuttke, Wutke, Wuttky) był wrocławskim sukiennikiem (Tuchmacher), żyjącym w II połowie XVIII wieku. Rodzina pochodziła z księstwa legnickiego. Pradziadek Georga, Jakob (ur. ok. 1540, zm. przed 1604), był właścicielem dziedzicznej karczmy (Erbkretschmer – dziedziczne prawo karczemne przypisane do konkretnej nieruchomości) w Zamienicach koło Chojnowa. Jego syn, Georg (ur. w Zamienicach w 1575 r., zm. we Wrocławiu 1 marca 1639 r.), przeniósł się do Wrocławia. Tutaj w 1603 r. zmarła jego pierwsza żona, Barbara nieznanego nazwiska, z którą miał dwóch synów: Hansa - karczmarza, króla kurkowego w 1639 r. i Matthiasa; nie można wykluczyć, że dzieci było więcej, jednak źródła potwierdzają jedynie tych dwóch jako dorosłych.

Kolejne małżeństwa były już wrocławskie i związane z karierą zawodową charakterystyczną dla przedstawicieli rzemiosł, którzy osiągnęli sukces. Otóż przybysz z księstwa legnickiego został mistrzem piekarskim, a drogą do tego, oprócz czeladnikowania w tym fachu, był ożenek z Kathariną Mittmann (ur. we Wrocławiu w 1585 r., zm. tamże w 1613 r.), córką Paula Mittmana (1553 - 14 XII 1604), posiadającego wrocławskie prawa miejskie od 1581 r. mistrza piekarskiego i starszego cechu piekarzy. Ślub odbył się 28 IX 1604 r. w kościele św. Marii Magdaleny, tej z dwóch miejskich far, która wówczas przypisana była bardziej wrocławskiemu pospólstwu. To w niej były kaplice cechów rzemieślniczych, m.in. od I ćwierci XV w. piekarzy. Nie wiadomo, na jakim etapie kariery zawodowej był wówczas Georg dziadek i kiedy nabył wrocławskie prawa miejskie. Z trwającego dziewięć lat małżeństwa dorosłości dożyło trzech synów. Melchior (1605-1635), handlarz bydłem i starszy cechu rzeźników, w 1634 r. był ławnikiem. Jakob (1606-1657) był kupcem, a Christoph (1607-1683) przeniósł się do księstwa oleśnickiego, gdzie nabył m.in. Neuhof (Nowy Dówr koło Sycowa?), a 10 VIII 1678 został wyniesiony przez cesarza Leopolda I do czeskiego stanu szlacheckiego.

[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Gmerki mieszczan wrocławskich]]

Gmerki mieszczan wrocławskich

2025-12-27T06:54:22Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Epitafium sukienników b.jpg

2025-12-27T06:52:22Z

Anna Kowalczewska:

Płyta pamiątkowa (epitafium, nagrobek) cechu sukienników z 1713 r. Wmurowana w ścianę kancelarii prawosławnego arcybiskupa wrocławskiego i szczecińskiego (róg ul. Wszystkich Świętych i ul. Świętego Mikołaja) - dom nr 40 na ul. Świętego Mikołaja.

Fragment z gmerkami.

Lewa kolumna:
George Wutge Johann Schumann David Hermann

Prawa kolumna:
Johann Huber nieczytelne Johann Strauß

[[Kategoria:Wrocław w XVIII wieku]]
[[Kategoria:Kościół św. Barbary]]

Plik:Epitafium sukienników a.jpg

2025-12-27T06:51:47Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Epitafium sukienników.jpg

2025-12-27T06:51:09Z

Anna Kowalczewska:

Płyta pamiątkowa (epitafium, nagrobek) cechu sukienników z 1713 r. i jej dokładna kopia.

Wmurowane w ścianę kancelarii prawosławnego arcybiskupa wrocławskiego i szczecińskiego (róg ul. Wszystkich Świętych i ul. Świętego Mikołaja) - dom nr 40 na ul. Świętego Mikołaja.

Płyta pochodzi z cmentarza przy kościele lub kościoła, albo jedna była w kościele, druga na cmentarzu.

Obie płyty są z piaskowca i mają wymiary: szer. 1,42 m, wys. ok. 2,30 m.

Bardzo płaska kompozycja pilastrowa z cokołem i architrawem. Pomiędzy nimi wydłużona, owalna tablica inskrypcyjna, ujęta cienką girlandą. Po zewnętrznych stronach po dwie kolumny, każda po trzy gmerki (Hausmarken), z nazwiskami w języku niemieckim:

Lewa kolumna:
George Wutge Johann Schumann David Hermann

Prawa kolumna:
Johann Huber nieczytelne Johann Strauß

[[Kategoria:Wrocław w XVIII wieku]]
[[Kategoria:Kościół św. Barbary]]

Plik:Zandov.jpg

2025-12-26T06:28:54Z

Anna Kowalczewska:

Žandov w kraju libereckim w powiecie Czeska Lipa.

Kamienny krzyż. Być może krzyż jurysdykcyjny (krzyż sądowy, Gerichtskreuz), wyznaczający granicę okręgu sądowego jakiegoś władztwa terytorialnego lub miejsce sądu.

Kamienny krzyż z krzyżem konsekracyjnym otoczonym przez cztery krzyże. Stał na skraju miejscowości przy drodze do Velká Bukovina. W Sandau (Żandowie) istniał majątek z własną jurysdykcją należący do Wartenbergów od 1428 r. Wcześniej należał do Berków z Duba. Krzyż wskazuje jednak na sądownictwo klasztorne. Być może starszy.

Opis z pamatkovykatalog.cz<br>
Kamienny krzyż o wysokości około metra z wydłużoną pionową belką ma w środku wyryty przekreślony okrąg, a na ramionach wygrawerowane są krzyże. Według tradycji krzyż pokutny (smírčí kříž), pochodzi z czasów wojny trzydziestoletniej. Obecnie znajduje się przy ulicy Revoluční.

[[Kategoria:Czechy]]
[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże]]

Plik:Czarnowąsy 2.jpg

2025-12-25T13:02:52Z

Anna Kowalczewska:

Opole Czarnowąsy. Drewniany krzyż przy ulicy Małej Panwi. Fot. 2025. 50.72718, 17.89424.

Według lokalnej prasy Upamiętnia on pomordowanych w 1945 roku przez Armię Radziecką mieszkańców Czarnowąsów. Na drzewcu data 1963.

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie opolskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej

2025-12-22T05:24:32Z

Anna Kowalczewska: /* Epitafium Elisy von Reimann z domu Winkler */

'''<big>Epitafia i płyty nagrobne na zewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br>

'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br>
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz fary elżbietańskiej]]
<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
== Elewacja zachodnia ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Grupa Ukrzyżowania fa.jpg|Grupa Ukrzyżowania
Plik:Grupa Ukrzyżowania b fa.jpg|Widok Jerozolimy w tle Grupy Ukrzyżowania
</gallery>
Na elewacji zachodniej fary, od strony ul. Kiełbaśniczej (właściwie na części wieży), wmurowany jest tylko jeden zabytek. Jest to Grupa Ukrzyżowania z widokiem Jerozolimy w tle. W dolnych narożnikach znajdują się puste tarcze herbowe, co sugeruje, że jest to epitafium. Herby mogły nie zostać odtworzone przy którejś z renowacji lub epitafium mogło być niedokończone, tym bardziej że nie ma na nim żadnej inskrypcji. Te braki oraz fakt, że zabytek nie został odnotowany w XVII- i XIX-wiecznych opisach fary, skłaniają niektórych badaczy do hipotezy, że nie jest to epitafium i może pochodzić z innego miejsca niż ta świątynia <small>(Oszczanowski, Bazylika ..., s. 18-19)</small>. Większość badaczy jednak uważa, że jest to niezidentyfikowane epitafium, które prawdopodobnie znajduje się w swoim pierwotnym miejscu. Niemal wszyscy badacze zgadzają się natomiast, że płaskorzeźba pochodzi z początku XVI wieku i dostrzegają w niej wpływy Wita Stwosza, a postać Ukrzyżowanego może być niemalże powtórzeniem sylwetki Chrystusa z krucyfiksu Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. Warto zwrócić uwagę na znakomity widok Jerozolimy.

== Wieża ==
==== Ściana południowa wieży ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Krapp epitafium.jpg|[[Epitafium Krappów|Epitafium Krappów, ok. 1515 i pod spodem plakieta herbowa z ok. 1580]]|link=Epitafium Krappów
Plik:Scholza Hansa epitafium.jpg|[[Epitafium Hansa Scholze|Epitafium Hansa Scholze zm. 1505]]|link=Epitafium Hansa Scholze]].
</gallery>

==== Ściana wschodnia wieży ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska, wieża wschód.jpg|Od lewej. 1. Tablica upamiętniająca katastrofę w 1529 r. 2. Epitafium Hanza Lorenza. 3. Epitafium Tobiasza Plackwitza
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r.jpg|1. Upadek wieży w 1529 r.
Plik:Lorenz Hans epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Epitafium Hansa Lorenza (zm. 1643), starszego cechu kramarzy</div>
Plik:Plackwitz Tobiasz epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Epitafium Tobiasa Plackwitza (zm. 1727), starszego cechu złotników</div>
</gallery>
# Pomnik upamiętniający upadek szczytu wieży kościoła w 1529 r. Napis i obraz spadającego, a właściwie przenoszonego przez dwa anioły szczytu wieży, umieszczony jest na tablicy zwieńczonej łukiem wspartym na dwóch pilastrach. Ornament na tych pilastrach pochodzi z wczesnego renesansu (liście ułożone w spiralnym wzorze). Całość prawdopodobnie została wykonana wkrótce po opisanym wydarzeniu, może w 1535 roku, co sugeruje liczba widoczna na lewym pilastrze. Inskrypcja w tłumaczeniu brzmi: "Roku Pańskiego 1529, wieczorem, na świętego Mateusza Apostoła, około drugiej godziny, ołów dachu tej wieży, który wraz z koroną, kulą na szczycie i krzyżem mierzył 119 łokci wysokości, runął z powodu gwałtownej burzy, i został przeniesiony przez świętych aniołów, dzięki czemu nie wyrządził żadnych szkód. Wiecznej chwale Boga niech będzie cześć i dziękczynienie." <br> W hali wieży kościoła wiszą na zachodniej ścianie [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Pomniki_katastrofy_wieży_w_1529_r.| dwie tablice z inskrypcjami]] wykonanymi przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]], również dotyczące tej katastrofy. Wydarzenie opisują też legendy. Jedna z wersji opowieści o [[Kurek Wrocławski|Kurku Wrocławskim]] wyjaśnia upadek wieży złością diabła po przegranym w zakładzie z rycerzem Henczkiem.
# Epitafium starszego cechu kramarzy Hansa Lorenza (zm. 1643). Anioł z nienaturalnie małą głową, stojący na czaszce, trzymał przed sobą skierowaną do przodu miedzianą tablicę z inskrypcją. Powyżej znajduje się wstęga z niegdyś pozłacaną inskrypcją: "memorare novissima" (pamiętaj o rzeczach ostatecznych). Na miedzianej tablicy widniał napis w języku niemieckim: "W roku Pańskim 1643, 5 grudnia rano, między godziną 5 a 6, zasnął w Bogu świątobliwy Hans Lorenz, obywatel i starszy chwalebnego cechu kramarzy tutejszych, w wieku 43 lat. Niech Bóg obdarzy go spokojnym odpoczynkiem w ziemi, a w Dniu Ostatecznym, wraz ze wszystkimi wybranymi, radosnym zmartwychwstaniem do życia wiecznego". Niżej znajdował się cytat z Listu do Rzymian 14, wersety 7 i 8. U stóp anioła, na wstędze, zachował się napis po niemiecku: "Wczoraj to dotyczyło mnie, dzisiaj ciebie."
# Epitafium starszego cechu złotników Tobiasa Plackwitza (zm. 1727) i jego żony Reginy z domu Schmucker (zm. 1729). Rokokowy kamienny pomnik o płynnych i eleganckich liniach, pomimo afektowanych fragmentów w stylizacji. Inskrypcja w tłumaczeniu brzmi: "Tutaj oczekują radosnego zmartwychwstania do życia wiecznego Pan Tobias Plackwitz, wieloletni obywatel, przez 28 lat starszy cechu złotników, oraz jego ukochana żona Regina z domu Schmucker, którzy prowadzili swoje chrześcijańskie życie w bojaźni przed Bogiem, wierności wobec dzieci i wnuków oraz uznawaniu Bożej ochrony i błogosławieństwa, aż do jego śmierci 16 listopada roku 1727, w wieku 70 lat, 4 miesięcy i 22 dni. Ona natomiast zakończyła swoje życie łagodnie i w pokoju 5 września roku 1729, mając 59 lat, 9 miesięcy i 5 dni. Ich pozostawiona siódemka dzieci postanowiła wypełnić swoją ostatnią powinność poprzez ten pomnik czci dla nich." Na samym dole mocno zatarta płaskorzeźba: Jakub ze schodami do nieba.

== Elewacja południowa ==
=== Od Wieży do kruchty południowej ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Elewacja południowa fa 1.jpg|Elewacja południowa od wieży do południowej kruchty
</gallery>

====== Epitafium Hansa Heugela młodszego (zm. 1553) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Heugel Hans zm. 1553 epitafium.jpg|1. Epitafium Hansa [[Herby mieszczan#Heugel|Heugela (zm. 1553)
Plik:Heugel Klara i Lorenz.jpg|<div style='text-align:justify;>Portrety dziadków Hansa Heugela: Klary z domu [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]] (zm. po 1512) i Lorenza (1449-1513). Lorenz pochodził z Norymbergi, obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1476 r.</div>
</gallery>
Prosta tablica inskrypcyjna schowana za drewnianym kioskiem z biletami na zwiedzanie wieży poświęcona jest Hansowi Heugelowi (zm. 1553). Ozdobiona piękną renesansową tarczą z herbem Heugelów. Inskrypcja głosi: "W roku 1553, dnia 25 kwietnia, zasnął łagodnie w Bogu czcigodny Hans Heugel, młodszy. Niech Bóg będzie miłościw jemu i nam wszystkim. Amen." Tablica ta niegdyś wisiała na "małym kościółku", czyli [[:Plik:Kaplica Materna 1824.jpg|kaplicy św. Materna]], która stała w południowej części cmentarza kościelnego i została rozebrana w 1848 roku <small>(Tak Oszczanowski, Renesansowe... 2011, s. 95, za nim Gołaszewski, Górski, 2016, s. 108, a Luchs, 1860, s. 180 i Burgemeister, Grundman, 1933, s. 108 twierdzą, że z kaplicy Krappów)</small>.<br> [[Herby mieszczan#Heugel|Heugelowie]] to ważna rodzina wrocławskich patrycjuszy, jednak o Hansie nie ma wielu informacji, poza tym, że zmarł młodo, mając nie więcej niż 22 lata, ponieważ jego rodzice pobrali się w 1531 roku. Był najstarszym synem Johanna (zm. 1549), cesarskiego pułkownika, który brał udział m.in. w słynnym złupieniu Rzymu przez niemiecko-hiszpańskie wojska cesarza Karola V w 1527 roku (Sacco di Roma). Zasługi Johanna w cesarskiej armii spowodowały, że wraz z braćmi został w 1531 roku wyniesiony do stanu szlacheckiego Rzeszy.

====== Dwa uszkodzone epitafia ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Brichsel Melchior epitafium.jpg|1. Epitafium Melchiora Brichsela (zm. 1678)
Plik:N.N. elewacja S fa.jpg|2. Epitafium niezidentyfikowanej osoby; XVII w.
</gallery>
1. Na epitafium brakuje tablicy inskrypcyjnej. Katalog z 1933 r. opisuje je tak: "Epitafium Melchiora Brichsela (zm. 1678). 1,60 na 0,98 m. Czerwony marmur. Prosto oprawiona tablica inskrypcyjna z ozdobnym niemieckim pismem." Znany jest tekst inskrypcji. W tłumaczeniu brzmiał: "''Roku Pańskiego 1678, dnia 28 listopada, zakończył tu błogo swoją ziemską pielgrzymkę i szczęśliwie zamienił przemijające dobra doczesne na niebiańską, wieczną nagrodę, Pan Melchior Brichsel, mieszczanin i kupiec ze Wschowy. Męczącą ziemską wędrówkę odbywał w wielu niebezpiecznych i uciążliwych podróżach aż do sześćdziesiątego roku życia. Spoczywa teraz w tym miejscu oczekując powszechnego zmartwychwstania.''" W połowie XIX w. epitafium wisiało na wysokości prezbiterium.

2. Oglądając tak mocno uszkodzone epitafia mamy najczęściej przekonanie, że to efekt II wojny światowej lub kilku niespokojnych wrocławskich lat po niej. Ale nie zawsze tak jest. W opisie z 1933 roku czytamy: "Epitafium, pozbawione inskrypcji i herbu. Połowa XVII wieku. 1,20 na 0,84 m. Piaskowiec. Ornament w stylu chrząstkowym."

====== Portal Müllera ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Portal Müllera b.jpg|Portal Müllera, ok. 1580
Plik:Portal Müllera.jpg|Nadproże portalu Müllera z herbem
</gallery>
Kaplica św. Katarzyny powstała pod koniec XIV w. Na przestrzeni wieków zmieniała właścicieli i nazywana była od ich nazwisk, m.in.: Gätke, Müllerów, Wallenberg-Pachalych. Portal ufundował ok. 1580 r. ówczesny właściciel kaplicy Erasmus [[Herby mieszczan#Müller von Malkwitz|Müller von Malkwitz]] (1544-1599), dlatego w zwieńczeniu widzimy jego herb. Erasmus był właścicielem kilku wsi w okolicy Wrocławia. W 1578 r. wszedł do władz miasta jako ławnik i zasiadał w nich aż do śmierci (przez 10 lat był radnym, a w roku śmierci wiceprzewodniczącym rady). Dwukrotnie pełnił funkcję skarbnika, a przez kilka lat był radnym nadzorującym kościoły i szkoły. Już w 1589 r. umieścił w swojej kaplicy własne epitafium „na pamiątkę śmierci i w nadziei na radosne zmartwychwstanie”. Być może przeczuwał, że nie dożyje starości. Dwukrotnie żonaty. Miał dwójkę dzieci, które zmarły przed nim.

====== Epitafium Johanna Christofa Rindera (zm. 1687) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rinder Johann Christof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christofa Rindera (zm. 1687) i jego żony Anny Marii Ottin</div>
</gallery>
Johann Christof Rinder urodził się 2 listopada 1627 r. w Norymberdze. We Wrocławiu był starszym cechu farbiarzy sukna i jedwabiu. Zmarł 23 listopada 1687. Jego żona Anna Maria Ottin zmarła 18 stycznia 1688 r. w wieku 65 lat.

====== Epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Monau Sebastian epitafium.jpg|Epitafium Sebastaiana Monaua
Plik:Monau Sebastian inskrypcja.jpg|Sebastian [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], jego żona Magdalena z domu [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i ich córka.
</gallery>
Epitafium z brązu wiszące przy samych drzwiach do południowej kruchty poświęcone jest Sebastianowi Monau (zm. 1534). Pod krzyżem klęczy zmarły i dwie kobiety. Z prawej to żona Magdalena Rindfleisch (zm. 1559). Przed nią córka. Sebastian był kupcem. Zasiadał kilkanaście lat w ławie i radzie miasta, a w 1532 r. był jej seniorem i tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Zmarł w Cieplicach. Przed klęczącym znajduje się monogram VAGH twórcy epitafium. Możliwe, że jest to znak znanego odlewniczego zakładu Vischerów w Norymberdze. Na dole herby Monau i żony - Rindfleisch.

====== Epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 roku ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rindfleisch Christoph epitafium.jpg|Epitafium Krzysztofa Ridnfleischa (zm. 1508) z 1505 r.
Plik:Rindfleisch Christoph.jpg|<div style='text-align:justify;>Z lewej, przed Marią Christoph, naprzeciwko jego dwie żony: Hedwig z domu Kurn (zm. 1491) oraz Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal, za nimi w dynamicznej pozie Chrystus w powiewającej szacie. Pod postaciami ich herby rodowe.</div>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu. Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?</div>
Plik:Rindfleisch 1505.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi, prawy dla widza, bok reliefu; "autoportret" twórcy?</div>
</gallery>

Poniżej epitafium Sebastiana Monau znajduje się znakomity piaskowcowy pomnik zmarłego w 1508 r. Christopha Rindfleischa i jego dwóch żon. Ponad chmurami widzimy siedzącego na gotyckim tronie ozdobionym pinaklami Boga. Na jego kolanach spoczywa księga, na której siedzi gołębica Ducha Świętego, w prawej ręce Bóg trzyma kulę ziemską, a w lewej berło. To przedstawienie tronującego Boga Ojca lub może Chrystus Król - sprawiedliwy Sędzia. Po bokach, stojąc na chmurach, pięciu aniołów gra na różnych instrumentach i śpiewa. Głowa szóstego wyłania się z chmur. W górnych rogach pomnika, pomiędzy ozdobami, umieszczono dwa herby: po lewej herb Banke (matki Christopha), a po prawej Poplau. Niżej pejzaż w płaskorzeźbie z widokiem miasta. Z przodu po lewej stoi Maria, uroczysta i pełna uczucia. Przed nią klęczy Christoph Rindfleisch. Po drugiej stronie żywa, w pełnym pasji geście i powiewającej szacie postać Chrystusa, a przed nim dwie kobiety, żony Christopha. Pierwsza z herbem Korn to zmarła w 1491 r. Hedwig Kurn, druga z herbem Scholz to zmarła po mężu Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal. Na bokach cokołu, które mają formę wsporników, po prawej stronie (dla widza) widnieje monogram C.R. i gmerk, po lewej postać (rzeźbiarza?) i data 1505. Pomnik ufundował sam Christoph Rindlfleisch z myślą o sobie i żonach. W 1505 r. nie żyła już Hedwig Kurn, dlatego na cokole widnieje napis po niemiecku: "1491, w niedzielę przed św. Antonim zmarła Hedwigis, żona Christopha Rindfleischa, córka szlachetnego Marcusa Korna". Nad płaskorzeźbą znajduje się nieco później dodana, ale pasująca do całości kamienna płyta z napisem: "Roku 1508 zmarł szlachetny Christoph Rindfleisch we wtorek po św. Elżbiecie" (napis był pierwotnie pozłacanym napisem na niebieskim tle). Pod nią tablica z inskrypcją. O tę część zadbała prawdopodobnie druga żona. Wzmianki o jej śmierci już już nie dodano.

Christoph Ridnfleisch był kupcem. Wspólnie z Alexiusem von Bank I i Friedrichem Safranem założył spółkę handlową, która prowadziła handel z Görlitz. Ponadto uczestniczył w handlu suknem z Węgrami, a w 1507 r. odnotowano jego transakcje handlowe z królem Czech i Węgier Władysławem. Posiadał wsie, m.in. Świętą Katarzynę i Jarnołtów, oraz dochody (renty) z różnych majątków. W 1484 r. popadł w konflikt z Christophem Scheuerlem: obaj obrażali się wzajemnie w kwestii honoru. Każdy z nich musiał zapłacić grzywnę w wysokości pięćdziesięciu guldenów.
W życiu publicznym ponosił konsekwencje tego, że jego ojciec obciążony był hańbą za to, że sam powiesił złodzieja, zmuszony do wykonania na nim wyroku w Połocku. Radni Wrocławia zaproponowali w 1500 r. Christopha na [[Königlicher Mann|asesora sądu ziemskiego]]. Patrycjat miasta, czyli głównie kupcy, rozumiejąc sytuacje zdarzające się w trakcie podróży handlowych, byli tu wolni od uprzedzeń. Jednak szlacheccy członkowie sądu odmówili przyjęcia syna "zhańbionego" do swojego grona. Król Władysław Jagiellończyk, za aprobatą szlachty Korony Czeskiej, wydał w 1501 r. dekret rehabilitacyjny dla Christopha Rindfleischa i w 1502 r. zagroził karą w wysokości 100 marek srebra każdemu, kto podważałby honor rodziny Rindfleisch. Mimo to próba rehabilitacji zakończyła się niepowodzeniem. Asesorowie sądu księstwa byli tak nieposłuszni, że przez rok nie odbywały się żadne rozprawy. Król Władysław zatwierdził świadectwo z Połocka, którego tekst w języku łacińskim został podany wraz z kolejnym dekretem królewskim z dnia 3 lutego 1502 r. na zamku w Pradze. Jednak szlacheccy asesorowie sądu nadal nie byli skłonni podporządkować się powtarzającym się ostrym rozkazom króla. Kilka lat później, w dniu 17 lutego 1507 r., radni wrocławscy uznając skuteczność królewskich decyzji wybrali Christopha Rindfleischa na ławnika. Tym razem opór przeciwko temu pojawił się nie tylko w ławie, ale także u dużej części mieszkańców Wrocławia. Paradoksalnie radni ponieśli konsekwencje swojego wyboru, bo odwołując go pod naciskiem opinii publicznej musieli zapłacić 100 grzywien srebra kary, gdyż taka decyzja sprzeciwiała się królewskim dekretom dotyczącym Rindfeleischów. W obu wypadkach być może nie tylko o honor chodziło, lecz również o rozgrywki w warstwach rządzących księstwa wrocławskiego, spory pomiędzy ziemianami a patrycjatem miejskim (rada miasta była zbiorowym starostą królewskim księstwa) i rozgrywki w obrębie samego patrycjatu. Żaden członek rodziny Rindfleisch nie zasiadał później w radzie miasta, mimo że ród ten należał do najbogatszych i najważniejszych we Wrocławiu oraz był skoligacony z większością patrycjuszowskich rodów.

=== Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu) ===
----
Kaplica jest przedłużona w kierunku południowym o zamknięte poligonalnie przęsło.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dumlose kaplica.jpg|<div style='text-align:justify;>Poligonalnie zamknięte przęsło przedłużające kaplicę na południe</div>
Plik:Schroer Thomas epitafium.jpg|Epitafium pisarza ławy Thomasa Schröera (zm. 1645) oraz jego żony i dzieci
Plik:Seidel Melchior epitafium.jpg|Epitafium Melchiora Seidla (zm. 1542) tkacza, wieloletniego rajcy i ławnika
</gallery>
# Osłonięte metalową kratą epitafium dla pisarza ławy Wrocławia Thomasa Schröera (+ 1645) i jego rodziny. Konstrukcja przypominająca ołtarz, ozdobiona ornamentami chrząstkowo-małżowinowymi i puttami, zwieńczona kartuszem portretowym podtrzymywanym przez putta (wizerunków nie było już w latach 30. XX w.). Na dwóch skrzydłach długie, nieczytelne inskrypcje. Po bokach skrzydeł, przed pilastrami wyposażonymi w nisze, umieszczono po jednej pełnoplastycznej postaci. Cały pomnik już w poł. XIX w. określany jako bardzo zniszczony.
# Epitafium zmarłego w 1542 r. mistrza cechu tkaczy wełnianych, Melchiora Seidla. W części widoczna inskrypcja u góry brzmi w tłumaczeniu: ''Chrystus, nadzieja pobożnych; życie i zmartwychwstanie''. To fragment 1. Listu św. Piotra (1 P 1,3). Niżej znajduje się nieczytelny już napis łaciński, który w tłumaczeniu brzmiał: ''Czcigodny Melchior Seidel, senator tej sławnej republiki, zmarł 23 lipca 1542 roku''.<br> Melchior Seidel w 1532 r. został wybrany rajcą i pozostał w Ratuszu, z roczną przerwą, do 1541 r. (8 lat jako rajca, rok jako ławnik), zasiadając zawsze na miejscu przeznaczonym dla [[Wrocławski almanach#Przedstawiciele cechów w Radzie Wrocławia w II połowie XV wieku|przedstawicieli cechów]]. Z ramienia rady przez pewien czas sprawował nadzór nad miejskim zarządem budowlanym, zajmującym się zabudową, zwłaszcza stosunkami sąsiedzkimi właścicieli posesji, a także odpowiedzialnym m.in. za miejskie fortyfikacje.<br> Staromiejscy tkacze wełniani mieszkali w okolicy Młyna Siedmiu Kół na Czarnej Oławie (w przybliżeniu aktualnie Plac Bohaterów Getta) i tam też miał dom oraz warsztat Melchior Seidel.
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Scharf Johann tablica pamiątkowa.jpg|1.Tablica ku czci pisarza miejskiego Johanna [[Herby mieszczan#Scharf|Scharfa]] (zm. 1552)
Plik:Pecherer Elisabeth.jpg|2. Płyta nagrobna Elisabeth [[Herby mieszczan#Becherer|Becherer]] (zm. 1497)
</gallery>
# Niewielka (0,23 × 0,35 m) miedziana tablica pamiątkowa ku czci zmarłego w 1552 r. pisarza Rady Miejskiej Johannesa Scharfa. Pierwotną tablicę ufundował szwagier zmarłego, cesarski lekarz Johann Crato, mający swoje [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium w farze]]. ''Zamiast tablicy zniszczonej przez wiek, lekarze wrocławscy tę ufundowali w roku 1858'' (napis po łacinie nad tablicą). Podobna sytuacja miała miejsce z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_inskrypcyjne_rodziców_Johanna_Crato_von_Krafftheim|epitafium rodziców Johannesa Crato]]. <br> Treść inskrypcji łacińskiej w tłumaczeniu: ''Znakomitemu i czcigodnemu Johannesowi Scharfowi, głównemu pisarzowi republiki wrocławskiej, to upamiętnienie ufundowali szwagier Johannes Crato, doktor medycyny, oraz spadkobiercy. Zmarł w 1552 roku.'' Niżej: ''Według rękopisu wyryte w roku 1858 przez Carla Waldhausena, grawera'' (chodzi o anonimowy rękopis z 1649 r., którego autor spisał inskrypcje epitafijne).<br> Johannes Scharf pochodził z Donauwörth w Szwabii. W 1530 r. został zatrudniony we Wrocławiu jako pisarz Rady Miejskiej. Był też pisarzem krajowym, czyli [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] (Rada Miejska była starostą księstwa). 13 listopada 1537 r. został w Grazu podpisany dyplom nadający mu (rodzinie?) szlachectwo Rzeszy z predykatem "[[Herby_mieszczan#Scharf|von Werth]]". Zmarł 4 lutego 1552 roku.
# Na wschodniej ścianie zewnętrznej kaplicy rodziny Dumlose wisi płyta nagrobna Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497). W centralnej części znajduje się duży herb rodu [[Herby mieszczan#Becherer|Pecherer (Becherer)]] w płaskim reliefie. Częściowo zniszczona inskrypcja brzmi w tłumaczeniu: Po narodzeniu Chrystusa w roku 1497, w sobotni wieczór po święcie Podwyższenia Krzyża itd., zmarła Elisabeth, żona Hansa Pecherera, tutaj pochowana wraz ze swoimi dziećmi, niech Bóg będzie im miłościwy. U dołu znajdowały się niegdyś trzy inne herby. "Tutaj" to było miejsce pomiędzy II i III filarem w kościele.<br> Elisabeth była córką tzw. [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]], sześciokrotnego [[Wrocławski_almanach#Przedstawiciele_cechów_w_Radzie_Wrocławia_w_II_połowie_XV_wieku|ławnika na 10. (cechowym) miejscu]]. Mąż Hans, zmarły w tym samym 1497 r., to zamożny wrocławski kupiec dalekosiężny. Był właścicielem domu w Rynku. Wspomniane w inskrypcji zmarłe przed Elisabeth dzieci nie są znane z imienia. Hans, syn, który przeżył rodziców (zm. 1534), nie pozostawił potomstwa. Pomiędzy VI i VII kaplicą południowej nawy fary wisiało kiedyś obrazowe epitafium szwagra Elizabeth, [[Herby_na_epitafiach#Epitafium_Andreasa_Becherera|Andreasa Becherera (zm. 1515)]].

=== Wschodnia część południowej elewacji ===
----
Epitafia od wejścia do kaplicy rodziny Dumlose do wschodniego końca kościoła.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:SE.jpg|<div style='text-align:justify;>U góry epitafia Hansa Hartwiga (zm. 1575) i jego żony Anny z domu von Pipliss (zm. 1560) oraz Johanna Mentzela (zm. 1713); pod nimi epitafia:</div>
</gallery>

====== Epitafium Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny (zm. 1560) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hertwig Hans epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Hansa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] (zm. 1575) i jego żony Anny (zm. 1560)</div>
Plik:Hertwig Hans epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Hans (Johann) Hertwig i Anna z domu von [[Herby mieszczan#Pipples|Pipples]]; między nimi ich córka Christina von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]] (zm. 1586)</div>
</gallery>
Epitafium Hansa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] (zm. 1575) i jego żony Anny z domu [[Herby mieszczan#Pipples|von Pipples]] (zm. 1560). Zmarli zostali przedstawieni klęczący wraz z córką pod sceną Przemienienia Pańskiego na Górze Tabor Na bocznych pilastrach znajduje się spiralny ornament wczesnego renesansu. Pod inskrypcją umieszczono w reliefie herby zmarłych: po prawej herb Hertwig, po lewej herb Pipliss. Niemiecka inskrypcja brzmi w tłumaczeniu: ''W roku 1575 w Bogu spokojnie zasnął czcigodny, szlachetny Hanns Hertwig, obywatel tutejszy. Zaś przed nim, dnia 1 kwietnia 1560 roku, odeszła także w Panu czcigodna, cnotliwa pani Anna Pippless, jego ślubna małżonka. Niech im i nam wszystkim Bóg udzieli łaski na wieki.''<br>
Hertwigowie to wrocławska rodzina patrycjuszowska z XVI wieku. Dwóch braci Hansa zasiadało w radzie miasta. Sam Hans, występujący w dokumentach również jako Johannes (zm. 1575), był cesarskim wyższym zarządcą celnym (Oberzollamtmann) dla Dolnego Śląska. Anna to jego pierwsza żona. Jej ojciec, Wilhelm von Pipples (Piplis, Piplis, Pipliss, Peblis, Pipel, Pippel), był szkockim szlachcicem, który osiedlił się we Wrocławiu (jego marmurowe epitafium znajdowało się w [[:Kategoria:Fara magdaleńska|farze magdaleńskiej]]). Z Hansem miała przedstawioną na epitafium córkę Christinę (zm. 1586), pierwszą żonę Hansa [[Herby mieszczan#Reichel|Reichela]].<br>
W roku śmierci Anny Hans ożenił się po raz drugi. Jego wybranką była Katharina Kerlin (zm. 1613), wdowa po wrocławskim lekarzu Lorenzu Waltherze. Mieli razem troje dzieci, natomiast z pierwszego małżeństwa Katharina miała czworo dzieci. W inskrypcji widać, że na daty śmierci zostały zostawione miejsca do ich późniejszego uzupełninia. Epitafium powstało więc nie tylko za życia Hansa ale nawet przed 1560 r., czyli śmiercią Anny. Płaskorzeźba przypisywana jest czynnemu w latach 50. XVI w. artyście, nazywanemu od tego właśnie dzieła "Mistrzem epitafium Hansa Hertwiga".<br>
Na VIII filarze nawy południowej fary zachował się fragment [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VIII|epitafium starszego brata Hansa, Andreasa]], który również zmarł w 1575 roku.

====== Epitafium Johanna Mentzela (zm. 1713) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Mentzel Johann epitafium.jpg|Epitafium starszego cechu kramarzy Joahanna Mentzela (zm. 1715)
</gallery>
Duże piaskowcowe epitafium inskrypcyjne z rokokowym ornamentem (3x1,4 m). W zwieńczeniu był medalion z wizerunkiem. Niemiecki napis brzmi w tłumaczeniu: ''Ku chwalebnej pamięci czcigodnego Pana Johanna Mennzla, zasłużonego obywatela i starszego cechu kramarzy, który 28 grudnia 1636 roku narodził się w wierze chrześcijańskiej, wychowany po chrześcijańsku, zajmował się handlem, przemierzył Niemcy i Niderlandy, 6 listopada 1668 roku szczęśliwie zawarł związek małżeński, doczekał się trojga dzieci, z których dwoje pochował, 19 grudnia 1695 roku został wdowcem, lecz jak przez całe życie tak i po śmierci żony prowadził się pobożnie pracując i modląc się, jako gorliwy chrześcijanin znosił straty, smutek, słabość i choroby, aż w końcu zmęczony życiem zasnął błogo nocą między 11 a 12 września 1713 roku, a 15 dnia tegoż miesiąca został tu pochowany, upamiętnienie to uczynić kazał jego jedyny pozostawiony syn, Johann Christian Mennzel, obojga praw licencjat. C. R.'' Ostatnie litery to monogram twórcy epitafium. Jest nim prawdopodobnie G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też możliwym twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafia_Jeremiasa_Kätzlera_i_N.N._osoby|epitafium Jeremiasa Kätzlera (zm. 1707)]] znajdującego się w hali wieży fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.

====== Epitafia rodziny Krafft ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kraft Christoph epitafium.jpg
Plik:Crato Anna i Anna Maria epitafium.jpg
</gallery>
Zniszczone epitafia dwóch córek Johannesa Crato oraz jego rodziców czyli Christopha [[Herby_mieszczan#Crato|Krafta]] i jego małżonki Anny z domu Biedermann (zm. 1557). Tablice przedzielone są opisanym niżej epitafium Jonasa Schuberta. Obie ufundował w 1557 r. cesarski lekarz Johannes Crato von Krafftheim, którego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Crato_von_Krafftheim|epitafium wisi w farze na 2. filarze w nawie północnej]]. Podobnie jak opisana wyżej tablica ku czci pisarza miejskiego Johanna Scharfa, również te uzyskały w 1858 r. kopie sfinansowane przez wrocławskich lekarzy.
# Z lewej epitafium rodziców Johannesa Crato von Krafftheim. Sporządzona w 1858 r. kopia inskrypcji wisi w kaplicy rodziny Heugel (II kaplica w nawie południowej) i przy okazji jej opisu podana jest nieczytelna tu inskrypcja oraz okoliczności sporządzania kopii. Patrz [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_inskrypcyjne_rodziców_Johanna_Crato_von_Krafftheim|Epitafium_inskrypcyjne_rodziców_Johanna_Crato_von_Krafftheim]].
# Z prawej tablica z inskrypcją poświęconą córkom Johannesa Crato von Krafftheim Annie i Annie Marii. Łacińska inskrypcja brzmi w tłumaczeniu: ''Pamiętaj o śmierci/ Annie i Annie Marii, swoim najdroższym córkom./ Was, które byłyście obce temu światu, lecz oczyszczone krwią Zbawiciela,/ niech modlitwa pobożnych otoczy opieką./ Śmierci panowanie zostało zwyciężone przez miłość i cierpienie Chrystusa,/ czerpcie więc radość z wiecznej szczęśliwości./ Ojciec Wasz starzec pospiesznym krokiem idzie do was,/ przyjmijcie go więc z miłością, pozdrówcie serdecznym słowem./ Brama życia wiecznego niech lśni jak promienna gwiazda,/ choć ciało upadnie w proch, nie pomrze część twej trzody, o Chryste./ Johannes Crato z Wrocławia, nadworny lekarz cesarskich majestatów/ Ferdynanda I i Maksymiliana II, kazał wznieść ten pomnik w 1557 roku.'' ównież dla tej tablicy w 1858 r. na koszt wrocławskich lekarzy sporządzono kopię napisu.

====== Epitafium Jonasa Schuberta (zm. 1715) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schubert Jonas epitafium.jpg|Epitafium starszego cechu piekarzy Jonasa Schuberta
</gallery>
Między dwoma upamiętnieniami rodu Kraftów znajduje się epitafium starszego cechu piekarzy Jonasa Schuberta (zm. 1715), składające się z pilastrów zdobionych ornamentyką roślinną, które obejmują tablicę inskrypcyjną z niemieckim napisem.Nad belkowaniem znajduje się precel – znak piekarzy – podtrzymywany przez dwa lwy.<br>
Nieczytelny już napis brzmiał w tłumaczeniu: ''Tutaj spoczywa pan Jonas Schubert, przed długie lata obywatel i starszy cechu piekarzy, który po trzykrotnym spokojnym małżeństwie swój chrześcijański żywot chwalebnie zakończył dnia 17 stycznia roku 1715 w 61. roku swojego życia. Pozostawiona żona, Rosina z domu Langin, ufundowała to upamiętnienie.''

== Elewacja wschodnia ==
Od ul. Odrzańskiej; dwa epitafia znajdują się na skrajach.

====== Epitafium Urszuli Hemmerdey z domu Rindlfeisch ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hemmerdey Urszula epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zm. w 1496 r. Urszuli [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]] z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Rindfleisch|Rindlfeisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka Hemmerdey</div>
</gallery>

====== Epitafium Petera Rindfleischa ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rindfleisch Piotr epitafium.jpg|Epitafium zm. w 1535 r. kupca Petera [[Herby mieszczan wrocławskich#Rindfleisch|Rindfleischa]]
</gallery>

== Elewacja północna ==
Północna elewacja kościoła garnizonowego we Wrocławiu, czyli ta od strony ul. Świętej Elżbiety, poczynając od wschodu, czyli od ul. Odrzańskiej.

=== Wschodni skraj elewacji północnej ===
----
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Fara elżbietańska elewacja NE.jpg|<div style='text-align:justify;>W górnym rzędzie epitafia Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch oraz Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch, w dolnym epitafia zmarłych w połogu Anny Margarethy Frantz oraz Susanny Elisabeth Teubner z domu Raczyńska</div>
</gallery>
Po tej stronie kościoła znajdował się wydzielony czerwoną kratą teren cmentarza, na którym chowano kobiety zmarłe w połogu ("kwatera położnic"). Stąd też tu właśnie dwa epitafia młodych kobiet zmarłych w związku z porodem.
====== Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch ======
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Jenckwitz Piotr Betsch Apolonia.jpg|Epitafium Piotra (zm. 1488) i Apolonii Jenkwitz z domu Betsch (zm. 1483)
Plik:Jenckwitz Piotr Betsch Apolonia herby.jpg|Herby: nierozpoznany, [[Herby mieszczan wrocławskich#Jenkwitz-Posadovsky|Jenkwitz]], [[Herby mieszkańców Wrocławia#Betsch|Betsch]], [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]]
</gallery>
Epitafium Petera Jenkwitza (zm. 1488) i jego pierwszej żony Apolonii z domu Betsch (zm. 1483), znajdujące się na południowej elewacji fary św. Elżbiety we Wrocławiu, jest dziełem o złożonej historii i stylistyce (dokładniej opisane jest w artykule [[Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]]). Składa się z dwóch wyraźnie odmiennych części: górnej, późnogotyckiej płyty z reliefem przedstawiającym Ukrzyżowanego Chrystusa z Marią i Janem oraz czterema herbami u stóp krzyża, oraz dolnej, renesansowej tablicy inskrypcyjnej z pilastrami zdobionymi ornamentem liściastym oraz symbolami wanitatywnymi, takimi jak czaszka i klepsydra.

Analiza stylu i treści sugeruje, że pierwotna część epitafium powstała między 1483 a 1486 rokiem, prawdopodobnie z inicjatywy Petera Jenkwitza po śmierci Apolonii, jako wspólny pomnik małżonków. Późniejsze uzupełnienia, datowane na około 1515 rok, mogły zostać dodane przez ich synów, w tym kanonika Petera (zm. 1521) oraz Nicolausa (1486–1537), który był aktywnym członkiem wrocławskiego patrycjatu i trzykrotnie pełnił funkcję starosty księstwa wrocławskiego.

====== Epitafium Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch ======
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Epitafium Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)</div>
Plik:Epitafium Ztenzela Monaua fragment 1.jpg|Scena przedstawiającą Chrystusa na Górze Oliwnej
Plik:Epitafium Stenzela Monaua fragment 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Stenzel z prawej i Lomera z lewej ze swoimi dziećmi; przed ojcem dwóch synów, przed matką sześć córek</div>
</gallery>
Płaskorzeźbiony pomnik (ok. 1,80 × 1,25 m, piaskowiec) poświęcony Stenzelowi Monauowi (zm. 1557) i jego małżonce Lomerze z domu Rindfleisch (zm. 1572). Epitafium tematycznie i stylistycznie przypomina to dedykowane [[#Epitafium Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny (zm. 1560)|Hansowi Hertwigowi (zm. 1575) i jego żonie Annie (zm. 1560)]], znajdujące się na południowej elewacji fary. Oba pomniki przypisywane są anonimowemu artyście, określanemu mianem „mistrza epitafium Hansa Hertwiga”.

Dwie kolumny połączone płaskim łukiem otaczają płaskorzeźbę przedstawiającą Chrystusa na Górze Oliwnej. Poniżej, po prawej stronie, klęczy ojciec z dwoma synami, a po lewej — matka z sześcioma córkami. Pod tą sceną umieszczona jest inskrypcja w języku niemieckim, która w tłumaczeniu brzmi: ''W roku 1557, dnia 31 stycznia, zasnął w Bogu zacny pan Stenzel Monau, obywatel tutejszy. Po nim, w roku 1572, dnia 29 stycznia, łagodnie zasnęła zacna i cnotliwa pani Lomera Rindfleisch, jego prawowita małżonka. Niech Bóg okaże im łaskę. Amen.''
Napis flankują herby: z prawej strony herb rodziny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], z lewej — herb rodziny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]]. Na górze, obok łuku zamykającego kompozycję, na pilastrach leżą dwie postaci z odsłoniętymi górnymi częściami ciała (Adam i Ewa?). Postać po prawej, o męskich rysach, dmie w róg.<br>
Monauowie byli silnie związani ze Świdnicą i księstwem świdnicko-jaworskim, a we Wrocławiu osiedlali się jedynie pojedynczy przedstawiciele rodu. Spośród licznych dzieci Stenzla (Stanislausa) i Lomery, tylko Jakob (1546–1603) — prawnik, jedna z czołowych, obok [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Crato_von_Krafftheim|Johanna Crato]], postaci wrocławskiego kalwinizmu — zamieszkał we Wrocławiu.

====== Epitafium Anny Margarethy Frantz ======
----
<gallery mode=packed heights=290px>
Plik:Frantz Anna Margaretha.jpg|Epitafium Anny Margarethy Frantz z domu Friedrich (zm. 1688)
Plik:Frantz Anna Margaretha Caritas.jpg|Caritas
Plik:Frantz Anna Margaretha putto.jpg|Płaczące putto
Plik:Frantz Anna Margaretha b.jpg|Dolna część epitafium
</gallery>
Epitafium Anny Margarethy Frantz z domu Friedrich (zm. 1688). Piaskowiec, 280×165 cm.<br>
Epitafium jest interesującym przykładem późnobarokowej śląskiej rzeźby nagrobnej. Według zgodnie z duchem czasu bardzo rozwlekłej, pochwalnej inskrypcji pomnik powstał ku czci Anny Margarethy Frantz, z domu Friedrich, która w wieku dwudziestu dwóch lat zmarła przy porodzie syna. Centralnym elementem kompozycji jest ozdobna tablica w kształcie wydłużonego czteroliścia z długim niemieckim tekstem, opatrzona inicjałami „J. B.”, które wskazują na znanego wrocławskiego kaligrafa Johanna Baumgartla. Wokół tablicy opadają stylizowane fałdy kotary, co nadaje całości teatralny, barokowy charakter. <br>
W czterech narożnikach widoczne są putta – rzeźbione postaci nagich dzieci, które często symbolizują anioły, niewinność lub dusze zmarłych. Postacie nagich chłopców o dziecięcych proporcjach, ujęte w ekspresyjnym geście ocierania łez. Ten gest symbolizuje żal i smutek po śmierci, lecz w duchu późnego baroku nie jest to wyłącznie wyraz rozpaczy, ale także refleksja nad przemijaniem. W drugiej ręce putta trzymają kiść winogron – motyw o bogatej symbolice. W tradycji chrześcijańskiej winogrona odwołują się do eucharystii, a tym samym do ofiary Chrystusa i nadziei zmartwychwstania. Jednocześnie, jako owoc ziemi, symbolizują życie, płodność, dostatek – czyli to, co kruche i przemijające. W kontekście nagrobka młodej kobiety motyw ten może też odnosić się do utraconej płodności lub niespełnionego macierzyństwa. Zestawienie tych dwóch elementów – płaczącego putta i kiści winogron – łączy żałobę z nadzieją: wyraża ból po stracie, ale i wiarę w życie wieczne, tworząc charakterystyczny dla późnego baroku program ikonograficzny, w którym emocjonalność i religijne przesłanie przenikają się z dekoracyjnością i teatrem formy.<br>
Górną część epitafium wieńczy rzeźbiarska grupa przedstawiająca alegoryczną postać kobiety z dzieckiem – to Caritas, czyli personifikacja miłości i opieki. Umieszczenie tej figury na epitafium kobiety, która zmarła w połogu, nadaje całej kompozycji szczególną wymowę emocjonalną – to obraz poświęcenia i macierzyńskiej miłości. W dolnej części znajduje się urna opleciona wieńcem laurowym, na której siedzi ptak z rozpostartymi skrzydłami – symbol duszy wznoszącej się ku niebu. Choć epitafium nosi ślady uszkodzeń, zachwyca bogactwem detalu, wyobraźnią kompozycyjną i poruszającym przesłaniem.

Treść inskrypcji w tłumaczeniu:<br>
Wędrowcze!<br>
Oto z żalem wielkim złożono tu niewiastę cnotą jaśniejącą, a może samą cnotę wcieloną!<br>
Pytasz, kim owa białogłowa, co najchwalebniejszymi cnotami była ozdobiona?<br>
To pani Anna Margaretha Franz, z domu Friedrich.<br>

I. Szlachetnie urodzona,<br>
Gdyż ojcem jej był niegdyś zacny i wielce uczony<br>
Pan Christian Friedrich, doktor obojga praw (P. M.).<br>
Matką zaś jej była szlachetna pani Maria, z domu Curain.

II. Cnotliwie życie wiodła:<br>
Dla urody niezwyczajnej i przymiotów ducha<br>
Powszechne budziła uwielbienie i miłość.<br>
Choć nadzieję żywiła, by mężowi swemu radość przynieść,<br>
Dając życie synowi,<br>
W kwiecie młodości, w 22. roku żywota,<br>
Musiała złożyć swe rozkwitłe życie w ofierze.<br>

III. Lecz w śmierci szczęśliwą pozostała:<br>
Dobrze się do błogosławionego kresu przygotowała,<br>
Od udręk ducha i ciała uwolniona została,<br>
I do miłującego łona Bożego przeniesiona,<br>
Gdzie radości pełnią i wszelką pociechą się cieszy.<br>

Przeto marności tego świata porzuciwszy, mówi:<br>
Dobranoc, matko najukochańsza,<br>
Coś mi to czcigodne wspomnienie wystawiła<br>
W niebiosach radośnie się uściskamy!<br>

Dobranoc, mężu mój najdroższy,<br>
I wy, przyjaciele krwi i ducha, najczcigodniejsi <br>
Żyjcie w szczęściu!<br>
A w wierze prawdziwej za mną podążajcie,<br>
By w czasie słusznym zbawienia dostąpić!<br>

====== Epitafium Susanny Elisabeth Teubner ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Raczynski Elisabeth.jpg|Epitafium Susanny Elisabeth Teubner
Plik:Raczyńska Elżbieta.jpg|Portret Susanny Elisabeth Teubner z domu Raczynski.
</gallery>
Epitafium upamiętnia 19-letnią Elżbietę Zuzannę Teubner, z domu Raczynski, zmarłą w 1689 roku podczas porodu. Była żoną pastora Georga Teubnera, który przed objęciem parafii we Wrocławiu pracował w Lesznie, co może wskazywać na pochodzenie Eli Raczyńskiej właśnie z tego miasta. Pastor ożenił się później jeszcze trzykrotnie i zmarł w 1735 roku, również pozostawiając po sobie epitafium w kościele św. Elżbiety. Pomnik składa się z owalnej tablicy inskrypcyjnej z łacińskim tekstem, ujętej w bogatą ramę z dekoracyjnych liści akantu. Ponad gzymsem górnym znajduje się obramowany malowany portret, przedstawiający zmarłą. U góry i u dołu kompozycji umieszczono po dwa putta trzymające reliefowe medaliony, symbolizujące cnoty Elżbiety, przedwcześnie zakończone życie w poświęceniu, szczęśliwe dzieciństwo oraz spełnienie w miłości. To urokliwe, rokokowe epitafium, wkomponowane w występ muru, wspiera się na poziomym pasie cokołu uformowanym również z liści akantu, tworząc harmonijną i pełną symboliki całość.

Tekst łacińskiego epitafium w tłumaczeniu: ''Czytaj i opłakuj, ktokolwiek kroczysz drogą śmierci. Lilia tu spoczywa w pokoju Bożym — oto, a raczej była to Susanna Elisabetha Raczinsky, prawdziwa córka rodziców szlachetnego stanu. W dzień Pański, to jest w pierwszą niedzielę Adwentu roku 1671, przyszła na świat w chwalebnej postaci, a przez chrzest obdarzona pięknem jeszcze wyższym. W rozkwicie młodzieńczym roztaczała woń cnót, a wiosną dziewiczości silniej jeszcze pachnąc, przywiodła ku sobie z pola Pańskiego gołębicę — magistra Georga Teubnera, kaznodzieję w Lesznie, następnie kapłana wrocławskiego, z którym w niewinności połączona przyjęła drogie zastawy miłości i doznała jej niewzruszonego zapewnienia. Wszakże, ach, śmierć nazbyt prędka porwała niewiastę w połogu. Zaledwie przeniesiona do ziemi ojczystej, pod ciężarem swego stanu legła — a przecie pobożnością, wiarą i czystością przewyższona być nie mogła. Zrodziwszy drugiego syna, wyzionęła ducha, nie ukończywszy ni trzeciego roku pożycia małżeńskiego, ni dziewiętnastego roku żywota. Nie dojrzała dla śmierci, wszelako dojrzała dla wieczności. Szczątki swego ciała i syna swego w tem miejscu złożyła ku pokojowi, pod pomnikiem, który słusznie jej się należy. Albowiem imię swe pozostawiła nieśmiertelne — mężowi zaś żałość, która nie zgaśnie.''

=== Elewacja północna na wschód od kruchty ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska elewacja NE 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia: Narcyza Fischera i jego żony, Johanna Meissnera i jego żony, Heinricha Wrbsky von Wrby i Johannesa Rotichena i jego żony</div>
</gallery>

====== Epitafium Narcyza Fischera i jego żony ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fischer Narciss epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Narcyza [[Herby mieszczan#Fischer|Fischera]] (zm. 1546) i jego żony Anny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] (zm. 1576)</div>
Plik:Fischer Narciss relief.jpg|Chrystus w Ogrójcu
</gallery>
Epitafium Narcissa (Narcißa) [[Herby mieszczan#Fischer|Fischera]] (zm. 1546) i jego żony Anny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] (zm. 1576) to starannie wykonany kamienny pomnik w formie architektonicznej niszy, przypominającej ołtarz. Reprezentuje styl dojrzałego renesansu środkowoeuropejskiego i powstał prawdopodobnie ok. 1570 roku. W centrum kompozycji znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca modlącego się Chrystusa na Górze Oliwnej – klasyczna scena pasyjna, symbolizująca duchowe przygotowanie na śmierć. Nad reliefem umieszczono łacińską inskrypcję: „Vigilate et orate” („Czuwajcie i módlcie się”), będącą religijnym wezwaniem do modlitwy i czujności. Poniżej znajduje się napis upamiętniający zmarłych: „Narcissus Fischer zmarł 4 marca 1546; Anna Rindfleisch, małżonka, 12 kwietnia 1576.” W zwieńczeniu widnieje waga i klepsydra, a u dołu herb rodziny Fischerów.

Narciß Fischer posiadał we Wrocławiu nieruchomości – był właścicielem domu na Placu Solnym, a w połowie lat 30. nabył dwa domy od Konrada (Kuncze) [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]]: przy ulicy Wita Stwosza (Albrechtsgasse) oraz w pobliżu kościoła św. Elżbiety. Poza tym pozostaje postacią anonimową. Prawdopodobnie nie pochodził z Wrocławia, lecz musiał być osobą nie tylko zamożną, ale i dobrze ustosunkowaną, o czym świadczy jego małżeństwo z przedstawicielką miejscowej elity – Anną z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischów]]. Epitafia w farze elżbietańskiej posiadają między innymi jej ojciec [[#Epitafium Petera Rindfleischa|Peter (zm. 1535)]] oraz siostra [[#Epitafium Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch|Lomera (zm. 1572)]]. Genealog wrocławskiego patrycjatu, Oskar Pusch, wspomina Annę, córkę kupca dalekosiężnego Petera Rindfleischa (zm. 1535), która jest najpewniej tożsama z Anną z epitafium. Podaje jednak, że była żoną Franza Fischera, kupca świdnickiego – najprawdopodobniej imię męża to pomyłka i chodzi właśnie o Narcißa Fischera.

====== Epitafium Johanna Meissnera i jego żony Marthy z domu Fischer ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Meisner Johann epitafium.jpg|Epitafium dla Johanna Meissnera (zm. 1588) i jego żony Marthy z domu Fischer (zm. 1575)
Plik:Meisner Johann epitafium relief.jpg|Ukrzyżowanie i modlący się członkowie rodziny Meissnerów
</gallery>
Epitafium dla Johanna Meissnera (zm. 1588) i jego żony Marthy z domu Fischer (zm. 1575). Wymiary i materiał jak w poprzednim. Również w kompozycji bardzo podobne do poprzedniego i najprawdopodobniej wykonane przez tego samego mistrza. Łuk segmentowy ozdobiony czaszkami. W zwieńczeniu widnieją waga i klepsydra. Pole środkowe przedstawia Chrystusa na krzyżu z modlącą się rodziną fundatorów (ojciec z synem oraz matka z córką). W tle fantastyczny pejzaż miejski (w zamyśle Jerozolima). Na górze widnieje napis: "Ego sum vitis, vos palmites" (Ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami). U dołu inskrypcja: Johannes Meißner zmarł 13 maja roku 1588. Martha Fischer, małżonka, zmarła 12 maja 1575. Na samym dole herb rodu Meissnerów. Mocno zwietrzałe.

Johannes Meissner był rektorem szkoły w Bolesławcu, a następnie urzędnikiem kancelarii miejskiej we Wrocławiu. Był autorem chronostychu nad wejściem do nowego budynku szkoły w Bolesławcu, informującego, że budowla powstała w 1561 r. (Ergo posterItas HanWaLDo ConsVLe gaVDe. LaVta pIae eXtrVXIt qVI tIbI teCta sChoLae).

Podobieństwo tego i poprzedniego epitafium, świadczące, że wyszły spod ręki tego samego mistrza, kieruje uwagę na związki pomiędzy upamiętnionymi nimi osobami. Martha Fischer, żona Johanna Meissnera, przypuszczalnie była siostrą Narcissa Fischera. Choć różnica w dacie śmierci mężczyzn jest znaczna, to kobiety zmarły niemal w tym samym czasie - w latach 1575 i 1576. Na ten okres należałoby datować epitafia, które fundowałby jedynie żyjący jeszcze z tej czwórki Johann Meissner (zm. 1588), upamiętniający w ten sposób żonę, siostrę i dawno już zmarłego szwagra. Dopisanie daty śmierci fundatora po jej fakcie było częstą sytuacją.

====== Epitafium Heinricha Wrbsky von Wrby ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Wrbsky von Wrby Heinrich epitafium.jpg|Epitafium Henryka Wirbskiego (zm. 1691)
Plik:Wrbsky von Wrby Heinrich.jpg|Portret Henryka?
Plik:Wrbsky von Wrby epitafium w 2015 r.jpg|Epitafium w 2015 r.
</gallery>
Barokowe epitafium Heinricha [[Herby_we_Wrocławiu#Herby_na_epitafium_Heinricha_Wrbsky_von_Wrby|Wrbsky von Wrby]] (zm. 1691). Konstrukcja flankowana przez dwa obeliski ozdobione herbami zawiera owalną tablicę inskrypcyjną. Powyżej namalowany wizerunek zmarłego, zwieńczony medalionem obramowanym motywami roślinnymi. Długa łacińska inskrypcja brzmiąca w tłumaczeniu: ''Dla potomnych. Zatrzymaj się na chwilę wędrowcze i dowiedz się z tego pomnika, jak krótki jest czas życia. Tu spoczywa drogocenny skarb swych rodziców i szczątki szlachetnego młodzieńca Heinricha Wrbsky von Wrby, potomka prastarego rodu rycerskiego, który 16 sierpnia 1674 roku wkroczył na tę scenę świata. Z mlekiem matki przyswoił sobie cnoty przodków, a dzięki pilnej nauce znajomość języków i cnoty, które budziły podziw. Gdy za wolą swoich bliskich właśnie przygotowywał się do podróży za granicę, Mojry nie oszczędziły oszczędzić jego życia, zabiły go gorączką, zanim dotarł do Włoch, o których marzył już w rozkwicie swej młodości. 18 marca 1691 roku oddał ducha Bogu. Idź teraz, wędrowcze, i uwierz, że żyłeś długo, jeśli żyłeś mądrze. Pogrążeni w żalu rodzice wznieśli ten pomnik swemu jedynemu, pełnemu nadziei synowi.'' Szesnastoletni młodzieniec zmarł więc we Wrocławiu i został tu pochowany.
Epitafium było mocno zniszczone już w połowie XIX w. Brakowało części z pierwotnie szesnastu herbów umieszczonych na filarach herbów. Według Luchsa <small>(Luchs, 1860)</small> było wtedy 12 herbów. Poczynając od góry na prawym obelisku: 1. Warkotschów, 2. [[:Plik:Wrbsky N.N.jpg|niezidentyfikowany]], 3. Trudny do rozpoznania - orzeł?, 4. Schyrowskich, 5. Trzinskich, 6. [[:Plik:Wrbsky.jpg|Wrbskych]]. Na lewym obelisku: 1. [[:Plik:Komantzky.jpg|Komantzkich]], 2. [[Figura św. Jana Nepomucena w Kamieniu Śląskim|Larischów]], 3. Sedlnitzkich, 4. [[Herby_we_Wrocławiu#Betsch|Betschów]], 5. Frankenbergów, 6. Leschitzów.</br>
Wrbsky von Wrby (Wirbski z Werzbi, Erbski, Wirbiński) to średniozamożna szlachta posiadająca majątki w księstwach opolskim i raciborskim. Ich herbem był polski herb Lis. Nazwisko wywodzi się od wsi Wierzbie koło Lublińca. Młody Heinrich zmarł w podróży we Wrocławiu i tam został pochowany. Znany jest testament Jana Wirbskiego, być może dziadka Henryka, ogłoszony na rokach ziemskich 13 lipca 1632 roku. Został on sporządzony w języku czeskim, który wówczas pełnił funkcję języka urzędowego w księstwach opolskim i raciborskim. "''Jakuož wsseczne weczy a każda sprawa początek y skończeni sme magj. Tak y Ja Jan Wrbsky z Wrby a na Danczy Rozůmiegycz tomu y czasto na mysli, a w Srdczy swym rozwažůgycz zie na tom Swietie nicz gystiegssyho przed sobaů nemam yako Smrt, A gsaucz nini od Pana boha složeny, wssak mage dobrů Pamiet a rozum, nechtiege take aby strany pozůstalosty mey ktera kolwiek zlasky a požehnáni boskeho na peniezych a gistych Zapisych, y ginnych weczach przed růkama gest...''" (Jako że wszystkie rzeczy i każda sprawa mają swój początek i koniec, tak i ja, Jan Wrbsky z Wrby i z Danczy, rozumiejąc to i często mając na myśli, a w sercu swoim rozważając, że na tym świecie nie mam nic pewniejszego przed sobą niż śmierć, a będąc teraz przez Pana Boga ułożony (przygotowany), wszak mam dobrą pamięć i rozum, nie chcę zatem, aby w sprawach mojego majątku, którykolwiek z pozostałych (spadkobierców), z powodu miłości lub boskiego błogosławieństwa, miał pierwszeństwo co do pieniędzy, zapisów czy innych rzeczy." Wrbscy byli ewangelikami stąd pochówek młodziutkiego Heinricha w farze elżbietańskiej.

====== Epitafium Johannesa Rotichena i jego żony Hedwig z domu Kromayer ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rudich Johannes epitafium.jpg|Epitafium Johannesa [[Herby_mieszczan#Rotichen|Rotichena]] i Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]]
Plik:Rudich Johannes Ecce Homo.jpg|Ecce homo
Plik:Rudich Johannes rodzina.jpg|Rodzina
</gallery>
Kamienne epitafium z początku XVI wieku, zachowane na elewacji północnej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu stanowi zagadkę. Jest przypisywane Johannesowi Rotichenowi i jego żonie Hedwig Kromayer. Górna część przedstawia scenę Ecce Homo – Piłat, w książęcym płaszczu i mitrze, ukazuje ubiczowanego i cierniem ukoronowanego Chrystusa, z napisem ecce homo na wstędze. Scena osadzona jest na konsoli, na spodzie której umieszczono herb z koroną nad trzema skierowanymi w dół ostrzami. Czy jest to herb [[Herby_mieszczan#Rotichen|Rotichenów]] (pisanych też: Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rudich). Dzieło jest zbliżone stylistycznie do [[Hieronim Krebel|epitafium Hieronima Krebela]] z 1509 r. przy kościele św. Krzysztofa.<br> Dolna część epitafium to relief fundatorski z dziesięcioma klęczącymi postaciami: sześcioma mężczyznami po prawej stronie i czterema kobietami po lewej, z chustą św. Weroniki i wizerunkiem Zbawiciela pośrodku oraz napisem INRI. Pod postacią nestora rodu umieszczono ten sam herb, co na konsoli — potwierdzając identyfikację rodu Rotichenów? Skrajna postać kobieca czyli, prawdopodobnie żona Johannesa Hedwig ma w nogach herb [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayerów]].<br>
Hans (Johannes) Rotichen, zmarły w sierpniu 1505 r., był przedstawicielem wpływowego wrocławskiego rodu kupieckiego, związanego z spółką rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]. Obecność kolejnego herbu – [[Herby_mieszczan#Jenkwitz-Posadovsky|rodu Jenkwitz]] – przy młodszej zamężnej kobiecie wskazuje, że to córka fundatora – Barbara, która wyszła za mąż za Ambrosiusa Jenkwitza (zmarł 1 XII 1545 w wieku 83 lat), również związanego ze spółką Popplauów. Nie można wykluczyć, że Hans miał więcej niż jedną żonę.
Czyj jest herb nad klęczącym mężczyzną (Johannesem)? To być może znak rodziny [[Herby_mieszczan#Rothe|Rothe]]. To nazwisko też zapisywane było najróźniej (Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan). Czy Rotichen i Rothe to może jedna rodzina? Czyj więc herb jest na konsoli i kim jest oznaczony nim mężczyzna? Być może nie jest to jednak Johannes Rotichen.

=== Wokół wejścia do zakrystii ===
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zakrystia FE.jpg|Wejście do zakrystii (fot. 2025).
Plik:Zakrystia FE 1911.jpg|Wejście do zakrystii (ok. 1911)
Plik:Zakrystia fe 2006.jpg|Wejscie do zakrystii (fot. 2006)
</gallery>

====== Grobowiec rodziny von Nimptsch ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Nimptsch grobowiec.jpg|Grobowiec Nimptschów (fot. 2025)
Plik:Nimptsch grobowiec 2006.jpg|<div style='text-align:justify;>Grobowiec Nimptschów; stan przed renowacją w 2018 r. (fot. 2006)</div>
Plik:Nimptsch FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb małżeński Ernsta von Nimptsch i Ewy z domu von Schliewitz</div>
</gallery>
W opracowaniach dotyczących wrocławskiej fary pojawiają się błędne informacje, jakoby „okazały nagrobek z 1640 r. Ernsta von Nimptsch” został ufundowany przez jego żonę i trzy córki<small> (Oszczanowski Piotr, Bazylika św. Elżbiety, Wrocław 2003, s. 17)</small>. W rzeczywistości to sam Ernst von Nimptsch zlecił wykonanie nagrobka dla swojej żony Ewy i trzech córek, które złożył do grobu w krypcie znajdującej się poniżej. Ewa z domu von Schliewitz zmarła 22 października 1639 r. we Wrocławiu. Pogrążony w żałobie mąż pogrzebał ją z myślą, że kiedyś spocznie u jej boku, o czym świadczy niemiecka inskrypcja: „Rodowy grób szlachetnego i zacnego pana Ernsta von Nimptsch [...] przygotowany dla niego i jego bliskich, gdy podczas trwających niepokojów wojennych w roku Pańskim 1640 pochował tutaj swoją ukochaną żonę i trzy córeczki” — oraz herb małżeński w zwieńczeniu: po prawej stronie tarczy znak rodu Nimptsch, po lewej – Schliewitzów.

Jak to jednak bywa w życiu, czas egzystencjalnej refleksji towarzyszący żałobie przeminął. W 1643 r. Ernst złożył w tym samym miejscu ciało swojej drugiej żony — zmarłej w połogu Rosiny z domu von Bock (z linii Guttmannsdorff) — wraz z ich nowo narodzoną córką. Następnie zawarł trzeci związek małżeński z Suzanną z domu von Gersdorf, z którą doczekał się szesnaściorga dzieci, z czego dziewięcioro przeżyło ojca. Dożył sędziwego wieku — urodzony w 1597 r., zmarł w 1673 r. Nie został jednak złożony do grobu, który przygotował obok pierwszej żony. Patrz artykuł o epitafium: [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]].

====== Wejście do zakrystii ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Zakrystia fe 2025.jpg|Wejście do zakrystii (fot. 2025)
Plik:Zakrystia fe 2006 b.jpg|Wejscie do zakrystii (fot. 2006)
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb rodziny [[Herby_mieszczan#Wolff|Wolff]]
</gallery>
Wejście do zakrystii zdobi barokowy portal z ok. 1720 r., pochodzący z dawnego, zewnętrznego wejścia do kaplicy Wolffów. Jest to kaplica oznaczona na planach (patrz zdjęcie na dole strony) numerem XIII, opisana jako kaplica rodziny Prockendorff. Powstała ona prawdopodobnie w trzeciej ćwierci XV w. z fundacji [[:Plik:Prockendorff 1470.jpg|Thomasa Prockendorffa]] i służyła jako kaplica rodowa tej [[Herby_mieszczan#Prockendorff|patrycjuszowskiej rodziny]], która wygasła we Wrocławiu w 1650 r.

W 1720 r. kaplicę kupił rzutki kupiec przybyły ze Szwabii — Johann Georg von Wolff (zm. 1722). To on ufundował portal wejściowy, który w 1893 r. został przeniesiony w obecne miejsce z powodu przebudowy okien po stronie północnej i związanej z tym likwidacji dawnego wejścia zewnętrznego. Po 1720 r. kaplica zaczęła być nazywana kaplicą [[Herby_mieszczan#Wolff|Wolffów]] (obecnie Kaplica Katyńska), a Johann (Hans) zamierzał uczynić z niej rodowe mauzoleum. Ufundował sobie imponujący pomnik (zachowany), pod którym został pochowany. Niestety ród szybko wygasł bądź uległ deklasacji, a losy wspominanego na inskrypcji pomnika syna Gordiana pozostają nieznane.

Nad ukośnie profilowanym ościeżem z tryglifami znajduje się wysunięte, uskokowe nadproże z dużym herbem radcy handlowego i rajcy Wrocławia, Johanna Georga von Wolffa (30 IX 1706 r. został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech). Pod nim umieszczono osobny kartusz z czaszką.

====== Dwie tablice na przyporze obok wejścia do zakrystii ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Przypora.jpg|<div style='text-align:justify;>Przypora na prawo od wejścia do zakrystii (fot. 2025)</div>
Plik:Liebitz Agnes Epitafium.jpg|1. Epitafium Agnes Liebitz (zm. 1580)
Plik:Götz Heinrich epitafium.jpg|2. Epitafium Heinricha Götza (zm. 1708)
</gallery>
Na szkarpie z prawej strony wejścia do zakrystii wiszą dwie tablice z inskrypcjami.

1. Tablica poświęcona zmarłej 11 IX 1580 r. pierwszej żonie pastora fary Izajasza Heidenreicha, Agnes z domu Liebitz (Libitz). Wykonana z marmuru (?) płyta epitafijna ma wymiary ok. 0,80 × 0,80 m. Pierwotnie znajdowała się na prawo od zamurowanego w 1893 r. wejścia do kaplicy Wolffów (Prockendorffów); w tym samym roku została przeniesiona w obecne miejsce.

Misternie kaligrafowaną inskrypcję przypisywano niegdyś kaligrafowi [[Bonaventura Rösler|Bonawenturze Röslerowi]], co jest jednak pomyłką, ponieważ Rösler zmarł już w 1575 r. (a epitafium — w przeciwieństwie do niektórych innych tego typu obiektów — nie powstało za życia osoby, której zostało poświęcone). Zachowało się również epitafium męża Agnes, pastora Izajasza Heidenreicha, zmarłego w 1589 r., znajdujące się dziś w prezbiterium kościoła, za ołtarzem.

Treść inskrypcji w tłumaczeniu brzmi:
„W roku po radosnym wcieleniu naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa 1580, dnia 11 września, zasnęła łagodnie i błogosławienie czcigodna i pełna cnót pani Agnes Liebitzin, małżonka czcigodnego i wielce uczonego pana doktora Izajasza Heidenreicha, tutejszego pastora. Spoczywa tutaj pogrzebana. Niechaj Bóg Jej, jak i nam, wraz ze wszystkimi wierzącymi, zechce dać radosne zmartwychwstanie.” Poniżej znajduje się cytat z Genesis 49:18: „Wybawienia Twego oczekuję, o Panie!”

2. Tablica o wymiarach 1,40 × 0,86 m poświęcona zmarłemu w wieku 34 lat Johannowi Götzowi, nauczycielowi w Gimnazjum Świętej Elżbiety, którego budynek znajdował się naprzeciw. Być może pochodził z [[Herby_mieszczan#Götz|rodziny Götz (Göz)]], której dwaj członkowie pełnili funkcję seniora rady Wrocławia. Już w połowie XIX wieku mocno podniszczona inskrypcja, wykuta w czerwonym marmurze, głosi w tłumaczeniu:

„Ku czci Wszechmogącego Boga. / Najznamienitszemu mężowi, magistrowi Johannowi Götzowi, / najwierniejszemu członkowi grona nauczycielskiego / Gimnazjum Świętej Elżbiety, / który — po chwalebnie przeżytych 34 latach i jednym miesiącu, / po najsłodszym, lecz niestety bardzo krótkim, / bo trwającym 28 tygodni małżeństwie z Johanną Bartsch, / oraz po roku i dziesięciu miesiącach pracy nauczycielskiej — / 18 maja 1708 roku łagodnie i błogo pożegnał się ze sprawami doczesnymi. / Rodzice pogrążeni w żałobie, Dietrich Meyer z Boizenburg w Meklemburgii, / starszy cechu wrocławskich chirurgów, oraz Regina [[Herby_mieszczan#Kretschmer_I|Kretschmer]], / swojemu szlachetnemu i umiłowanemu pasierbowi i synowi, / z życzeniem, by kiedyś spocząć u jego boku, / wśród obfitych łez wystawili to upamiętnienie.”

=== Między północnymi kruchtami ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska elewacja NW.jpg
</gallery>

======Epitafium Lorenza Schubarta i jego żony Anny z domu Althoff ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schubart Lorenz epitafium.jpg|Epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff
Plik:Schubart Lorenz epitafium g.jpg|Górna część epitafium
Plik:Schubart Lorenz epitafium d.jpg|Dolna część epitafium
Plik:Pannwitz Heinricha von Stillfried.jpg|Herb Pannwitz
</gallery>
Renesansowe, piaskowcowe epitafium upamiętnia małżonków: zmarłego w 1573 roku Laurentiusa [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubarta]] oraz jego żonę Annę z domu [[Herby_mieszczan#Althoff| Althoff]], zmarłą w 1551 roku. Powstały po śmierci Wawrzyńca (Laurentiusa) obiekt charakteryzuje się harmonijną, dwustrefową kompozycją, typową dla śląskiej sztuki sepulkralnej II połowy XVI wieku. Całość ujęta jest w ramy architektoniczne, w których centralne miejsce zajmuje strefa heraldyczna, rozdzielająca dwie tablice inskrypcyjne. W polu środkowym umieszczono dwa pełnoplastyczne herby małżonków, zwieńczone hełmami z labrami i klejnotami. Po lewej stronie (heraldycznie prawej) widnieje herb Schubartów (tarcza dzielona w słup: w polu prawym czarnym wspięta złota pantera, pole lewe dzielone jest poziomo (w pas) na strefę srebrną (górną) i czerwoną (dolną), z trzema różami w słup o barwach przemiennych). Po prawej stronie (heraldycznie lewej) herb Althoffów: czarny gryf na złotym trójwzgórzu, trzymający miecz.

W zwieńczeniu epitafium znajduje się fryz z czterema mniejszymi tarczami, stanowiący wywód genealogiczny (Ahnenprobe) ukazujący rodziców zmarłych. Herby: [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubart]] i [[Herby_mieszczan#Eisenreich|Eisenreich]] (?) (przodkowie męża) oraz [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]] (ojciec żony) i [[Herby_we_Wrocławiu#Pannwitz|Pannwitz]] (matki Anny, Hedwig (1500–1564). Tarcza herbowa Pannwitzów na wrocławskim epitafium zachowana jest jedynie w formie reliefowego konturu, bez oryginalnej polichromii. Podziały herbu oddano wyłącznie liniami rzeźbiarskimi, bez strukturalnego modelowania pól — oznacza to, że pierwotnie malowane barwy dziś całkowicie zanikły. Obecny wygląd przedstawia więc jedynie zarys kompozycji herbu, pozbawiony jego właściwej kolorystyki i detalu. Nie odtworzono jej podczas prac konserwatorskich przeprowadzonych na początku trzeciego dziesięciolecia XXI w.

Epitafium powstało po śmierci Laurentiusa Schubarta (1494–1573), który dożył sędziwego wieku 79 lat. Był on obywatelem wrocławskim, wykonującym zawód kupca i karczmarza (Handelsmann, Kretschmer). Wywodził się z rodu (notowanego m.in. w Zgorzelcu i Lwówku Śląskim), którego przedstawiciele w XVI wieku uzyskali nobilitację i potwierdzenie herbu z panterą. Inskrypcja określa go mianem „Szlachetnego i Czcigodnego”, co wskazuje na wysoką pozycję społeczną, wykraczającą poza zwykłe rzemiosło. Pokazują to też forma i zwłaszcza miejsce upamiętnienia.

Żona, Anna Althoff (zm. 19 II 1551), zmarła ponad dwadzieścia lat przed mężem, którego poślubiła w 1542 r. Wywodziła się z wrocławskiej rodziny o znaczącej pozycji ekonomicznej, balansującej na granicy patrycjatu. Jej ojciec, Gregor Althoff (zwany Scholtz), należał do elitarnego cechu [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatych kramarzy]] (Reichskrämer). Była to grupa zamożnych lokalnych wrocławskich kupców, mających przywilej handlu w budynku bogatych kramów na Rynku. Rodzina Althoffów, posiadająca dziedziczne sołectwo w podwrocławskim Mokrym Dworze (Althofnass) oraz dobra w Biestrzykowie (Eckersdorf), poprzez koligacje ze szlachtą (matka Anny pochodziła z rodu Pannwitz) i bogatym mieszczaństwem, budowała swoją pozycję.

Inskrypcje w tłumaczeniu<br>
Górna: „W roku 1573, dnia 18 marca, zasnął w Bogu szczęśliwie czcigodny, szlachetny Laurentius Schubart, tutejszy obywatel, wieku swego 79 lat.”
Dolna: „Wcześniej zaś, w roku 1551, dnia 19 lutego, cnotliwa Pani Anna, urodzona Althoff, jego małżonka. Leżą oboje tutaj pochowani, którym niech Bóg wraz ze wszystkimi wierzącymi w Chrystusa raczy użyczyć radosnego zmartwychwstania do życia wiecznego. Amen.”

====== Płyta krypty Rehdigerów ======
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Rehdiger krypta.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta krypty [[Herby mieszczan#Rehdiger|rodziny Rehdiger]] (Redinger, Rhediger, Rüdinger)</div>
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|Herb Rehdigerów
</gallery>
Na zewnętrznej ścianie kaplicy Rehdigerów (nr XII na planie) umieszczona jest płyta przykrywająca kryptę tej rodziny. Kamienna tablica o wymiarach 220 × 95 cm, wykonana około 1600 roku w oszczędnej, lecz starannej i eleganckiej formie, posiada w części centralnej herb rodu, a poniżej łacińską inskrypcję, która w tłumaczeniu brzmi: "Krypta rodowa wielce szlachetnej rodziny [[Herby_mieszczan#Rehdiger|Rehdigerów]] ze Strzeszowa (Strisa)". Szlachectwo kupili w 1544 r.

Płyta kryje prochy rodu, który w drugiej połowie XVI wieku zamienił wrocławski Ratusz w niemal prywatną instytucję. Za czasów Nicolausa II (1525–1587) sieć powiązań rodzinnych i towarzyskich była tak gęsta, że Radę i Ławę określano wprost mianem "die Rehdigersche Schwägerschaft" — "rehdigerowskiego klanu szwagrów". On sam przez 32 lata zasiadał w radzie miejskiej, z czego przez 14 lat pełnił urząd jej przewodniczącego, a zarazem starosty księstwa wrocławskiego.

Ich niemal niepodzielną władzę najlepiej oddawało krążące wówczas powiedzenie: "Die Sonne scheint in Breslau denen nicht, auch trägt sie nicht die Luft, die nicht gut Rehdigerisch sind" ("We Wrocławiu słońce nie świeci tym — i nawet powietrze nie pozwala im tu oddychać — którzy nie są rehdigerowscy"). Kto nie należał do tego układu, dla niego w polityce i życiu towarzyskim miasta po prostu nie było miejsca.<br>
Historia dopisała jednak do tej potęgi gorzki epilog. To samo „słońce”, które ogrzewało ich ambicje, ostatecznie ich spaliło. Potomkowie rzutkich kupców i twardych polityków, zamiast pomnażać majątek, pogrążyli się w bezrefleksyjnej konsumpcji i zbytku. Fortuna stopniała, a upadek okazał się bolesny — jednego z późniejszych przedstawicieli rodu, którego przodkowie niegdyś „trzęśli” Wrocławiem, musiano pochować na koszt miasta.

====== Płyty nagrobne przy ścianie kościoła ======
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger krypta b.jpg|Płyta krypty rodziny Rehidger i płyty nagrobne przy ścianie kościoła
Plik:Płyta nagrobna fa 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwsza płyta nagrobna licząc od wejścia do północnej kruchty</div>
Plik:Płyta nagrobna fa 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Druga płyta nagrobna licząc od wejścia do północnej kruchty</div>
Plik:Płyta nagrobna fa 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzecia płyta nagrobna licząc od wejścia do północnej kruchty</div>
</gallery>

W okolicy wiszącej na fasadzie płyty z wejścia do krypty Rehdigerów znajdują się w chodniku, przy samej ścianie kościoła, trzy płyty nagrobne, pochodzące najprawdopodobniej z grobów we wnętrzu fary. Miejsca grobowe w świątyniach były droższe niż te poza nimi, na cmentarzach. Wnętrzu kościoła przypisywano szczególną wartość eschatologiczną; po reformacji motywacja ta zanikła, natomiast utrzymały się względy prestiżowe i pamięciowe. Groby w kościele przykrywano płytami nagrobnymi. W drugiej połowie XVIII w., w związku z reformami sanitarnymi w państwie pruskim, zaprzestano praktyki pochówków w kościołach; we Wrocławiu proces ten dokonał się stopniowo w ostatnich dekadach XVIII w. (Edykt Fryderyka II w sprawie pochówków z 1775 r.; ostatecznie Landrecht pruski z 1794 r.). Podczas renowacji kościoła na uroczystości jego 600-lecia, dokonywanej w latach 1856–1858, usunięto posadzkę, którą stanowiły płyty nagrobne, i ułożono nową z ciosów marmurowych. Podczas tych prac zawartość grobów znajdujących się pod płytami (pozostałości trumien i kości) zebrano i ponownie pochowano pod chórem organowym. Miedziane herby i tablice znajdujące się na niektórych z nich zdjęto i umocowano na ścianach w kaplicach (np. [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Fragment_nagrobka_Sebalda_Hubera|mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera]] w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Pfinzing_(III)|kaplicy rodziny_Pfinzing (III)]]). Nie wiadomo, w jaki sposób spożytkowano same kamienne płyty, ale prawdopodobnie — jak w innych podobnych przypadkach — zostały one wtórnie wykorzystane w fundamentach nowych budowli lub pomników, ewentualnie jako płyty chodnikowe (tak postąpiono z płytami z fary magdaleńskiej). Kilka płyt można nadal zobaczyć w kościele ([[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płytę nagrobną Piotra Rothe młodszego]] w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Heugel_(II)|kaplicy rodziny Heugel (II)]], [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Posadzka|płyty członków rodziny Dumlose]] w ich kaplicy (IV) oraz płytę nieznanego z imienia członka [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_zachodnia_i_posadzka|rodu Kirsten]] w kaplicy Uthmannów (VIII)). Przy tej renowacji świątyni dokonano również ostatecznej likwidacji pozostałości cmentarza przykościelnego, a teren został wyrównany. Nie można wykluczyć, że trzy płyty zachowane przy ścianie kościoła nie zostały tam umieszczone w trakcie prac z lat 1856–1858, lecz znalazły się w tym miejscu później — być może przy okazji ostatecznej likwidacji jakiegoś składowiska dawnych płyt nagrobnych, z którego wybrano je jako przykładowe relikty dawnego wyposażenia sepulkralnego fary. Resztki inskrypcji na płytach są nieczytelne. Widoczne na pierwszym planie zdjęcia trzy płyty przed schodami wejściowymi do kruchty mogą być wtórnie wykorzystanymi płytami nagrobnymi; jedna z nich wykazuje cechy sepulkralne, w przypadku dwóch pozostałych brak tych cech może wynikać z ich odwrócenia licem do dołu.

====== Epitafium Elisy von Reimann z domu Winkler ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Reimann Elisa epitafium.jpg|Epitafium Elisy von Reimann z domu Winkler (zm. 1594)
Plik:Reimann Elisa epitafium b.jpg|Zwieńczenie epitafium
</gallery>
Inskrypcja na epitafium Elżbiety (Elizy) Reimann z domu Winkler (zm. 1593).<br>
''Byłam Elizą Winklerówną, żoną Johannesa Reimanna; religia była przyjaciółką mojego życia, pobożność towarzyszką śmierci. Nauczyłam się Boga bać, męża szanować, dzieci wychowywać i o dom dbać. Przestańcie zakłócać mój spokój waszymi ziemskimi żalami; żyłam bowiem, aby umrzeć, umarłam, aby żyć. Z wami żyć będę, kiedy śmierć uśmierconą zostanie. Tymczasem wzgardźcie tym, co doczesne, i nie lekceważcie swojej niewiedzy.''

''Małżonek najukochańszej żonie, z którą żył w najlepszej zgodzie i jedności przez lat 23, zmarłej w roku Chrystusowym 1594, dnia 5 stycznia.''

''Krew Jezusa Chrystusa zbawieniem duszy mojej.''

Manierystyczne epitafium przypisywane jest urodzonemu w Amsterdamie, działającemu we Wrocławiu od 1587 r. do śmierci w 1615 rzeźbiarzowi Gerhardowi Hendrikowi. Jego pracami są też inne epitafia w farze, np. poświęcone Kasparowi Heselerowi i Johannowi Crato.

=== Kruchta północno-zachodnia ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kruchta północnozachodnia fa.jpg|<div style='text-align:justify;>Ściana kruchty północno-zachodniej, od ul. św. Elżbiety</div>
Plik:Fiedler Georg epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zielonogórskiego kupca [[:Plik:Fiedler Georg epitafium.jpg|Georga Fiedlera (zm. 1633)]]</div>
Plik:Eccard Justine epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Justine Eccard (zm. 1679), żony pastora w kościele św. Elżbiety Johannesa Acoluth</div>
Plik:Hornig epitafium 1553.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium rodziny Hörnig z 1553 r., które zastąpiło zniszczone starsze z 1425 r. Centralna część przedstawia Chrystusa na krzyżu. Pod sceną umieszczono osiem herbów: [[Herby_mieszczan#Hörnig|Hörnig]], [[Herby_mieszczan#Dompnig|Dompnig]], Hörnig, [[Herby_mieszczan#Stosch|Stosch]], Hörnig, [[Herby_mieszczan#Promnitz|Promnitz]], Hörnig, [[Herby_mieszczan#Sauermann|Saurman]].</div>
Plik:Scholtz Anna Maria epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Anny Marii Bertermann z domu Scholtz (zm. 1699 r.), żony kupca Balthasara Bertermanna; bardzo zniszczone już w poł. XIX w.</div>
</gallery>

{{stub 2}}

== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.
</gallery>

== Literatura ==
* [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Literatura]]

[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej

2025-12-19T07:56:46Z

Anna Kowalczewska: /* Epitafium Lorenza Schubarta i jego żony Anny z domu Althoff */

'''<big>Epitafia i płyty nagrobne na zewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br>

'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br>
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz fary elżbietańskiej]]
<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
== Elewacja zachodnia ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Grupa Ukrzyżowania fa.jpg|Grupa Ukrzyżowania
Plik:Grupa Ukrzyżowania b fa.jpg|Widok Jerozolimy w tle Grupy Ukrzyżowania
</gallery>
Na elewacji zachodniej fary, od strony ul. Kiełbaśniczej (właściwie na części wieży), wmurowany jest tylko jeden zabytek. Jest to Grupa Ukrzyżowania z widokiem Jerozolimy w tle. W dolnych narożnikach znajdują się puste tarcze herbowe, co sugeruje, że jest to epitafium. Herby mogły nie zostać odtworzone przy którejś z renowacji lub epitafium mogło być niedokończone, tym bardziej że nie ma na nim żadnej inskrypcji. Te braki oraz fakt, że zabytek nie został odnotowany w XVII- i XIX-wiecznych opisach fary, skłaniają niektórych badaczy do hipotezy, że nie jest to epitafium i może pochodzić z innego miejsca niż ta świątynia <small>(Oszczanowski, Bazylika ..., s. 18-19)</small>. Większość badaczy jednak uważa, że jest to niezidentyfikowane epitafium, które prawdopodobnie znajduje się w swoim pierwotnym miejscu. Niemal wszyscy badacze zgadzają się natomiast, że płaskorzeźba pochodzi z początku XVI wieku i dostrzegają w niej wpływy Wita Stwosza, a postać Ukrzyżowanego może być niemalże powtórzeniem sylwetki Chrystusa z krucyfiksu Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. Warto zwrócić uwagę na znakomity widok Jerozolimy.

== Wieża ==
==== Ściana południowa wieży ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Krapp epitafium.jpg|[[Epitafium Krappów|Epitafium Krappów, ok. 1515 i pod spodem plakieta herbowa z ok. 1580]]|link=Epitafium Krappów
Plik:Scholza Hansa epitafium.jpg|[[Epitafium Hansa Scholze|Epitafium Hansa Scholze zm. 1505]]|link=Epitafium Hansa Scholze]].
</gallery>

==== Ściana wschodnia wieży ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska, wieża wschód.jpg|Od lewej. 1. Tablica upamiętniająca katastrofę w 1529 r. 2. Epitafium Hanza Lorenza. 3. Epitafium Tobiasza Plackwitza
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r.jpg|1. Upadek wieży w 1529 r.
Plik:Lorenz Hans epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Epitafium Hansa Lorenza (zm. 1643), starszego cechu kramarzy</div>
Plik:Plackwitz Tobiasz epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>3. Epitafium Tobiasa Plackwitza (zm. 1727), starszego cechu złotników</div>
</gallery>
# Pomnik upamiętniający upadek szczytu wieży kościoła w 1529 r. Napis i obraz spadającego, a właściwie przenoszonego przez dwa anioły szczytu wieży, umieszczony jest na tablicy zwieńczonej łukiem wspartym na dwóch pilastrach. Ornament na tych pilastrach pochodzi z wczesnego renesansu (liście ułożone w spiralnym wzorze). Całość prawdopodobnie została wykonana wkrótce po opisanym wydarzeniu, może w 1535 roku, co sugeruje liczba widoczna na lewym pilastrze. Inskrypcja w tłumaczeniu brzmi: "Roku Pańskiego 1529, wieczorem, na świętego Mateusza Apostoła, około drugiej godziny, ołów dachu tej wieży, który wraz z koroną, kulą na szczycie i krzyżem mierzył 119 łokci wysokości, runął z powodu gwałtownej burzy, i został przeniesiony przez świętych aniołów, dzięki czemu nie wyrządził żadnych szkód. Wiecznej chwale Boga niech będzie cześć i dziękczynienie." <br> W hali wieży kościoła wiszą na zachodniej ścianie [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Pomniki_katastrofy_wieży_w_1529_r.| dwie tablice z inskrypcjami]] wykonanymi przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]], również dotyczące tej katastrofy. Wydarzenie opisują też legendy. Jedna z wersji opowieści o [[Kurek Wrocławski|Kurku Wrocławskim]] wyjaśnia upadek wieży złością diabła po przegranym w zakładzie z rycerzem Henczkiem.
# Epitafium starszego cechu kramarzy Hansa Lorenza (zm. 1643). Anioł z nienaturalnie małą głową, stojący na czaszce, trzymał przed sobą skierowaną do przodu miedzianą tablicę z inskrypcją. Powyżej znajduje się wstęga z niegdyś pozłacaną inskrypcją: "memorare novissima" (pamiętaj o rzeczach ostatecznych). Na miedzianej tablicy widniał napis w języku niemieckim: "W roku Pańskim 1643, 5 grudnia rano, między godziną 5 a 6, zasnął w Bogu świątobliwy Hans Lorenz, obywatel i starszy chwalebnego cechu kramarzy tutejszych, w wieku 43 lat. Niech Bóg obdarzy go spokojnym odpoczynkiem w ziemi, a w Dniu Ostatecznym, wraz ze wszystkimi wybranymi, radosnym zmartwychwstaniem do życia wiecznego". Niżej znajdował się cytat z Listu do Rzymian 14, wersety 7 i 8. U stóp anioła, na wstędze, zachował się napis po niemiecku: "Wczoraj to dotyczyło mnie, dzisiaj ciebie."
# Epitafium starszego cechu złotników Tobiasa Plackwitza (zm. 1727) i jego żony Reginy z domu Schmucker (zm. 1729). Rokokowy kamienny pomnik o płynnych i eleganckich liniach, pomimo afektowanych fragmentów w stylizacji. Inskrypcja w tłumaczeniu brzmi: "Tutaj oczekują radosnego zmartwychwstania do życia wiecznego Pan Tobias Plackwitz, wieloletni obywatel, przez 28 lat starszy cechu złotników, oraz jego ukochana żona Regina z domu Schmucker, którzy prowadzili swoje chrześcijańskie życie w bojaźni przed Bogiem, wierności wobec dzieci i wnuków oraz uznawaniu Bożej ochrony i błogosławieństwa, aż do jego śmierci 16 listopada roku 1727, w wieku 70 lat, 4 miesięcy i 22 dni. Ona natomiast zakończyła swoje życie łagodnie i w pokoju 5 września roku 1729, mając 59 lat, 9 miesięcy i 5 dni. Ich pozostawiona siódemka dzieci postanowiła wypełnić swoją ostatnią powinność poprzez ten pomnik czci dla nich." Na samym dole mocno zatarta płaskorzeźba: Jakub ze schodami do nieba.

== Elewacja południowa ==
=== Od Wieży do kruchty południowej ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Elewacja południowa fa 1.jpg|Elewacja południowa od wieży do południowej kruchty
</gallery>

====== Epitafium Hansa Heugela młodszego (zm. 1553) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Heugel Hans zm. 1553 epitafium.jpg|1. Epitafium Hansa [[Herby mieszczan#Heugel|Heugela (zm. 1553)
Plik:Heugel Klara i Lorenz.jpg|<div style='text-align:justify;>Portrety dziadków Hansa Heugela: Klary z domu [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]] (zm. po 1512) i Lorenza (1449-1513). Lorenz pochodził z Norymbergi, obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1476 r.</div>
</gallery>
Prosta tablica inskrypcyjna schowana za drewnianym kioskiem z biletami na zwiedzanie wieży poświęcona jest Hansowi Heugelowi (zm. 1553). Ozdobiona piękną renesansową tarczą z herbem Heugelów. Inskrypcja głosi: "W roku 1553, dnia 25 kwietnia, zasnął łagodnie w Bogu czcigodny Hans Heugel, młodszy. Niech Bóg będzie miłościw jemu i nam wszystkim. Amen." Tablica ta niegdyś wisiała na "małym kościółku", czyli [[:Plik:Kaplica Materna 1824.jpg|kaplicy św. Materna]], która stała w południowej części cmentarza kościelnego i została rozebrana w 1848 roku <small>(Tak Oszczanowski, Renesansowe... 2011, s. 95, za nim Gołaszewski, Górski, 2016, s. 108, a Luchs, 1860, s. 180 i Burgemeister, Grundman, 1933, s. 108 twierdzą, że z kaplicy Krappów)</small>.<br> [[Herby mieszczan#Heugel|Heugelowie]] to ważna rodzina wrocławskich patrycjuszy, jednak o Hansie nie ma wielu informacji, poza tym, że zmarł młodo, mając nie więcej niż 22 lata, ponieważ jego rodzice pobrali się w 1531 roku. Był najstarszym synem Johanna (zm. 1549), cesarskiego pułkownika, który brał udział m.in. w słynnym złupieniu Rzymu przez niemiecko-hiszpańskie wojska cesarza Karola V w 1527 roku (Sacco di Roma). Zasługi Johanna w cesarskiej armii spowodowały, że wraz z braćmi został w 1531 roku wyniesiony do stanu szlacheckiego Rzeszy.

====== Dwa uszkodzone epitafia ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Brichsel Melchior epitafium.jpg|1. Epitafium Melchiora Brichsela (zm. 1678)
Plik:N.N. elewacja S fa.jpg|2. Epitafium niezidentyfikowanej osoby; XVII w.
</gallery>
1. Na epitafium brakuje tablicy inskrypcyjnej. Katalog z 1933 r. opisuje je tak: "Epitafium Melchiora Brichsela (zm. 1678). 1,60 na 0,98 m. Czerwony marmur. Prosto oprawiona tablica inskrypcyjna z ozdobnym niemieckim pismem." Znany jest tekst inskrypcji. W tłumaczeniu brzmiał: "''Roku Pańskiego 1678, dnia 28 listopada, zakończył tu błogo swoją ziemską pielgrzymkę i szczęśliwie zamienił przemijające dobra doczesne na niebiańską, wieczną nagrodę, Pan Melchior Brichsel, mieszczanin i kupiec ze Wschowy. Męczącą ziemską wędrówkę odbywał w wielu niebezpiecznych i uciążliwych podróżach aż do sześćdziesiątego roku życia. Spoczywa teraz w tym miejscu oczekując powszechnego zmartwychwstania.''" W połowie XIX w. epitafium wisiało na wysokości prezbiterium.

2. Oglądając tak mocno uszkodzone epitafia mamy najczęściej przekonanie, że to efekt II wojny światowej lub kilku niespokojnych wrocławskich lat po niej. Ale nie zawsze tak jest. W opisie z 1933 roku czytamy: "Epitafium, pozbawione inskrypcji i herbu. Połowa XVII wieku. 1,20 na 0,84 m. Piaskowiec. Ornament w stylu chrząstkowym."

====== Portal Müllera ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Portal Müllera b.jpg|Portal Müllera, ok. 1580
Plik:Portal Müllera.jpg|Nadproże portalu Müllera z herbem
</gallery>
Kaplica św. Katarzyny powstała pod koniec XIV w. Na przestrzeni wieków zmieniała właścicieli i nazywana była od ich nazwisk, m.in.: Gätke, Müllerów, Wallenberg-Pachalych. Portal ufundował ok. 1580 r. ówczesny właściciel kaplicy Erasmus [[Herby mieszczan#Müller von Malkwitz|Müller von Malkwitz]] (1544-1599), dlatego w zwieńczeniu widzimy jego herb. Erasmus był właścicielem kilku wsi w okolicy Wrocławia. W 1578 r. wszedł do władz miasta jako ławnik i zasiadał w nich aż do śmierci (przez 10 lat był radnym, a w roku śmierci wiceprzewodniczącym rady). Dwukrotnie pełnił funkcję skarbnika, a przez kilka lat był radnym nadzorującym kościoły i szkoły. Już w 1589 r. umieścił w swojej kaplicy własne epitafium „na pamiątkę śmierci i w nadziei na radosne zmartwychwstanie”. Być może przeczuwał, że nie dożyje starości. Dwukrotnie żonaty. Miał dwójkę dzieci, które zmarły przed nim.

====== Epitafium Johanna Christofa Rindera (zm. 1687) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rinder Johann Christof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christofa Rindera (zm. 1687) i jego żony Anny Marii Ottin</div>
</gallery>
Johann Christof Rinder urodził się 2 listopada 1627 r. w Norymberdze. We Wrocławiu był starszym cechu farbiarzy sukna i jedwabiu. Zmarł 23 listopada 1687. Jego żona Anna Maria Ottin zmarła 18 stycznia 1688 r. w wieku 65 lat.

====== Epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Monau Sebastian epitafium.jpg|Epitafium Sebastaiana Monaua
Plik:Monau Sebastian inskrypcja.jpg|Sebastian [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], jego żona Magdalena z domu [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i ich córka.
</gallery>
Epitafium z brązu wiszące przy samych drzwiach do południowej kruchty poświęcone jest Sebastianowi Monau (zm. 1534). Pod krzyżem klęczy zmarły i dwie kobiety. Z prawej to żona Magdalena Rindfleisch (zm. 1559). Przed nią córka. Sebastian był kupcem. Zasiadał kilkanaście lat w ławie i radzie miasta, a w 1532 r. był jej seniorem i tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Zmarł w Cieplicach. Przed klęczącym znajduje się monogram VAGH twórcy epitafium. Możliwe, że jest to znak znanego odlewniczego zakładu Vischerów w Norymberdze. Na dole herby Monau i żony - Rindfleisch.

====== Epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 roku ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rindfleisch Christoph epitafium.jpg|Epitafium Krzysztofa Ridnfleischa (zm. 1508) z 1505 r.
Plik:Rindfleisch Christoph.jpg|<div style='text-align:justify;>Z lewej, przed Marią Christoph, naprzeciwko jego dwie żony: Hedwig z domu Kurn (zm. 1491) oraz Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal, za nimi w dynamicznej pozie Chrystus w powiewającej szacie. Pod postaciami ich herby rodowe.</div>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu. Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?</div>
Plik:Rindfleisch 1505.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi, prawy dla widza, bok reliefu; "autoportret" twórcy?</div>
</gallery>

Poniżej epitafium Sebastiana Monau znajduje się znakomity piaskowcowy pomnik zmarłego w 1508 r. Christopha Rindfleischa i jego dwóch żon. Ponad chmurami widzimy siedzącego na gotyckim tronie ozdobionym pinaklami Boga. Na jego kolanach spoczywa księga, na której siedzi gołębica Ducha Świętego, w prawej ręce Bóg trzyma kulę ziemską, a w lewej berło. To przedstawienie tronującego Boga Ojca lub może Chrystus Król - sprawiedliwy Sędzia. Po bokach, stojąc na chmurach, pięciu aniołów gra na różnych instrumentach i śpiewa. Głowa szóstego wyłania się z chmur. W górnych rogach pomnika, pomiędzy ozdobami, umieszczono dwa herby: po lewej herb Banke (matki Christopha), a po prawej Poplau. Niżej pejzaż w płaskorzeźbie z widokiem miasta. Z przodu po lewej stoi Maria, uroczysta i pełna uczucia. Przed nią klęczy Christoph Rindfleisch. Po drugiej stronie żywa, w pełnym pasji geście i powiewającej szacie postać Chrystusa, a przed nim dwie kobiety, żony Christopha. Pierwsza z herbem Korn to zmarła w 1491 r. Hedwig Kurn, druga z herbem Scholz to zmarła po mężu Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal. Na bokach cokołu, które mają formę wsporników, po prawej stronie (dla widza) widnieje monogram C.R. i gmerk, po lewej postać (rzeźbiarza?) i data 1505. Pomnik ufundował sam Christoph Rindlfleisch z myślą o sobie i żonach. W 1505 r. nie żyła już Hedwig Kurn, dlatego na cokole widnieje napis po niemiecku: "1491, w niedzielę przed św. Antonim zmarła Hedwigis, żona Christopha Rindfleischa, córka szlachetnego Marcusa Korna". Nad płaskorzeźbą znajduje się nieco później dodana, ale pasująca do całości kamienna płyta z napisem: "Roku 1508 zmarł szlachetny Christoph Rindfleisch we wtorek po św. Elżbiecie" (napis był pierwotnie pozłacanym napisem na niebieskim tle). Pod nią tablica z inskrypcją. O tę część zadbała prawdopodobnie druga żona. Wzmianki o jej śmierci już już nie dodano.

Christoph Ridnfleisch był kupcem. Wspólnie z Alexiusem von Bank I i Friedrichem Safranem założył spółkę handlową, która prowadziła handel z Görlitz. Ponadto uczestniczył w handlu suknem z Węgrami, a w 1507 r. odnotowano jego transakcje handlowe z królem Czech i Węgier Władysławem. Posiadał wsie, m.in. Świętą Katarzynę i Jarnołtów, oraz dochody (renty) z różnych majątków. W 1484 r. popadł w konflikt z Christophem Scheuerlem: obaj obrażali się wzajemnie w kwestii honoru. Każdy z nich musiał zapłacić grzywnę w wysokości pięćdziesięciu guldenów.
W życiu publicznym ponosił konsekwencje tego, że jego ojciec obciążony był hańbą za to, że sam powiesił złodzieja, zmuszony do wykonania na nim wyroku w Połocku. Radni Wrocławia zaproponowali w 1500 r. Christopha na [[Königlicher Mann|asesora sądu ziemskiego]]. Patrycjat miasta, czyli głównie kupcy, rozumiejąc sytuacje zdarzające się w trakcie podróży handlowych, byli tu wolni od uprzedzeń. Jednak szlacheccy członkowie sądu odmówili przyjęcia syna "zhańbionego" do swojego grona. Król Władysław Jagiellończyk, za aprobatą szlachty Korony Czeskiej, wydał w 1501 r. dekret rehabilitacyjny dla Christopha Rindfleischa i w 1502 r. zagroził karą w wysokości 100 marek srebra każdemu, kto podważałby honor rodziny Rindfleisch. Mimo to próba rehabilitacji zakończyła się niepowodzeniem. Asesorowie sądu księstwa byli tak nieposłuszni, że przez rok nie odbywały się żadne rozprawy. Król Władysław zatwierdził świadectwo z Połocka, którego tekst w języku łacińskim został podany wraz z kolejnym dekretem królewskim z dnia 3 lutego 1502 r. na zamku w Pradze. Jednak szlacheccy asesorowie sądu nadal nie byli skłonni podporządkować się powtarzającym się ostrym rozkazom króla. Kilka lat później, w dniu 17 lutego 1507 r., radni wrocławscy uznając skuteczność królewskich decyzji wybrali Christopha Rindfleischa na ławnika. Tym razem opór przeciwko temu pojawił się nie tylko w ławie, ale także u dużej części mieszkańców Wrocławia. Paradoksalnie radni ponieśli konsekwencje swojego wyboru, bo odwołując go pod naciskiem opinii publicznej musieli zapłacić 100 grzywien srebra kary, gdyż taka decyzja sprzeciwiała się królewskim dekretom dotyczącym Rindfeleischów. W obu wypadkach być może nie tylko o honor chodziło, lecz również o rozgrywki w warstwach rządzących księstwa wrocławskiego, spory pomiędzy ziemianami a patrycjatem miejskim (rada miasta była zbiorowym starostą królewskim księstwa) i rozgrywki w obrębie samego patrycjatu. Żaden członek rodziny Rindfleisch nie zasiadał później w radzie miasta, mimo że ród ten należał do najbogatszych i najważniejszych we Wrocławiu oraz był skoligacony z większością patrycjuszowskich rodów.

=== Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu) ===
----
Kaplica jest przedłużona w kierunku południowym o zamknięte poligonalnie przęsło.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dumlose kaplica.jpg|<div style='text-align:justify;>Poligonalnie zamknięte przęsło przedłużające kaplicę na południe</div>
Plik:Schroer Thomas epitafium.jpg|Epitafium pisarza ławy Thomasa Schröera (zm. 1645) oraz jego żony i dzieci
Plik:Seidel Melchior epitafium.jpg|Epitafium Melchiora Seidla (zm. 1542) tkacza, wieloletniego rajcy i ławnika
</gallery>
# Osłonięte metalową kratą epitafium dla pisarza ławy Wrocławia Thomasa Schröera (+ 1645) i jego rodziny. Konstrukcja przypominająca ołtarz, ozdobiona ornamentami chrząstkowo-małżowinowymi i puttami, zwieńczona kartuszem portretowym podtrzymywanym przez putta (wizerunków nie było już w latach 30. XX w.). Na dwóch skrzydłach długie, nieczytelne inskrypcje. Po bokach skrzydeł, przed pilastrami wyposażonymi w nisze, umieszczono po jednej pełnoplastycznej postaci. Cały pomnik już w poł. XIX w. określany jako bardzo zniszczony.
# Epitafium zmarłego w 1542 r. mistrza cechu tkaczy wełnianych, Melchiora Seidla. W części widoczna inskrypcja u góry brzmi w tłumaczeniu: ''Chrystus, nadzieja pobożnych; życie i zmartwychwstanie''. To fragment 1. Listu św. Piotra (1 P 1,3). Niżej znajduje się nieczytelny już napis łaciński, który w tłumaczeniu brzmiał: ''Czcigodny Melchior Seidel, senator tej sławnej republiki, zmarł 23 lipca 1542 roku''.<br> Melchior Seidel w 1532 r. został wybrany rajcą i pozostał w Ratuszu, z roczną przerwą, do 1541 r. (8 lat jako rajca, rok jako ławnik), zasiadając zawsze na miejscu przeznaczonym dla [[Wrocławski almanach#Przedstawiciele cechów w Radzie Wrocławia w II połowie XV wieku|przedstawicieli cechów]]. Z ramienia rady przez pewien czas sprawował nadzór nad miejskim zarządem budowlanym, zajmującym się zabudową, zwłaszcza stosunkami sąsiedzkimi właścicieli posesji, a także odpowiedzialnym m.in. za miejskie fortyfikacje.<br> Staromiejscy tkacze wełniani mieszkali w okolicy Młyna Siedmiu Kół na Czarnej Oławie (w przybliżeniu aktualnie Plac Bohaterów Getta) i tam też miał dom oraz warsztat Melchior Seidel.
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Scharf Johann tablica pamiątkowa.jpg|1.Tablica ku czci pisarza miejskiego Johanna [[Herby mieszczan#Scharf|Scharfa]] (zm. 1552)
Plik:Pecherer Elisabeth.jpg|2. Płyta nagrobna Elisabeth [[Herby mieszczan#Becherer|Becherer]] (zm. 1497)
</gallery>
# Niewielka (0,23 × 0,35 m) miedziana tablica pamiątkowa ku czci zmarłego w 1552 r. pisarza Rady Miejskiej Johannesa Scharfa. Pierwotną tablicę ufundował szwagier zmarłego, cesarski lekarz Johann Crato, mający swoje [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium w farze]]. ''Zamiast tablicy zniszczonej przez wiek, lekarze wrocławscy tę ufundowali w roku 1858'' (napis po łacinie nad tablicą). Podobna sytuacja miała miejsce z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_inskrypcyjne_rodziców_Johanna_Crato_von_Krafftheim|epitafium rodziców Johannesa Crato]]. <br> Treść inskrypcji łacińskiej w tłumaczeniu: ''Znakomitemu i czcigodnemu Johannesowi Scharfowi, głównemu pisarzowi republiki wrocławskiej, to upamiętnienie ufundowali szwagier Johannes Crato, doktor medycyny, oraz spadkobiercy. Zmarł w 1552 roku.'' Niżej: ''Według rękopisu wyryte w roku 1858 przez Carla Waldhausena, grawera'' (chodzi o anonimowy rękopis z 1649 r., którego autor spisał inskrypcje epitafijne).<br> Johannes Scharf pochodził z Donauwörth w Szwabii. W 1530 r. został zatrudniony we Wrocławiu jako pisarz Rady Miejskiej. Był też pisarzem krajowym, czyli [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] (Rada Miejska była starostą księstwa). 13 listopada 1537 r. został w Grazu podpisany dyplom nadający mu (rodzinie?) szlachectwo Rzeszy z predykatem "[[Herby_mieszczan#Scharf|von Werth]]". Zmarł 4 lutego 1552 roku.
# Na wschodniej ścianie zewnętrznej kaplicy rodziny Dumlose wisi płyta nagrobna Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497). W centralnej części znajduje się duży herb rodu [[Herby mieszczan#Becherer|Pecherer (Becherer)]] w płaskim reliefie. Częściowo zniszczona inskrypcja brzmi w tłumaczeniu: Po narodzeniu Chrystusa w roku 1497, w sobotni wieczór po święcie Podwyższenia Krzyża itd., zmarła Elisabeth, żona Hansa Pecherera, tutaj pochowana wraz ze swoimi dziećmi, niech Bóg będzie im miłościwy. U dołu znajdowały się niegdyś trzy inne herby. "Tutaj" to było miejsce pomiędzy II i III filarem w kościele.<br> Elisabeth była córką tzw. [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]], sześciokrotnego [[Wrocławski_almanach#Przedstawiciele_cechów_w_Radzie_Wrocławia_w_II_połowie_XV_wieku|ławnika na 10. (cechowym) miejscu]]. Mąż Hans, zmarły w tym samym 1497 r., to zamożny wrocławski kupiec dalekosiężny. Był właścicielem domu w Rynku. Wspomniane w inskrypcji zmarłe przed Elisabeth dzieci nie są znane z imienia. Hans, syn, który przeżył rodziców (zm. 1534), nie pozostawił potomstwa. Pomiędzy VI i VII kaplicą południowej nawy fary wisiało kiedyś obrazowe epitafium szwagra Elizabeth, [[Herby_na_epitafiach#Epitafium_Andreasa_Becherera|Andreasa Becherera (zm. 1515)]].

=== Wschodnia część południowej elewacji ===
----
Epitafia od wejścia do kaplicy rodziny Dumlose do wschodniego końca kościoła.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:SE.jpg|<div style='text-align:justify;>U góry epitafia Hansa Hartwiga (zm. 1575) i jego żony Anny z domu von Pipliss (zm. 1560) oraz Johanna Mentzela (zm. 1713); pod nimi epitafia:</div>
</gallery>

====== Epitafium Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny (zm. 1560) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hertwig Hans epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Hansa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] (zm. 1575) i jego żony Anny (zm. 1560)</div>
Plik:Hertwig Hans epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Hans (Johann) Hertwig i Anna z domu von [[Herby mieszczan#Pipples|Pipples]]; między nimi ich córka Christina von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]] (zm. 1586)</div>
</gallery>
Epitafium Hansa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] (zm. 1575) i jego żony Anny z domu [[Herby mieszczan#Pipples|von Pipples]] (zm. 1560). Zmarli zostali przedstawieni klęczący wraz z córką pod sceną Przemienienia Pańskiego na Górze Tabor Na bocznych pilastrach znajduje się spiralny ornament wczesnego renesansu. Pod inskrypcją umieszczono w reliefie herby zmarłych: po prawej herb Hertwig, po lewej herb Pipliss. Niemiecka inskrypcja brzmi w tłumaczeniu: ''W roku 1575 w Bogu spokojnie zasnął czcigodny, szlachetny Hanns Hertwig, obywatel tutejszy. Zaś przed nim, dnia 1 kwietnia 1560 roku, odeszła także w Panu czcigodna, cnotliwa pani Anna Pippless, jego ślubna małżonka. Niech im i nam wszystkim Bóg udzieli łaski na wieki.''<br>
Hertwigowie to wrocławska rodzina patrycjuszowska z XVI wieku. Dwóch braci Hansa zasiadało w radzie miasta. Sam Hans, występujący w dokumentach również jako Johannes (zm. 1575), był cesarskim wyższym zarządcą celnym (Oberzollamtmann) dla Dolnego Śląska. Anna to jego pierwsza żona. Jej ojciec, Wilhelm von Pipples (Piplis, Piplis, Pipliss, Peblis, Pipel, Pippel), był szkockim szlachcicem, który osiedlił się we Wrocławiu (jego marmurowe epitafium znajdowało się w [[:Kategoria:Fara magdaleńska|farze magdaleńskiej]]). Z Hansem miała przedstawioną na epitafium córkę Christinę (zm. 1586), pierwszą żonę Hansa [[Herby mieszczan#Reichel|Reichela]].<br>
W roku śmierci Anny Hans ożenił się po raz drugi. Jego wybranką była Katharina Kerlin (zm. 1613), wdowa po wrocławskim lekarzu Lorenzu Waltherze. Mieli razem troje dzieci, natomiast z pierwszego małżeństwa Katharina miała czworo dzieci. W inskrypcji widać, że na daty śmierci zostały zostawione miejsca do ich późniejszego uzupełninia. Epitafium powstało więc nie tylko za życia Hansa ale nawet przed 1560 r., czyli śmiercią Anny. Płaskorzeźba przypisywana jest czynnemu w latach 50. XVI w. artyście, nazywanemu od tego właśnie dzieła "Mistrzem epitafium Hansa Hertwiga".<br>
Na VIII filarze nawy południowej fary zachował się fragment [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VIII|epitafium starszego brata Hansa, Andreasa]], który również zmarł w 1575 roku.

====== Epitafium Johanna Mentzela (zm. 1713) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Mentzel Johann epitafium.jpg|Epitafium starszego cechu kramarzy Joahanna Mentzela (zm. 1715)
</gallery>
Duże piaskowcowe epitafium inskrypcyjne z rokokowym ornamentem (3x1,4 m). W zwieńczeniu był medalion z wizerunkiem. Niemiecki napis brzmi w tłumaczeniu: ''Ku chwalebnej pamięci czcigodnego Pana Johanna Mennzla, zasłużonego obywatela i starszego cechu kramarzy, który 28 grudnia 1636 roku narodził się w wierze chrześcijańskiej, wychowany po chrześcijańsku, zajmował się handlem, przemierzył Niemcy i Niderlandy, 6 listopada 1668 roku szczęśliwie zawarł związek małżeński, doczekał się trojga dzieci, z których dwoje pochował, 19 grudnia 1695 roku został wdowcem, lecz jak przez całe życie tak i po śmierci żony prowadził się pobożnie pracując i modląc się, jako gorliwy chrześcijanin znosił straty, smutek, słabość i choroby, aż w końcu zmęczony życiem zasnął błogo nocą między 11 a 12 września 1713 roku, a 15 dnia tegoż miesiąca został tu pochowany, upamiętnienie to uczynić kazał jego jedyny pozostawiony syn, Johann Christian Mennzel, obojga praw licencjat. C. R.'' Ostatnie litery to monogram twórcy epitafium. Jest nim prawdopodobnie G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też możliwym twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafia_Jeremiasa_Kätzlera_i_N.N._osoby|epitafium Jeremiasa Kätzlera (zm. 1707)]] znajdującego się w hali wieży fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.

====== Epitafia rodziny Krafft ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kraft Christoph epitafium.jpg
Plik:Crato Anna i Anna Maria epitafium.jpg
</gallery>
Zniszczone epitafia dwóch córek Johannesa Crato oraz jego rodziców czyli Christopha [[Herby_mieszczan#Crato|Krafta]] i jego małżonki Anny z domu Biedermann (zm. 1557). Tablice przedzielone są opisanym niżej epitafium Jonasa Schuberta. Obie ufundował w 1557 r. cesarski lekarz Johannes Crato von Krafftheim, którego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Crato_von_Krafftheim|epitafium wisi w farze na 2. filarze w nawie północnej]]. Podobnie jak opisana wyżej tablica ku czci pisarza miejskiego Johanna Scharfa, również te uzyskały w 1858 r. kopie sfinansowane przez wrocławskich lekarzy.
# Z lewej epitafium rodziców Johannesa Crato von Krafftheim. Sporządzona w 1858 r. kopia inskrypcji wisi w kaplicy rodziny Heugel (II kaplica w nawie południowej) i przy okazji jej opisu podana jest nieczytelna tu inskrypcja oraz okoliczności sporządzania kopii. Patrz [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_inskrypcyjne_rodziców_Johanna_Crato_von_Krafftheim|Epitafium_inskrypcyjne_rodziców_Johanna_Crato_von_Krafftheim]].
# Z prawej tablica z inskrypcją poświęconą córkom Johannesa Crato von Krafftheim Annie i Annie Marii. Łacińska inskrypcja brzmi w tłumaczeniu: ''Pamiętaj o śmierci/ Annie i Annie Marii, swoim najdroższym córkom./ Was, które byłyście obce temu światu, lecz oczyszczone krwią Zbawiciela,/ niech modlitwa pobożnych otoczy opieką./ Śmierci panowanie zostało zwyciężone przez miłość i cierpienie Chrystusa,/ czerpcie więc radość z wiecznej szczęśliwości./ Ojciec Wasz starzec pospiesznym krokiem idzie do was,/ przyjmijcie go więc z miłością, pozdrówcie serdecznym słowem./ Brama życia wiecznego niech lśni jak promienna gwiazda,/ choć ciało upadnie w proch, nie pomrze część twej trzody, o Chryste./ Johannes Crato z Wrocławia, nadworny lekarz cesarskich majestatów/ Ferdynanda I i Maksymiliana II, kazał wznieść ten pomnik w 1557 roku.'' ównież dla tej tablicy w 1858 r. na koszt wrocławskich lekarzy sporządzono kopię napisu.

====== Epitafium Jonasa Schuberta (zm. 1715) ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schubert Jonas epitafium.jpg|Epitafium starszego cechu piekarzy Jonasa Schuberta
</gallery>
Między dwoma upamiętnieniami rodu Kraftów znajduje się epitafium starszego cechu piekarzy Jonasa Schuberta (zm. 1715), składające się z pilastrów zdobionych ornamentyką roślinną, które obejmują tablicę inskrypcyjną z niemieckim napisem.Nad belkowaniem znajduje się precel – znak piekarzy – podtrzymywany przez dwa lwy.<br>
Nieczytelny już napis brzmiał w tłumaczeniu: ''Tutaj spoczywa pan Jonas Schubert, przed długie lata obywatel i starszy cechu piekarzy, który po trzykrotnym spokojnym małżeństwie swój chrześcijański żywot chwalebnie zakończył dnia 17 stycznia roku 1715 w 61. roku swojego życia. Pozostawiona żona, Rosina z domu Langin, ufundowała to upamiętnienie.''

== Elewacja wschodnia ==
Od ul. Odrzańskiej; dwa epitafia znajdują się na skrajach.

====== Epitafium Urszuli Hemmerdey z domu Rindlfeisch ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hemmerdey Urszula epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zm. w 1496 r. Urszuli [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]] z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Rindfleisch|Rindlfeisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka Hemmerdey</div>
</gallery>

====== Epitafium Petera Rindfleischa ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rindfleisch Piotr epitafium.jpg|Epitafium zm. w 1535 r. kupca Petera [[Herby mieszczan wrocławskich#Rindfleisch|Rindfleischa]]
</gallery>

== Elewacja północna ==
Północna elewacja kościoła garnizonowego we Wrocławiu, czyli ta od strony ul. Świętej Elżbiety, poczynając od wschodu, czyli od ul. Odrzańskiej.

=== Wschodni skraj elewacji północnej ===
----
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Fara elżbietańska elewacja NE.jpg|<div style='text-align:justify;>W górnym rzędzie epitafia Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch oraz Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch, w dolnym epitafia zmarłych w połogu Anny Margarethy Frantz oraz Susanny Elisabeth Teubner z domu Raczyńska</div>
</gallery>
Po tej stronie kościoła znajdował się wydzielony czerwoną kratą teren cmentarza, na którym chowano kobiety zmarłe w połogu ("kwatera położnic"). Stąd też tu właśnie dwa epitafia młodych kobiet zmarłych w związku z porodem.
====== Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch ======
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Jenckwitz Piotr Betsch Apolonia.jpg|Epitafium Piotra (zm. 1488) i Apolonii Jenkwitz z domu Betsch (zm. 1483)
Plik:Jenckwitz Piotr Betsch Apolonia herby.jpg|Herby: nierozpoznany, [[Herby mieszczan wrocławskich#Jenkwitz-Posadovsky|Jenkwitz]], [[Herby mieszkańców Wrocławia#Betsch|Betsch]], [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]]
</gallery>
Epitafium Petera Jenkwitza (zm. 1488) i jego pierwszej żony Apolonii z domu Betsch (zm. 1483), znajdujące się na południowej elewacji fary św. Elżbiety we Wrocławiu, jest dziełem o złożonej historii i stylistyce (dokładniej opisane jest w artykule [[Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]]). Składa się z dwóch wyraźnie odmiennych części: górnej, późnogotyckiej płyty z reliefem przedstawiającym Ukrzyżowanego Chrystusa z Marią i Janem oraz czterema herbami u stóp krzyża, oraz dolnej, renesansowej tablicy inskrypcyjnej z pilastrami zdobionymi ornamentem liściastym oraz symbolami wanitatywnymi, takimi jak czaszka i klepsydra.

Analiza stylu i treści sugeruje, że pierwotna część epitafium powstała między 1483 a 1486 rokiem, prawdopodobnie z inicjatywy Petera Jenkwitza po śmierci Apolonii, jako wspólny pomnik małżonków. Późniejsze uzupełnienia, datowane na około 1515 rok, mogły zostać dodane przez ich synów, w tym kanonika Petera (zm. 1521) oraz Nicolausa (1486–1537), który był aktywnym członkiem wrocławskiego patrycjatu i trzykrotnie pełnił funkcję starosty księstwa wrocławskiego.

====== Epitafium Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch ======
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Epitafium Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)</div>
Plik:Epitafium Ztenzela Monaua fragment 1.jpg|Scena przedstawiającą Chrystusa na Górze Oliwnej
Plik:Epitafium Stenzela Monaua fragment 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Stenzel z prawej i Lomera z lewej ze swoimi dziećmi; przed ojcem dwóch synów, przed matką sześć córek</div>
</gallery>
Płaskorzeźbiony pomnik (ok. 1,80 × 1,25 m, piaskowiec) poświęcony Stenzelowi Monauowi (zm. 1557) i jego małżonce Lomerze z domu Rindfleisch (zm. 1572). Epitafium tematycznie i stylistycznie przypomina to dedykowane [[#Epitafium Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny (zm. 1560)|Hansowi Hertwigowi (zm. 1575) i jego żonie Annie (zm. 1560)]], znajdujące się na południowej elewacji fary. Oba pomniki przypisywane są anonimowemu artyście, określanemu mianem „mistrza epitafium Hansa Hertwiga”.

Dwie kolumny połączone płaskim łukiem otaczają płaskorzeźbę przedstawiającą Chrystusa na Górze Oliwnej. Poniżej, po prawej stronie, klęczy ojciec z dwoma synami, a po lewej — matka z sześcioma córkami. Pod tą sceną umieszczona jest inskrypcja w języku niemieckim, która w tłumaczeniu brzmi: ''W roku 1557, dnia 31 stycznia, zasnął w Bogu zacny pan Stenzel Monau, obywatel tutejszy. Po nim, w roku 1572, dnia 29 stycznia, łagodnie zasnęła zacna i cnotliwa pani Lomera Rindfleisch, jego prawowita małżonka. Niech Bóg okaże im łaskę. Amen.''
Napis flankują herby: z prawej strony herb rodziny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], z lewej — herb rodziny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]]. Na górze, obok łuku zamykającego kompozycję, na pilastrach leżą dwie postaci z odsłoniętymi górnymi częściami ciała (Adam i Ewa?). Postać po prawej, o męskich rysach, dmie w róg.<br>
Monauowie byli silnie związani ze Świdnicą i księstwem świdnicko-jaworskim, a we Wrocławiu osiedlali się jedynie pojedynczy przedstawiciele rodu. Spośród licznych dzieci Stenzla (Stanislausa) i Lomery, tylko Jakob (1546–1603) — prawnik, jedna z czołowych, obok [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Crato_von_Krafftheim|Johanna Crato]], postaci wrocławskiego kalwinizmu — zamieszkał we Wrocławiu.

====== Epitafium Anny Margarethy Frantz ======
----
<gallery mode=packed heights=290px>
Plik:Frantz Anna Margaretha.jpg|Epitafium Anny Margarethy Frantz z domu Friedrich (zm. 1688)
Plik:Frantz Anna Margaretha Caritas.jpg|Caritas
Plik:Frantz Anna Margaretha putto.jpg|Płaczące putto
Plik:Frantz Anna Margaretha b.jpg|Dolna część epitafium
</gallery>
Epitafium Anny Margarethy Frantz z domu Friedrich (zm. 1688). Piaskowiec, 280×165 cm.<br>
Epitafium jest interesującym przykładem późnobarokowej śląskiej rzeźby nagrobnej. Według zgodnie z duchem czasu bardzo rozwlekłej, pochwalnej inskrypcji pomnik powstał ku czci Anny Margarethy Frantz, z domu Friedrich, która w wieku dwudziestu dwóch lat zmarła przy porodzie syna. Centralnym elementem kompozycji jest ozdobna tablica w kształcie wydłużonego czteroliścia z długim niemieckim tekstem, opatrzona inicjałami „J. B.”, które wskazują na znanego wrocławskiego kaligrafa Johanna Baumgartla. Wokół tablicy opadają stylizowane fałdy kotary, co nadaje całości teatralny, barokowy charakter. <br>
W czterech narożnikach widoczne są putta – rzeźbione postaci nagich dzieci, które często symbolizują anioły, niewinność lub dusze zmarłych. Postacie nagich chłopców o dziecięcych proporcjach, ujęte w ekspresyjnym geście ocierania łez. Ten gest symbolizuje żal i smutek po śmierci, lecz w duchu późnego baroku nie jest to wyłącznie wyraz rozpaczy, ale także refleksja nad przemijaniem. W drugiej ręce putta trzymają kiść winogron – motyw o bogatej symbolice. W tradycji chrześcijańskiej winogrona odwołują się do eucharystii, a tym samym do ofiary Chrystusa i nadziei zmartwychwstania. Jednocześnie, jako owoc ziemi, symbolizują życie, płodność, dostatek – czyli to, co kruche i przemijające. W kontekście nagrobka młodej kobiety motyw ten może też odnosić się do utraconej płodności lub niespełnionego macierzyństwa. Zestawienie tych dwóch elementów – płaczącego putta i kiści winogron – łączy żałobę z nadzieją: wyraża ból po stracie, ale i wiarę w życie wieczne, tworząc charakterystyczny dla późnego baroku program ikonograficzny, w którym emocjonalność i religijne przesłanie przenikają się z dekoracyjnością i teatrem formy.<br>
Górną część epitafium wieńczy rzeźbiarska grupa przedstawiająca alegoryczną postać kobiety z dzieckiem – to Caritas, czyli personifikacja miłości i opieki. Umieszczenie tej figury na epitafium kobiety, która zmarła w połogu, nadaje całej kompozycji szczególną wymowę emocjonalną – to obraz poświęcenia i macierzyńskiej miłości. W dolnej części znajduje się urna opleciona wieńcem laurowym, na której siedzi ptak z rozpostartymi skrzydłami – symbol duszy wznoszącej się ku niebu. Choć epitafium nosi ślady uszkodzeń, zachwyca bogactwem detalu, wyobraźnią kompozycyjną i poruszającym przesłaniem.

Treść inskrypcji w tłumaczeniu:<br>
Wędrowcze!<br>
Oto z żalem wielkim złożono tu niewiastę cnotą jaśniejącą, a może samą cnotę wcieloną!<br>
Pytasz, kim owa białogłowa, co najchwalebniejszymi cnotami była ozdobiona?<br>
To pani Anna Margaretha Franz, z domu Friedrich.<br>

I. Szlachetnie urodzona,<br>
Gdyż ojcem jej był niegdyś zacny i wielce uczony<br>
Pan Christian Friedrich, doktor obojga praw (P. M.).<br>
Matką zaś jej była szlachetna pani Maria, z domu Curain.

II. Cnotliwie życie wiodła:<br>
Dla urody niezwyczajnej i przymiotów ducha<br>
Powszechne budziła uwielbienie i miłość.<br>
Choć nadzieję żywiła, by mężowi swemu radość przynieść,<br>
Dając życie synowi,<br>
W kwiecie młodości, w 22. roku żywota,<br>
Musiała złożyć swe rozkwitłe życie w ofierze.<br>

III. Lecz w śmierci szczęśliwą pozostała:<br>
Dobrze się do błogosławionego kresu przygotowała,<br>
Od udręk ducha i ciała uwolniona została,<br>
I do miłującego łona Bożego przeniesiona,<br>
Gdzie radości pełnią i wszelką pociechą się cieszy.<br>

Przeto marności tego świata porzuciwszy, mówi:<br>
Dobranoc, matko najukochańsza,<br>
Coś mi to czcigodne wspomnienie wystawiła<br>
W niebiosach radośnie się uściskamy!<br>

Dobranoc, mężu mój najdroższy,<br>
I wy, przyjaciele krwi i ducha, najczcigodniejsi <br>
Żyjcie w szczęściu!<br>
A w wierze prawdziwej za mną podążajcie,<br>
By w czasie słusznym zbawienia dostąpić!<br>

====== Epitafium Susanny Elisabeth Teubner ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Raczynski Elisabeth.jpg|Epitafium Susanny Elisabeth Teubner
Plik:Raczyńska Elżbieta.jpg|Portret Susanny Elisabeth Teubner z domu Raczynski.
</gallery>
Epitafium upamiętnia 19-letnią Elżbietę Zuzannę Teubner, z domu Raczynski, zmarłą w 1689 roku podczas porodu. Była żoną pastora Georga Teubnera, który przed objęciem parafii we Wrocławiu pracował w Lesznie, co może wskazywać na pochodzenie Eli Raczyńskiej właśnie z tego miasta. Pastor ożenił się później jeszcze trzykrotnie i zmarł w 1735 roku, również pozostawiając po sobie epitafium w kościele św. Elżbiety. Pomnik składa się z owalnej tablicy inskrypcyjnej z łacińskim tekstem, ujętej w bogatą ramę z dekoracyjnych liści akantu. Ponad gzymsem górnym znajduje się obramowany malowany portret, przedstawiający zmarłą. U góry i u dołu kompozycji umieszczono po dwa putta trzymające reliefowe medaliony, symbolizujące cnoty Elżbiety, przedwcześnie zakończone życie w poświęceniu, szczęśliwe dzieciństwo oraz spełnienie w miłości. To urokliwe, rokokowe epitafium, wkomponowane w występ muru, wspiera się na poziomym pasie cokołu uformowanym również z liści akantu, tworząc harmonijną i pełną symboliki całość.

Tekst łacińskiego epitafium w tłumaczeniu: ''Czytaj i opłakuj, ktokolwiek kroczysz drogą śmierci. Lilia tu spoczywa w pokoju Bożym — oto, a raczej była to Susanna Elisabetha Raczinsky, prawdziwa córka rodziców szlachetnego stanu. W dzień Pański, to jest w pierwszą niedzielę Adwentu roku 1671, przyszła na świat w chwalebnej postaci, a przez chrzest obdarzona pięknem jeszcze wyższym. W rozkwicie młodzieńczym roztaczała woń cnót, a wiosną dziewiczości silniej jeszcze pachnąc, przywiodła ku sobie z pola Pańskiego gołębicę — magistra Georga Teubnera, kaznodzieję w Lesznie, następnie kapłana wrocławskiego, z którym w niewinności połączona przyjęła drogie zastawy miłości i doznała jej niewzruszonego zapewnienia. Wszakże, ach, śmierć nazbyt prędka porwała niewiastę w połogu. Zaledwie przeniesiona do ziemi ojczystej, pod ciężarem swego stanu legła — a przecie pobożnością, wiarą i czystością przewyższona być nie mogła. Zrodziwszy drugiego syna, wyzionęła ducha, nie ukończywszy ni trzeciego roku pożycia małżeńskiego, ni dziewiętnastego roku żywota. Nie dojrzała dla śmierci, wszelako dojrzała dla wieczności. Szczątki swego ciała i syna swego w tem miejscu złożyła ku pokojowi, pod pomnikiem, który słusznie jej się należy. Albowiem imię swe pozostawiła nieśmiertelne — mężowi zaś żałość, która nie zgaśnie.''

=== Elewacja północna na wschód od kruchty ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska elewacja NE 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia: Narcyza Fischera i jego żony, Johanna Meissnera i jego żony, Heinricha Wrbsky von Wrby i Johannesa Rotichena i jego żony</div>
</gallery>

====== Epitafium Narcyza Fischera i jego żony ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fischer Narciss epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Narcyza [[Herby mieszczan#Fischer|Fischera]] (zm. 1546) i jego żony Anny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] (zm. 1576)</div>
Plik:Fischer Narciss relief.jpg|Chrystus w Ogrójcu
</gallery>
Epitafium Narcissa (Narcißa) [[Herby mieszczan#Fischer|Fischera]] (zm. 1546) i jego żony Anny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] (zm. 1576) to starannie wykonany kamienny pomnik w formie architektonicznej niszy, przypominającej ołtarz. Reprezentuje styl dojrzałego renesansu środkowoeuropejskiego i powstał prawdopodobnie ok. 1570 roku. W centrum kompozycji znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca modlącego się Chrystusa na Górze Oliwnej – klasyczna scena pasyjna, symbolizująca duchowe przygotowanie na śmierć. Nad reliefem umieszczono łacińską inskrypcję: „Vigilate et orate” („Czuwajcie i módlcie się”), będącą religijnym wezwaniem do modlitwy i czujności. Poniżej znajduje się napis upamiętniający zmarłych: „Narcissus Fischer zmarł 4 marca 1546; Anna Rindfleisch, małżonka, 12 kwietnia 1576.” W zwieńczeniu widnieje waga i klepsydra, a u dołu herb rodziny Fischerów.

Narciß Fischer posiadał we Wrocławiu nieruchomości – był właścicielem domu na Placu Solnym, a w połowie lat 30. nabył dwa domy od Konrada (Kuncze) [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]]: przy ulicy Wita Stwosza (Albrechtsgasse) oraz w pobliżu kościoła św. Elżbiety. Poza tym pozostaje postacią anonimową. Prawdopodobnie nie pochodził z Wrocławia, lecz musiał być osobą nie tylko zamożną, ale i dobrze ustosunkowaną, o czym świadczy jego małżeństwo z przedstawicielką miejscowej elity – Anną z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischów]]. Epitafia w farze elżbietańskiej posiadają między innymi jej ojciec [[#Epitafium Petera Rindfleischa|Peter (zm. 1535)]] oraz siostra [[#Epitafium Stenzela Monaua i jego żony Lomery z domu Rindfleisch|Lomera (zm. 1572)]]. Genealog wrocławskiego patrycjatu, Oskar Pusch, wspomina Annę, córkę kupca dalekosiężnego Petera Rindfleischa (zm. 1535), która jest najpewniej tożsama z Anną z epitafium. Podaje jednak, że była żoną Franza Fischera, kupca świdnickiego – najprawdopodobniej imię męża to pomyłka i chodzi właśnie o Narcißa Fischera.

====== Epitafium Johanna Meissnera i jego żony Marthy z domu Fischer ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Meisner Johann epitafium.jpg|Epitafium dla Johanna Meissnera (zm. 1588) i jego żony Marthy z domu Fischer (zm. 1575)
Plik:Meisner Johann epitafium relief.jpg|Ukrzyżowanie i modlący się członkowie rodziny Meissnerów
</gallery>
Epitafium dla Johanna Meissnera (zm. 1588) i jego żony Marthy z domu Fischer (zm. 1575). Wymiary i materiał jak w poprzednim. Również w kompozycji bardzo podobne do poprzedniego i najprawdopodobniej wykonane przez tego samego mistrza. Łuk segmentowy ozdobiony czaszkami. W zwieńczeniu widnieją waga i klepsydra. Pole środkowe przedstawia Chrystusa na krzyżu z modlącą się rodziną fundatorów (ojciec z synem oraz matka z córką). W tle fantastyczny pejzaż miejski (w zamyśle Jerozolima). Na górze widnieje napis: "Ego sum vitis, vos palmites" (Ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami). U dołu inskrypcja: Johannes Meißner zmarł 13 maja roku 1588. Martha Fischer, małżonka, zmarła 12 maja 1575. Na samym dole herb rodu Meissnerów. Mocno zwietrzałe.

Johannes Meissner był rektorem szkoły w Bolesławcu, a następnie urzędnikiem kancelarii miejskiej we Wrocławiu. Był autorem chronostychu nad wejściem do nowego budynku szkoły w Bolesławcu, informującego, że budowla powstała w 1561 r. (Ergo posterItas HanWaLDo ConsVLe gaVDe. LaVta pIae eXtrVXIt qVI tIbI teCta sChoLae).

Podobieństwo tego i poprzedniego epitafium, świadczące, że wyszły spod ręki tego samego mistrza, kieruje uwagę na związki pomiędzy upamiętnionymi nimi osobami. Martha Fischer, żona Johanna Meissnera, przypuszczalnie była siostrą Narcissa Fischera. Choć różnica w dacie śmierci mężczyzn jest znaczna, to kobiety zmarły niemal w tym samym czasie - w latach 1575 i 1576. Na ten okres należałoby datować epitafia, które fundowałby jedynie żyjący jeszcze z tej czwórki Johann Meissner (zm. 1588), upamiętniający w ten sposób żonę, siostrę i dawno już zmarłego szwagra. Dopisanie daty śmierci fundatora po jej fakcie było częstą sytuacją.

====== Epitafium Heinricha Wrbsky von Wrby ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Wrbsky von Wrby Heinrich epitafium.jpg|Epitafium Henryka Wirbskiego (zm. 1691)
Plik:Wrbsky von Wrby Heinrich.jpg|Portret Henryka?
Plik:Wrbsky von Wrby epitafium w 2015 r.jpg|Epitafium w 2015 r.
</gallery>
Barokowe epitafium Heinricha [[Herby_we_Wrocławiu#Herby_na_epitafium_Heinricha_Wrbsky_von_Wrby|Wrbsky von Wrby]] (zm. 1691). Konstrukcja flankowana przez dwa obeliski ozdobione herbami zawiera owalną tablicę inskrypcyjną. Powyżej namalowany wizerunek zmarłego, zwieńczony medalionem obramowanym motywami roślinnymi. Długa łacińska inskrypcja brzmiąca w tłumaczeniu: ''Dla potomnych. Zatrzymaj się na chwilę wędrowcze i dowiedz się z tego pomnika, jak krótki jest czas życia. Tu spoczywa drogocenny skarb swych rodziców i szczątki szlachetnego młodzieńca Heinricha Wrbsky von Wrby, potomka prastarego rodu rycerskiego, który 16 sierpnia 1674 roku wkroczył na tę scenę świata. Z mlekiem matki przyswoił sobie cnoty przodków, a dzięki pilnej nauce znajomość języków i cnoty, które budziły podziw. Gdy za wolą swoich bliskich właśnie przygotowywał się do podróży za granicę, Mojry nie oszczędziły oszczędzić jego życia, zabiły go gorączką, zanim dotarł do Włoch, o których marzył już w rozkwicie swej młodości. 18 marca 1691 roku oddał ducha Bogu. Idź teraz, wędrowcze, i uwierz, że żyłeś długo, jeśli żyłeś mądrze. Pogrążeni w żalu rodzice wznieśli ten pomnik swemu jedynemu, pełnemu nadziei synowi.'' Szesnastoletni młodzieniec zmarł więc we Wrocławiu i został tu pochowany.
Epitafium było mocno zniszczone już w połowie XIX w. Brakowało części z pierwotnie szesnastu herbów umieszczonych na filarach herbów. Według Luchsa <small>(Luchs, 1860)</small> było wtedy 12 herbów. Poczynając od góry na prawym obelisku: 1. Warkotschów, 2. [[:Plik:Wrbsky N.N.jpg|niezidentyfikowany]], 3. Trudny do rozpoznania - orzeł?, 4. Schyrowskich, 5. Trzinskich, 6. [[:Plik:Wrbsky.jpg|Wrbskych]]. Na lewym obelisku: 1. [[:Plik:Komantzky.jpg|Komantzkich]], 2. [[Figura św. Jana Nepomucena w Kamieniu Śląskim|Larischów]], 3. Sedlnitzkich, 4. [[Herby_we_Wrocławiu#Betsch|Betschów]], 5. Frankenbergów, 6. Leschitzów.</br>
Wrbsky von Wrby (Wirbski z Werzbi, Erbski, Wirbiński) to średniozamożna szlachta posiadająca majątki w księstwach opolskim i raciborskim. Ich herbem był polski herb Lis. Nazwisko wywodzi się od wsi Wierzbie koło Lublińca. Młody Heinrich zmarł w podróży we Wrocławiu i tam został pochowany. Znany jest testament Jana Wirbskiego, być może dziadka Henryka, ogłoszony na rokach ziemskich 13 lipca 1632 roku. Został on sporządzony w języku czeskim, który wówczas pełnił funkcję języka urzędowego w księstwach opolskim i raciborskim. "''Jakuož wsseczne weczy a każda sprawa początek y skończeni sme magj. Tak y Ja Jan Wrbsky z Wrby a na Danczy Rozůmiegycz tomu y czasto na mysli, a w Srdczy swym rozwažůgycz zie na tom Swietie nicz gystiegssyho przed sobaů nemam yako Smrt, A gsaucz nini od Pana boha složeny, wssak mage dobrů Pamiet a rozum, nechtiege take aby strany pozůstalosty mey ktera kolwiek zlasky a požehnáni boskeho na peniezych a gistych Zapisych, y ginnych weczach przed růkama gest...''" (Jako że wszystkie rzeczy i każda sprawa mają swój początek i koniec, tak i ja, Jan Wrbsky z Wrby i z Danczy, rozumiejąc to i często mając na myśli, a w sercu swoim rozważając, że na tym świecie nie mam nic pewniejszego przed sobą niż śmierć, a będąc teraz przez Pana Boga ułożony (przygotowany), wszak mam dobrą pamięć i rozum, nie chcę zatem, aby w sprawach mojego majątku, którykolwiek z pozostałych (spadkobierców), z powodu miłości lub boskiego błogosławieństwa, miał pierwszeństwo co do pieniędzy, zapisów czy innych rzeczy." Wrbscy byli ewangelikami stąd pochówek młodziutkiego Heinricha w farze elżbietańskiej.

====== Epitafium Johannesa Rotichena i jego żony Hedwig z domu Kromayer ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Rudich Johannes epitafium.jpg|Epitafium Johannesa [[Herby_mieszczan#Rotichen|Rotichena]] i Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]]
Plik:Rudich Johannes Ecce Homo.jpg|Ecce homo
Plik:Rudich Johannes rodzina.jpg|Rodzina
</gallery>
Kamienne epitafium z początku XVI wieku, zachowane na elewacji północnej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu stanowi zagadkę. Jest przypisywane Johannesowi Rotichenowi i jego żonie Hedwig Kromayer. Górna część przedstawia scenę Ecce Homo – Piłat, w książęcym płaszczu i mitrze, ukazuje ubiczowanego i cierniem ukoronowanego Chrystusa, z napisem ecce homo na wstędze. Scena osadzona jest na konsoli, na spodzie której umieszczono herb z koroną nad trzema skierowanymi w dół ostrzami. Czy jest to herb [[Herby_mieszczan#Rotichen|Rotichenów]] (pisanych też: Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rudich). Dzieło jest zbliżone stylistycznie do [[Hieronim Krebel|epitafium Hieronima Krebela]] z 1509 r. przy kościele św. Krzysztofa.<br> Dolna część epitafium to relief fundatorski z dziesięcioma klęczącymi postaciami: sześcioma mężczyznami po prawej stronie i czterema kobietami po lewej, z chustą św. Weroniki i wizerunkiem Zbawiciela pośrodku oraz napisem INRI. Pod postacią nestora rodu umieszczono ten sam herb, co na konsoli — potwierdzając identyfikację rodu Rotichenów? Skrajna postać kobieca czyli, prawdopodobnie żona Johannesa Hedwig ma w nogach herb [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayerów]].<br>
Hans (Johannes) Rotichen, zmarły w sierpniu 1505 r., był przedstawicielem wpływowego wrocławskiego rodu kupieckiego, związanego z spółką rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]. Obecność kolejnego herbu – [[Herby_mieszczan#Jenkwitz-Posadovsky|rodu Jenkwitz]] – przy młodszej zamężnej kobiecie wskazuje, że to córka fundatora – Barbara, która wyszła za mąż za Ambrosiusa Jenkwitza (zmarł 1 XII 1545 w wieku 83 lat), również związanego ze spółką Popplauów. Nie można wykluczyć, że Hans miał więcej niż jedną żonę.
Czyj jest herb nad klęczącym mężczyzną (Johannesem)? To być może znak rodziny [[Herby_mieszczan#Rothe|Rothe]]. To nazwisko też zapisywane było najróźniej (Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan). Czy Rotichen i Rothe to może jedna rodzina? Czyj więc herb jest na konsoli i kim jest oznaczony nim mężczyzna? Być może nie jest to jednak Johannes Rotichen.

=== Wokół wejścia do zakrystii ===
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zakrystia FE.jpg|Wejście do zakrystii (fot. 2025).
Plik:Zakrystia FE 1911.jpg|Wejście do zakrystii (ok. 1911)
Plik:Zakrystia fe 2006.jpg|Wejscie do zakrystii (fot. 2006)
</gallery>

====== Grobowiec rodziny von Nimptsch ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Nimptsch grobowiec.jpg|Grobowiec Nimptschów (fot. 2025)
Plik:Nimptsch grobowiec 2006.jpg|<div style='text-align:justify;>Grobowiec Nimptschów; stan przed renowacją w 2018 r. (fot. 2006)</div>
Plik:Nimptsch FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb małżeński Ernsta von Nimptsch i Ewy z domu von Schliewitz</div>
</gallery>
W opracowaniach dotyczących wrocławskiej fary pojawiają się błędne informacje, jakoby „okazały nagrobek z 1640 r. Ernsta von Nimptsch” został ufundowany przez jego żonę i trzy córki<small> (Oszczanowski Piotr, Bazylika św. Elżbiety, Wrocław 2003, s. 17)</small>. W rzeczywistości to sam Ernst von Nimptsch zlecił wykonanie nagrobka dla swojej żony Ewy i trzech córek, które złożył do grobu w krypcie znajdującej się poniżej. Ewa z domu von Schliewitz zmarła 22 października 1639 r. we Wrocławiu. Pogrążony w żałobie mąż pogrzebał ją z myślą, że kiedyś spocznie u jej boku, o czym świadczy niemiecka inskrypcja: „Rodowy grób szlachetnego i zacnego pana Ernsta von Nimptsch [...] przygotowany dla niego i jego bliskich, gdy podczas trwających niepokojów wojennych w roku Pańskim 1640 pochował tutaj swoją ukochaną żonę i trzy córeczki” — oraz herb małżeński w zwieńczeniu: po prawej stronie tarczy znak rodu Nimptsch, po lewej – Schliewitzów.

Jak to jednak bywa w życiu, czas egzystencjalnej refleksji towarzyszący żałobie przeminął. W 1643 r. Ernst złożył w tym samym miejscu ciało swojej drugiej żony — zmarłej w połogu Rosiny z domu von Bock (z linii Guttmannsdorff) — wraz z ich nowo narodzoną córką. Następnie zawarł trzeci związek małżeński z Suzanną z domu von Gersdorf, z którą doczekał się szesnaściorga dzieci, z czego dziewięcioro przeżyło ojca. Dożył sędziwego wieku — urodzony w 1597 r., zmarł w 1673 r. Nie został jednak złożony do grobu, który przygotował obok pierwszej żony. Patrz artykuł o epitafium: [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]].

====== Wejście do zakrystii ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Zakrystia fe 2025.jpg|Wejście do zakrystii (fot. 2025)
Plik:Zakrystia fe 2006 b.jpg|Wejscie do zakrystii (fot. 2006)
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb rodziny [[Herby_mieszczan#Wolff|Wolff]]
</gallery>
Wejście do zakrystii zdobi barokowy portal z ok. 1720 r., pochodzący z dawnego, zewnętrznego wejścia do kaplicy Wolffów. Jest to kaplica oznaczona na planach (patrz zdjęcie na dole strony) numerem XIII, opisana jako kaplica rodziny Prockendorff. Powstała ona prawdopodobnie w trzeciej ćwierci XV w. z fundacji [[:Plik:Prockendorff 1470.jpg|Thomasa Prockendorffa]] i służyła jako kaplica rodowa tej [[Herby_mieszczan#Prockendorff|patrycjuszowskiej rodziny]], która wygasła we Wrocławiu w 1650 r.

W 1720 r. kaplicę kupił rzutki kupiec przybyły ze Szwabii — Johann Georg von Wolff (zm. 1722). To on ufundował portal wejściowy, który w 1893 r. został przeniesiony w obecne miejsce z powodu przebudowy okien po stronie północnej i związanej z tym likwidacji dawnego wejścia zewnętrznego. Po 1720 r. kaplica zaczęła być nazywana kaplicą [[Herby_mieszczan#Wolff|Wolffów]] (obecnie Kaplica Katyńska), a Johann (Hans) zamierzał uczynić z niej rodowe mauzoleum. Ufundował sobie imponujący pomnik (zachowany), pod którym został pochowany. Niestety ród szybko wygasł bądź uległ deklasacji, a losy wspominanego na inskrypcji pomnika syna Gordiana pozostają nieznane.

Nad ukośnie profilowanym ościeżem z tryglifami znajduje się wysunięte, uskokowe nadproże z dużym herbem radcy handlowego i rajcy Wrocławia, Johanna Georga von Wolffa (30 IX 1706 r. został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech). Pod nim umieszczono osobny kartusz z czaszką.

====== Dwie tablice na przyporze obok wejścia do zakrystii ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Przypora.jpg|<div style='text-align:justify;>Przypora na prawo od wejścia do zakrystii (fot. 2025)</div>
Plik:Liebitz Agnes Epitafium.jpg|1. Epitafium Agnes Liebitz (zm. 1580)
Plik:Götz Heinrich epitafium.jpg|2. Epitafium Heinricha Götza (zm. 1708)
</gallery>
Na szkarpie z prawej strony wejścia do zakrystii wiszą dwie tablice z inskrypcjami.

1. Tablica poświęcona zmarłej 11 IX 1580 r. pierwszej żonie pastora fary Izajasza Heidenreicha, Agnes z domu Liebitz (Libitz). Wykonana z marmuru (?) płyta epitafijna ma wymiary ok. 0,80 × 0,80 m. Pierwotnie znajdowała się na prawo od zamurowanego w 1893 r. wejścia do kaplicy Wolffów (Prockendorffów); w tym samym roku została przeniesiona w obecne miejsce.

Misternie kaligrafowaną inskrypcję przypisywano niegdyś kaligrafowi [[Bonaventura Rösler|Bonawenturze Röslerowi]], co jest jednak pomyłką, ponieważ Rösler zmarł już w 1575 r. (a epitafium — w przeciwieństwie do niektórych innych tego typu obiektów — nie powstało za życia osoby, której zostało poświęcone). Zachowało się również epitafium męża Agnes, pastora Izajasza Heidenreicha, zmarłego w 1589 r., znajdujące się dziś w prezbiterium kościoła, za ołtarzem.

Treść inskrypcji w tłumaczeniu brzmi:
„W roku po radosnym wcieleniu naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa 1580, dnia 11 września, zasnęła łagodnie i błogosławienie czcigodna i pełna cnót pani Agnes Liebitzin, małżonka czcigodnego i wielce uczonego pana doktora Izajasza Heidenreicha, tutejszego pastora. Spoczywa tutaj pogrzebana. Niechaj Bóg Jej, jak i nam, wraz ze wszystkimi wierzącymi, zechce dać radosne zmartwychwstanie.” Poniżej znajduje się cytat z Genesis 49:18: „Wybawienia Twego oczekuję, o Panie!”

2. Tablica o wymiarach 1,40 × 0,86 m poświęcona zmarłemu w wieku 34 lat Johannowi Götzowi, nauczycielowi w Gimnazjum Świętej Elżbiety, którego budynek znajdował się naprzeciw. Być może pochodził z [[Herby_mieszczan#Götz|rodziny Götz (Göz)]], której dwaj członkowie pełnili funkcję seniora rady Wrocławia. Już w połowie XIX wieku mocno podniszczona inskrypcja, wykuta w czerwonym marmurze, głosi w tłumaczeniu:

„Ku czci Wszechmogącego Boga. / Najznamienitszemu mężowi, magistrowi Johannowi Götzowi, / najwierniejszemu członkowi grona nauczycielskiego / Gimnazjum Świętej Elżbiety, / który — po chwalebnie przeżytych 34 latach i jednym miesiącu, / po najsłodszym, lecz niestety bardzo krótkim, / bo trwającym 28 tygodni małżeństwie z Johanną Bartsch, / oraz po roku i dziesięciu miesiącach pracy nauczycielskiej — / 18 maja 1708 roku łagodnie i błogo pożegnał się ze sprawami doczesnymi. / Rodzice pogrążeni w żałobie, Dietrich Meyer z Boizenburg w Meklemburgii, / starszy cechu wrocławskich chirurgów, oraz Regina [[Herby_mieszczan#Kretschmer_I|Kretschmer]], / swojemu szlachetnemu i umiłowanemu pasierbowi i synowi, / z życzeniem, by kiedyś spocząć u jego boku, / wśród obfitych łez wystawili to upamiętnienie.”

=== Między północnymi kruchtami ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska elewacja NW.jpg
</gallery>

======Epitafium Lorenza Schubarta i jego żony Anny z domu Althoff ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schubart Lorenz epitafium.jpg|Epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff
Plik:Schubart Lorenz epitafium g.jpg|Górna część epitafium
Plik:Schubart Lorenz epitafium d.jpg|Dolna część epitafium
Plik:Pannwitz Heinricha von Stillfried.jpg|Herb Pannwitz
</gallery>
Renesansowe, piaskowcowe epitafium upamiętnia małżonków: zmarłego w 1573 roku Laurentiusa [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubarta]] oraz jego żonę Annę z domu [[Herby_mieszczan#Althoff| Althoff]], zmarłą w 1551 roku. Powstały po śmierci Wawrzyńca (Laurentiusa) obiekt charakteryzuje się harmonijną, dwustrefową kompozycją, typową dla śląskiej sztuki sepulkralnej II połowy XVI wieku. Całość ujęta jest w ramy architektoniczne, w których centralne miejsce zajmuje strefa heraldyczna, rozdzielająca dwie tablice inskrypcyjne. W polu środkowym umieszczono dwa pełnoplastyczne herby małżonków, zwieńczone hełmami z labrami i klejnotami. Po lewej stronie (heraldycznie prawej) widnieje herb Schubartów (tarcza dzielona w słup: w polu prawym czarnym wspięta złota pantera, pole lewe dzielone jest poziomo (w pas) na strefę srebrną (górną) i czerwoną (dolną), z trzema różami w słup o barwach przemiennych). Po prawej stronie (heraldycznie lewej) herb Althoffów: czarny gryf na złotym trójwzgórzu, trzymający miecz.

W zwieńczeniu epitafium znajduje się fryz z czterema mniejszymi tarczami, stanowiący wywód genealogiczny (Ahnenprobe) ukazujący rodziców zmarłych. Herby: [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubart]] i [[Herby_mieszczan#Eisenreich|Eisenreich]] (?) (przodkowie męża) oraz [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]] (ojciec żony) i [[Herby_we_Wrocławiu#Pannwitz|Pannwitz]] (matki Anny, Hedwig (1500–1564). Tarcza herbowa Pannwitzów na wrocławskim epitafium zachowana jest jedynie w formie reliefowego konturu, bez oryginalnej polichromii. Podziały herbu oddano wyłącznie liniami rzeźbiarskimi, bez strukturalnego modelowania pól — oznacza to, że pierwotnie malowane barwy dziś całkowicie zanikły. Obecny wygląd przedstawia więc jedynie zarys kompozycji herbu, pozbawiony jego właściwej kolorystyki i detalu. Nie odtworzono jej podczas prac konserwatorskich przeprowadzonych na początku trzeciego dziesięciolecia XXI w.

Epitafium powstało po śmierci Laurentiusa Schubarta (1494–1573), który dożył sędziwego wieku 79 lat. Był on obywatelem wrocławskim, wykonującym zawód kupca i karczmarza (Handelsmann, Kretschmer). Wywodził się z rodu (notowanego m.in. w Zgorzelcu i Lwówku Śląskim), którego przedstawiciele w XVI wieku uzyskali nobilitację i potwierdzenie herbu z panterą. Inskrypcja określa go mianem „Szlachetnego i Czcigodnego”, co wskazuje na wysoką pozycję społeczną, wykraczającą poza zwykłe rzemiosło. Pokazują to też forma i zwłaszcza miejsce upamiętnienia.

Żona, Anna Althoff (zm. 19 II 1551), zmarła ponad dwadzieścia lat przed mężem, którego poślubiła w 1542 r. Wywodziła się z wrocławskiej rodziny o znaczącej pozycji ekonomicznej, balansującej na granicy patrycjatu. Jej ojciec, Gregor Althoff (zwany Scholtz), należał do elitarnego cechu [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatych kramarzy]] (Reichskrämer). Była to grupa zamożnych lokalnych wrocławskich kupców, mających przywilej handlu w budynku bogatych kramów na Rynku. Rodzina Althoffów, posiadająca dziedziczne sołectwo w podwrocławskim Mokrym Dworze (Althofnass) oraz dobra w Biestrzykowie (Eckersdorf), poprzez koligacje ze szlachtą (matka Anny pochodziła z rodu Pannwitz) i bogatym mieszczaństwem, budowała swoją pozycję.

Inskrypcje w tłumaczeniu<br>
Górna: „W roku 1573, dnia 18 marca, zasnął w Bogu szczęśliwie czcigodny, szlachetny Laurentius Schubart, tutejszy obywatel, wieku swego 79 lat.”
Dolna: „Wcześniej zaś, w roku 1551, dnia 19 lutego, cnotliwa Pani Anna, urodzona Althoff, jego małżonka. Leżą oboje tutaj pochowani, którym niech Bóg wraz ze wszystkimi wierzącymi w Chrystusa raczy użyczyć radosnego zmartwychwstania do życia wiecznego. Amen.”

====== Płyta krypty Rehdigerów ======
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Rehdiger krypta.jpg|Płyta krypty rodziny Rehdiger (Redinger, Rhediger, Rüdinger)
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|[[Herby_mieszczan#Rehdiger|Herb Rehdigerów]]
</gallery>
Na zewnętrznej ścianie kaplicy Rehdigerów (nr XII na planie) umieszczona jest płyta przykrywająca kryptę tej rodziny. Kamienna tablica o wymiarach 220 × 95 cm, wykonana około 1600 roku w oszczędnej, lecz starannej i eleganckiej formie, posiada w części centralnej herb rodu, a poniżej łacińską inskrypcję, która w tłumaczeniu brzmi: "Krypta rodowa wielce szlachetnej rodziny [[Herby_mieszczan#Rehdiger|Rehdigerów]] ze Strzeszowa (Strisa)". Szlachectwo kupili w 1544 r.

Płyta kryje prochy rodu, który w drugiej połowie XVI wieku zamienił wrocławski Ratusz w niemal prywatną instytucję. Za czasów Nicolausa II (1525–1587) sieć powiązań rodzinnych i towarzyskich była tak gęsta, że Radę i Ławę określano wprost mianem "die Rehdigersche Schwägerschaft" — "rehdigerowskiego klanu szwagrów". On sam przez 32 lata zasiadał w radzie miejskiej, z czego przez 14 lat pełnił urząd jej przewodniczącego, a zarazem starosty księstwa wrocławskiego.

Ich niemal niepodzielną władzę najlepiej oddawało krążące wówczas powiedzenie: "Die Sonne scheint in Breslau denen nicht, auch trägt sie nicht die Luft, die nicht gut Rehdigerisch sind"
("We Wrocławiu słońce nie świeci tym — i nawet powietrze nie pozwala im tu oddychać — którzy nie są rehdigerowscy"). Kto nie należał do tego układu, dla niego w polityce i życiu towarzyskim miasta po prostu nie było miejsca.<br>
Historia dopisała jednak do tej potęgi gorzki epilog. To samo „słońce”, które ogrzewało ich ambicje, ostatecznie ich spaliło. Potomkowie rzutkich kupców i twardych polityków, zamiast pomnażać majątek, pogrążyli się w bezrefleksyjnej konsumpcji i zbytku. Fortuna stopniała, a upadek okazał się bolesny — jednego z późniejszych przedstawicieli rodu, którego przodkowie niegdyś „trzęśli” Wrocławiem, musiano pochować na koszt miasta.

====== Epitafium Elisy von Reimann z domu Winkler ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Reimann Elisa epitafium.jpg|Epitafium Elisy von Reimann z domu Winkler (zm. 1594)
Plik:Reimann Elisa epitafium b.jpg|Zwieńczenie epitafium
</gallery>

=== Kruchta północno-zachodnia ===
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kruchta północnozachodnia fa.jpg|<div style='text-align:justify;>Ściana kruchty północno-zachodniej, od ul. św. Elżbiety</div>
Plik:Fiedler Georg epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zielonogórskiego kupca [[:Plik:Fiedler Georg epitafium.jpg|Georga Fiedlera (zm. 1633)]]</div>
Plik:Eccard Justine epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Justine Eccard (zm. 1679), żony pastora w kościele św. Elżbiety Johannesa Acoluth</div>
Plik:Hornig epitafium 1553.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium rodziny Hörnig z 1553 r., które zastąpiło zniszczone starsze z 1425 r. Centralna część przedstawia Chrystusa na krzyżu. Pod sceną umieszczono osiem herbów: [[Herby_mieszczan#Hörnig|Hörnig]], [[Herby_mieszczan#Dompnig|Dompnig]], Hörnig, [[Herby_mieszczan#Stosch|Stosch]], Hörnig, [[Herby_mieszczan#Promnitz|Promnitz]], Hörnig, [[Herby_mieszczan#Sauermann|Saurman]].</div>
Plik:Scholtz Anna Maria epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Anny Marii Bertermann z domu Scholtz (zm. 1699 r.), żony kupca Balthasara Bertermanna; bardzo zniszczone już w poł. XIX w.</div>
</gallery>

{{stub 2}}

== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.
</gallery>

== Literatura ==
* [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Literatura]]

[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Marczów 3.jpg

2025-12-19T07:51:13Z

Anna Kowalczewska:

Marczów gm. Wleń, pow. lwówecki. Fot. 2025.

Słupowa kapliczka z chronogramem, który daje datę 1703. Taka data zapisana też cyframi arabskimi. Zwieńczona krzyżem patriarchalnym (tu opacki związany z klasztorem w Lubiążu). We wnękach były obrazy malowane na blasze. Pozostałości resztek blachy.

Stoi na posesji nr 3. 51°02'59.8"N 15°39'55.0"E.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Kapliczki z I poł. XVIII w.]]

Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku - galeria

2025-12-19T07:50:44Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{MKK}}</div>
'''Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku'''<br>

Zobacz też: [[Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku]], [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|Mapa kamiennych kapliczek na Dolnym Śląsku]]

<center>
<gallery heights=240 mode="packed">
Plik:Tomisław.jpg|Tomisław, pow. bolesławiecki
Plik:Jerzmanowa.jpg|Jerzmanowa, pow. głogowski; głowica kapliczki? sakramentarium? w ścianie kościoła Wszystkich Świętych
Plik:Kowary 1.jpg|Kowary, pow. karkonoski; zachodnia ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki
Plik:Kowary 2.jpg|Kowary, pow. karkonoski; północna ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki
Plik:Kowary 3.jpg|Kowary, pow. karkonoski; północna ściana kościoła Imienia NMP; obiekt wzmiankowany nieraz jako głowica kapliczki
Plik:Stara Łomnica kapliczka.jpg|Stara Łomnica, pow. kłodzki; kamienna kapliczka słupowa, XVII w.?
Plik:WambierzyceKapliczkaSłupowa.jpg|[[Kapliczka słupowa w Wambierzycach|Wambierzyce, pow. kłodzki]]
Plik:Buchwald.jpg|[[Kapliczka w Bukownej|Bukowna, pow. lubiński]]|link=Kapliczka w Bukownej
Plik:Golejów kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa, Golejów|Golejów, pow. lwówecki, 1699
Plik:Golejów kapliczka kamienna 2.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa, Golejów|Golejów, pow. lwówecki
Plik:Gryfów Śląski.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Gryfowie Śląskim|Gryfów Śląski, pow. lwówecki
Plik:Marczów 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka osadzona na kole młyńskim, neiczytelne inskrypcje, 1700?</div>
Plik:Marczów 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Kapliczka przy podejściu do kościoła Na cokole data 1686. Na kostkowej głowicy są z dwóch stron płaskorzeźby: po jednej stronie Pieta, po przeciwnej krucyfiks.</div>
Plik:Marczów 3.jpg|<div style='text-align:justify;>Marczów, pow. lwówecki. Słupowa kapliczka z chronogramem, który daje datę 1703. Taka data zapisana też cyframi arabskimi. Zwieńczona krzyżem patriarchalnym (tu opacki związany z klasztorem w Lubiążu). We wnękach były obrazy malowane na blasze. Pozostałości resztek blachy.</div>
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna w Olesznej Podgórskiej|[[:Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna.jpg|Oleszna Podgórska]], pow. lwówecki, 1684
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna 2.jpg|Oleszna Podgórska, pow. lwówecki
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 3.jpg|Młodochów (Pławna Dolna) pow. lwówecki; kamienna kapliczka słupowa z 1880
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka morowa w Pławnej Górnej|Pławna Górna, pow. lwówecki, I poł. XVII w.
Plik:Radoniów kapliczka.jpg|Radoniów, pow. lwówecki; kapliczka słupowa przy głównej drodze
Plik:Wleń Grzęba.jpg|Wleń Grzęba, pow. lwówecki; kamienna kapliczka kolumnowa z 1701 r.
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 3.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 4.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki
Plik:Zalesie 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Zalesie pow. lwówecki. Kapliczka pasyjna z 1706 r., ufundowana przez Johannesa Baumerta i jego żonę Annę, przedstawia cztery etapy Męki Chrystusa. Zapisane na jej bokach wersy opisują wyszydzenie koroną cierniową, dźwiganie krzyża oraz bolesne rany zadawane Chrystusowi. Całość kończy się refleksją nad Jego śmiercią, która przynosi ludziom życie wieczne.</div>
Plik:Zalesie 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Zalesie, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka słupowa z 1734 roku, ufundowana przez Barbarę Eligbeg ku pamięci Christofa Bäunigera. Jej górna część jest ułamana, a na zachowanym trzonie widoczne są płaskorzeźby modlitewne oraz przedstawienia o tematyce religijnej (Chrystogram IHS, Święta Rodzina). Obiekt reprezentuje prowincjonalne rzemiosło kamieniarskie typowe dla XVIII-wiecznego Śląska.</div>
Plik:Paczków marter.jpg|<div style='text-align:justify;>Paczków, pow. nyski; marter (głowica kapliczki?) na narożnej szkarpie kruchty północnej fary; herb Thurzo wskazuje na biskupa wrocławskiego w latach 1506-1520 Jana Thurzo wcześniej profesora Akademii Karkowskiej i jej rektora 1498-1499</div>
Plik:Bieńków kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna w Bieńkowie|Bieńków, pow. polkowicki, kamienna kapliczka z 1871
Plik:Śmiałowice 2.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; gotyckie sakramnetarium jako kapliczka przed kościelną bramą
Plik:Śmiałowice 3.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; trzon kamiennej kapliczki z 1764 r.
Plik:Śmiałowice 4.jpg|[[Śmiałowice pod Świdnicą|Śmiałowice, pow. świdnicki]]; fragment głowicy kapliczki słupowej?
Plik:Jaszkotle, kolumna morowa.jpeg|alt=Kolumna morowa w Jaszkotlach|[[Jaszkotle - kolumna morowa|Jaszkotle, pow. wrocławski, 1668]]
Plik:Nasławice kamienna kapliczka słupowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka słupowa w Nasławicach|Nasławice, pow. wrocławski
Plik:Kamieniec Zabkowicki kapliczka kamienna.jpg|alt=Kaminna kapliczka przydrożna w Kamieńcu Ząbkowickim|Kamieniec Ząbkowicki, pow. ząbkowicki, 1864
Plik:Mąkolono.jpg|Mąkolno, pow. ząbkowicki; głowica kapliczki? w murze posesji
Plik:Brennik.jpg|alt=kapliczka kamienna, Brennik|Brennik, pow. złotoryjski, 1521
Plik:Sokołowiec.jpg|[[:Plik:Sokołowiec 4.jpg|Sokołowiec]], pow. złotoryjski, 1806
Plik:Sokołowiec 2.jpg|[[:Plik:Sokołowiec 2a.jpg|Sokołowiec]], pow. złotoryjski, pocz. XIX w.
Plik:Złotoryja kamienna kapliczka.jpg|alt=Kapmienna kapliczka słupowa w Złotoryi|Złotoryja, koniec XV w.
</gallery>

[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dolny Śląsk]]

Plik:Rehdiger krypta herb.jpg

2025-12-19T07:48:15Z

Anna Kowalczewska:

Herb na płycie krypty Rehdigerow na zewnętrznej ścianie kaplicy Rehdigerów. Fara elżbietańska. Fot. 2025.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Fara elżbietańska]]
[[Kategoria:Wrocław w XVI wieku]]
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Herby we Wrocławiu

2025-12-19T07:45:24Z

Anna Kowalczewska: /* Pannwitz */

<div style="float: right;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
Herby te to uzupełnienie strony [[Herby mieszczan|Herby mieszczan wrocławskich]] o godła, które pojawiają się we [[Wroclaw|Wrocławiu]] w czasach przedpruskich, a nie należą do wrocławskich mieszczan. To na przykład herby z wywodu genealogicznego obywateli miasta znajdujące się na epitafiach (matki, dziadkowie) albo herby rodów, które są związane z miastem incydentalnie.

== Betsch ==
Betsch, Bertz, Petsch, Petzsch<br>
Koło młyńskie o 4 szprychach.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Betsch na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb Betsch
</gallery>

Herb Apolonii Jenkwitz z domu Betsch na jej [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|wspólnym z z mężem epitafium na północnej elewacji fary elżbietańskiej we Wrocławiu]]. Pierwszym mężem zmarłej w 1483 r. Apolonii był Jakub Kopadlo (Jakob Kopâdlo). Rodzice to Heinz von Betsch pan na Leutmannsdorf (Lutomia Dolna) i Ursula [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|von Tarnau]]. Rodzina Betsch pochodziła prawdopodobnie z Czech, być może tam pierwotnie z Niemiec, a na Śląsk dotarła przez ziemię kłodzką. Betschowie identyfikowani sa pod nazwiskami Beczaw, Betschow, Bethschow, Betsow, Pezow. Pod koniec XIII w. Henryk Spiegel de Pezowe znajdował się w otoczeniu księcia wrocławskiego Heryka IV. W 1303 nadał henrykowskim cystersom jatkę w Rychbachu (Dzierżoniowie). Jego potomkowie byli związani z tą okolicą, również wtedy gdy znalazła się w księstwie świdnickim. Siedzibą rodu stała się Lutomia Dolna (Leutmannsdorf), w której ufundowali kościół będący potem rodową nekropolią.

== Czechau ==
(von) Czechau, Czechaw, Czeczow, Czeschau, Czeschaw, Tscheschaw, Tzechau, Zeschow
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Czechau 1.jpg|Herb Czechau
Plik:Czechau.jpg|Herb Czechau
</gallery>
Herb Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), pierwszej żony Zygfryda [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (1530-1584), na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|jej epitafium w farze elżbietańskiej]]. Córka Kaspara, właściciela Borzygniewa (gm. Mietków, pow. wrocławski) i Katarzyny von Logau.

== Dudycz ==
Dudycz, Dudith, Dudić
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dudycz.jpg|Dudycz
Plik:Dudycz herb.jpg|Dudycz
</gallery>
Andrzej Dudycz (András Dudith de Horahovicza lub Hardelatti von Horebowitz, Andrija Dudić Orehovički). Jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium jest na trzecim filarze w farze elżbietańskiej]].

== Dyhrn ==
Dyhrn, Dihr, Dihren
<gallery mode=packed heights=190px>
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|Epitafium
Plik:Dyhrn.jpg|Herb Dyhrn
Plik:Salisch.jpg|Herb Salisch
Plik:Buchwitz.jpg|Herb Buchwitz
Plik:Wirben.jpg|Herb Wirben
Plik:Koschlig.jpg|Herb Koschlig
Plik:Gafron.jpg|Herb Gafron
Plik:Lochau.jpg|Herb Lochau, Logau?
Plik:Senitz.jpg|Herb Senitz
</gallery>
Herby na epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw. [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|Kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]].

== Filipiec ==
<gallery mode=packed heights=190px>
Plik:Filipiec ekslibris heradyczny.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Jan Filipiec|Jana Filipca]] jako biskupa ołomunieckiego na ekslibrisie heraldycznym (protoekslibris) namalowanym na odwrocie strony tytułowej Komentarza do Metamorfoz Apulejusza wydrukowanego w 1501 r.</div>
Plik:Filipec herb.jpg|Herb [[Jan Filipiec|Jana Filipca]]; dawny klasztor franciszkanów w Uherskim Hradiště
</gallery>
[[Jan Filipiec]] ur. około 1431 w Prościejowie (Prostějov) - zm. 28 czerwca 1509 w Uherské Hradiště, był biskupem wielkowaradyńskim jako Jan IX, administratorem diecezji ołomunieckiej, wrocławskim biskupem pomocniczym i jednym z najważniejszych dyplomatów w służbie Macieja Korwina. Pod koniec życia franciszkanin we wrocławskim klasztorze. Zobacz artykuł o [[Jan Filipiec|biskupie Janie Filipcu]].

== Goldbeck ==
<gallery mode=packed heights=190px>
Plik:Goldbeck fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647)]] w farze elżbietańskiej, reprezentujący jego matkę Elisabeth Hadamer z domu Goldbeck</div>
</gallery>

== Götz ==
Nieidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[Herby mieszczan wrocławskich#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Grudschreiber ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Grudschreiber Hedwig.jpg|Herb Grudschreiber
</gallery>
Herb matki [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] Jadwigi Grudschreiber (zm. 1513) we fragmencie kamiennego reliefu, będącego podstawą ołtarza w kaplicy Prockendorffów (1517) we wrocławskiej farze elżbietańskiej. Grudschreiberowie to związana głównie z Legnicą rodzina pisana tam Kochenschreiber, Kochinschriber, Kochinschreiber, Kochenschreiber, Kochinschreiber, Croczenschreiber i Cochenschreiber. W publikacjach dotyczących Wrocławia nazwisko zapisywane jest też Grudschreiber, Gruttschreiber. Ojciec Jadwigi Matthias był dwukrotnie burmistrzem Legnicy (1448/1449 i 1451/1452).

== Nimptsch i Schliewitz ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Nimptsch FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb małżeński; Ernst Moritz Nimptsch (1597-1673) i Ewa domu von Schliewitz (zm. 1639 we Wrocławiu)</div>
</gallery>
Herb małżeński, czyli kompozycja heraldyczna powstała z połączenia herbów małżonków. Na tarczy dwudzielnej w słup po heraldycznie prawej stronie herb Nimptschów, po lewej Schliewitzów.
Epitafium na północnej [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|ścianie wrocławskiej fary elżbietańskiej]]. Patrz artykuł [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]].

== Pannwitz ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schubart i inne.jpg|Pannwitz - ostatni herb z prawej strony patrzącego
Plik:Pannwitz Heinricha von Stillfried.jpg|Pannwitz
</gallery>
Herby [[Herby_mieszczan#Schubart|Schubart]], [[Herby_mieszczan#Eisenreich|Eisenreich]] (?), [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]] i Pannwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej. Herb szeroko rozrodzonej na Śląsku rodziny szlacheckiej reprezentuje matkę Anny [[Herby_mieszczan#Althoff|Althoff]]. Obok herb Pannwitz na epitafium Heinricha von Stillfried (30 XII 1597 - 45 IX 1598 r). Kościół w Żelowicach pow. strzeliński. Herb na wrocławskim epitafium też był pierwotnie malowany. Tarcza herbowa na wrocławskim epitafium zachowana jest jedynie w formie reliefowego konturu, bez oryginalnej polichromii. Podziały herbu oddano wyłącznie liniami rzeźbiarskimi, bez strukturalnego modelowania pól — oznacza to, że pierwotnie malowane barwy dziś całkowicie zanikły. Obecny wygląd przedstawia więc jedynie zarys kompozycji herbu, pozbawiony jego właściwej kolorystyki i detalu.

== Paschkowitz ==
Paszkowicz
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Almaria Paszkowicza.jpg|Szafa (almaria, armaria) Paszkowicza
Plik:Paschkowitz 1455.jpg|Herb na fryzie szafy; łabędź na zielonym polu
Plik:Katedra Wincenty.jpg|[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|Św. Wincenty (1470) na południowej ścianie katedry pw. św. Jana Chrzciciela]]
Plik:Paschkowitz 1470.jpg|Herb (łabędź) Johannesa Paschkowitza na konsoli pod rzeźbą św. Wincentego
</gallery>
'''Johanness Paschkowitz''' von Schwanfeld (zm. 1484), też Joannis Schwanfeld alias Paschkowitz bakałarz sztuk i dekretów, a we wrocławskiej kapitule katedralnej pełnił wiele lat funkcje prokuratora oraz magistra fabricae ecclesiae. Kanonik będący prokuratorem zarządzał majątkiem kapituły. Prowadził bilanse, wypłacał kanonikom pensje i dystrybucje chórowe. Magister fabricae ecclesiae opiekował się budynkiem katedry i wszystkimi budowlami na Ostrowie Tumskim. W związku z tym dysponował funduszami kościelnymi. Kanonicy wybierali spośród siebie dwóch magistrów fabricea ecclesie na roczną kadencję. Fundusze kościelne trzymali oni w skarbonie zamykanej na trzy klucze. Dwa posiadali oni, a trzeci - jeden z prałatów. Paschkowitz był typowym kościelnym dygnitarzem okresu. Zgromadził wiele dochodowych beneficjów. Oprócz tego, że był kanonikiem katedralnym we Wrocławiu był nim też w kapitułach świętokrzyskiej (Wrocław) i otmuchowskiej. W Nysie miał probostwo, a w Głogowie i Legnicy prebendy altaryjne. Miał też prebendę w Popowicach koło Strzegomia<ref>Konwent cystersów w Krzeszowie zeznał (13 grudnia 1473 r.), że Jan Swanfeld Paschkowicz, bakałarz sztuk i dekretów, dziekan w Otmuchowie i kanonik kapituł wrocławskich, korzystał jako posiadacz prebendy w Popowicach koło Strzegomia, na mocy fundacji księżnej Beatrycze ze Świdnicy, z inkorporowanych dziesięcin polnych z przynależnej do klasztoru wsi Zastruże. W ostatnich latach powstały na tle uiszczania dziesięciny spory między poddanymi klasztoru i poddanymi kanonika; zawarto więc porozumienie w tej sprawie, że konwent zamiast dziesięcin Zastruża odstąpił czynsz 5 grzywien na granicznym lesie z Popowic koło Rusкa; i w pieniądzach 60 grzywien groszy (Urban 1996, 136).</ref>. Prawdopodobnie jego bratem był proboszcz w Smolcu Mikołaj Paszkowicz. Jako magister fabricae ecclesiae zamówił w 1455 r. szafę na archiwum diecezjalne (almaria, armaria) za 35 florenów. Nie omieszkał kazać na niej umieść inskrypcji go upamiętniającej<ref name ="inskrypcja">''Anno Domini MCCCCLV Dominus Johannes Paschkowicz canonicus procurator ac magister fabrice ecclesie wratislaviensis hanc almariam comparavit et constant 35 florensis de pecunis ec ecclesie.'' Zastosowane w oryginale abrewiacje zostały uzupełnione.</ref> oraz swojego herbu. Mebel okazał się tą zasługą kanonika Paszkowicza, która przeniosła go do historii. "Szafa Paszkowicza" jest wykonana z dębowego drewna i ma wymiary 3,20 m długość, 1,86 m wysokość oraz 0,9 m głębokość. Zaopatrzona w dwa dwa duże skrzydła drzwiowe, osadzone na trzech zawiasach pasowych. Wspomniana inskrypcja została wycięta gotycką minuskułą na fryzie z przodu i prawym boku. Herb (łabędź na zielonym polu) znajduje się z przodu po środku pod napisem. Zabezpieczenia są solidne. Aż trzy żelazne zamknięcia (gotycki zamek, zakrętka i wrzeciądze). Jako, że to miejsce przechowywania dokumentów dano osiem otworów do wietrzenia, zabezpieczonych dziurkowaną blachą. Wnętrze to 48 szuflad na sześciu poziomach. 24 górne zostały oznaczone kolejnymi literami alfabetu, grawerowanymi w gotyckiej majuskule. Dolne 24 szuflady to również litery alfabetu ale z dodanie litery "A". Szafa służyła do przechowywania dokumentów do 1846 r., a potem została ustawiona w sali gotyckiej dzisiejszego Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Uważana jest za bardzo cenny zabytek gotyckiego meblarstwa. Paschkowitz jest też, wspólnie z Thomasem [[Herby mieszczan wrocławskich#Prockendorff|Prockendorffem]], fundatorem figury św. Wincentego na południowej ścianie katedry. Na konsoli widnieje data 1470 oraz herby jego i Procekndorffa<ref>Czechowicz 2008, 160 sugeruje, że nicią łączącą dwóch fundatorów może być sąsiedztwo brata Johannesa Paschkowitza, Mikołaja jako proboszcza w Smolcu z Sośnicą, która miała być własnością Thomasa Prockendorrffa. W posiadanie Sośnicy wszedł jednak dopiero syn Thomasa [[Hans Prockendorff]] już po powstaniu rzeźby św. Wincentego.</ref>. Jako nyski proboszcz zainicjował budowę budowę dzwonnicy przy farze (kamień węgielny położył w 1472 r. biskup Rudolf von Rüdesheim). Miała to być najwyższa dzwonnica na Śląsku, ale nigdy nie została ukończona.

== Pretwicz ==
Pretwitcz, Pretwicz
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pretwitcz Johannes.jpg|Fragment [[Herby na epitafiach#Epitafium Johannesa Pretwicza|epitafium Johannesa Pretwicza]]
</gallery>
W środku trójlistna tarcza, a w niej odwrócona ku dołowi podkowa, litery I T P oraz data 1504. To fragment obrazu na [[Herby na epitafiach#Epitafium Johannesa Pretwicza|epitafium wikariusza wrocławskiej katedry Johannesa Pretwitcza]] zmarłego w 1522 r. Znajduje się pomiędzy męskimi i żeńskimi członkami rodziny więc jest ich znakiem. Nie jest to jednak znana rodzina Prittwitz, której jeden z zapisów nazwy też brzmi Pretficz, a pochodził z niej np. słynny obrońca Polski przed najazdami tatarskimi Bernard Pretficz. Młodszy od Johannesa ale żyjący też w tym samym czasie. Ten śląski ród rycerski przyjął polski herb Wczele.

== Reinhold ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Reinhold von Beutenbach Magdalena 1537.jpg|Herb Reinhold
</gallery>
[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Herb Reinhold na epitafium Mikołaja Jenkwitza Posadowskiego]] (Nocolaus Jenkwitz genannt Posadowsky). 1537. Pierwotnie w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, teraz Muzeum Narodowe we Wrocławiu (Nr inw. VIII-2648). Należy do III żony Mikołaja Magdaleny Reinhold von Beutenbach. Reinhold von Beutenbach (Reinold, Reynold) to rodzina z której znani są we Wrocławiu tylko. 1. Żona od 1537 Mikołaja Jenkwitza Posadowskiego, Magdalena. 2. Andreas Reinhold małżonek Margarete Ungerathen i być może 3. Bonaventura Reinold mąż Gertrudy, w której testamencie z 29 sierpnia 1553 r. wymieniono 4 małoletnich dzieci bez imienia <small>(Schellenberg 1938, 112)</small>, <small>(Pusch 1987, 319 - O Magdalenie)</small>. 4. Wzmianka Jakob Reinhold II mąż Hedwig Schmidt - znana 1495-1500 <small>(Pusch 1990, 139)</small>.

== Schönpühl ==
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Schönpühl na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Trzeci herb od lewej, pierwszy w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Paul Schönpühl był jej pierwszym mężem. Poza tym nic o nim nie wiadomo.</div>
</gallery>

== Schweinitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz na 7 filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|farze magdaleńskiej]].</div>
</gallery>
<center>
''Ehrengd. d. Hochedelgeb. Herren George Hermann von Schweinitz kurfürstlichsächs. Kriegsraths Kamerherren obristen und commendanten zu Breßlau 1667 den 30. Ap.''<br> głosi inskrypcja na otoku.
</center>
'''Georg Hermann von Schweinitz und Crain''' (* 14 II 1602 w Krajowie (Crain); † 30 IV 1667 we Wrocławiu). Sędziwy już pułkownik został w 1663 r. komendantem Wrocławia mianowanym w związku z wojną turecko-austriacką 1663-1664. Schweinitzowie to stara śląska rodzina szlchecka. Według legendy rodowej mieli przybyć na Śląsk pod koniec XII w. w orszaku Jadwigi z Andechs (św. Jadwigi), żony Henryka II. Jerzy urodził się w podlegnickiej posiadłości Schweinitzów Krajowie. Edukował się w domu oraz w ewangelickiej szkole w Jaworze. Ogłady nabywał na różnych dworach hrabiowskich i książęcych, aż w końcu wszedł w służbę u księcia Franciszka Karola zu Sachsen-Lauenburg. Odbył też kawalerską "wielką podróż" (grand tour). Jego aktywne dorosłe życie przypadło na wojnę trzydziestoletnią. Praktyczne doświadczanie wojskowe zaczął zdobywać od bitwy pod Fleurus (1622), oczywiście w armii protestanckiej. Rok później dostał się do cesarskiej niewoli. Uwolniony podczas wzajemnej wymiany jeńców powrócił na Śląsk i na prośbę matki kilka lat przebywał w rodzinnym majątku. Poślubił wtedy swoją pierwszą żonę. W 1634 r von Schweinitz zdecydował się podjąć karierę wojskową, tym razem w saskiej armii elektorskiej. Od 1635 (pokój praski) protestancka Saksonia stała się członkiem koalicji Świętego Cesarstwa Rzymskiego czyli strony katolickiej. Georg w randze kapitana został dowódcą plutonu w pułku piechoty. W 1638 awansował na podpułkownika. Walczył z sukcesami i w 1643 r. elektor Jan Jerzy I mianował go pułkownikiem. Przez krótki okres był nawet dowódcą całej armii elektorskiej. Po wojnie został komendantem jednej z najważniejszych saksońskich twierdz - Stolpen. Otrzymał tytuły szambelana i radcy wojennego. Zmarł we Wrocławiu około godziny 13:30 30 kwietnia 1667 r. Został pochowany w kościele św. Elżbiety. Nabożeństwo żałobne odbyło się 26 czerwca 1667 r. w obecności posłów cesarskich, elektorsko-saskich i wysłanników innych książąt. Von Schweinitz miał też zainteresowania humanistyczne. Był członkiem liczącego ok. 900 osób "Towarzystwa Owocodajnego" (''Fruchtbringende Gesellschaft''). Było to działające w latach 1617–1680 niemieckie barokowe towarzystwo literackie i językowe.

== Stensch ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Młyny św. Klary chronostych.jpg|Tablica inskrypcyjna z 1799 r. z herbem ksieni Hedwig von Stensch
Plik:Stentzsch.jpg|Herb Stentzsch (Stentsch, Stensch)
Plik:Mlyny św. Klary w 1808 r.jpg|Młyny św. klary w 1808 po odbudowie w 1799 r. przez przeoryszę Jadwigę von Stensch
Plik:Młyny św. Klary pożar w 1908 r.jpg|Młyny św. Klary po pożarze w lipcu 1908 r.
</gallery>
Herb przeoryszy wrocławskiego klasztoru klarysek '''Hedwig von Stensch'''. Tablica inskrypcyjna, którą wieńczył dotyczy młynów św. Klary na wyspach Słodowej (z lewej) i Bielarskiej we Wrocławiu. Została umieszczona w 1799 r. na ścianie młyna z prawej, analogicznie do rzeźby św. Klary widocznej we wnęce na młynie z lewej. Tekst jest chronostychem dającym datę 1799 i brzmiącym w tłumaczeniu: ''Henryk III budynki te ufundował, a Jadwiga ksieni św. Klary je przywróciła.'' Wzmianka o Henryku III wskazuje na powstanie tych młynów w poł. XIII w. chociaż w ręce klarysek przeszły trochę później. 12 V 1268 książę Władysław nadał im ten na wyspie Słodowej, a ok. 1330 stały się też właścicielkami tego na wyspie Bielarskiej. Odbudowa czy też przebudowa, o której mówi inskrypcja dokonana została po pożarze w 1789. Powstały dwupiętrowe barokowo-klasycystyczne budynki według projektu Brunnerta. Młyny św. Klary miały wówczas 4 koła. W tym czasie na Odrze w obrębie wrocławskich wysp pracowało 58 kół w 17 zakładach. Zniszczone w 1945 r. budynki młynów św. Klary miały zostać odbudowane z przeznaczeniem na Muzeum Etnograficzne. Ostatecznie zostały jednak w 1975 r. wysadzone (w czynie społecznym przez saperów z wrocławskiej Oficerskiej Szkoły Inżynieryjnej). Rzeźba św. Klary znajduje się na dziedzińcu domu przy ul. Katedralnej 10 (Dom Księży Emerytów).

Jadwiga von Stensch urodziła się 27 września 1736 r.<ref name="Pietsch">Pietsch Theophila. Zur Geschichte des Breslauer Klarenstiftes, des jetzigen Ursulinenklosters. Breslau: 1937.</ref> Pochodziła ze starego szlacheckiego rodu śląskiego z księstwa głogowskiego biorącego nazwisko od miejscowości Stentsch (Szczaniec) koło Świebodzina. Prawdopodobnie należała do ostatnio pokolenia rodziny. Do zakonu Ubogich Sióstr Świętej Klary wstąpiła 26 lipca 1752 r., a 15 grudnia 1780 r. została ksienią we Wrocławskim klasztorze. Była nią do sekularyzacji zakonu 1810 r. W królestwie Prus zostały zlikwidowane zakony kontemplacyjne. W chwili likwidacji wrocławskie klaryski miały dosyć znaczny majątek: znaczne majątki: własny browar, młyny św. klary, różne terytoria na przedmieściach Wrocławia oraz 14 wsi: Griptau, Neukirch, Klarenkranst, Oswitz, Gr. Öhlern, Prisselwitz, Polnisch Kniegnitz, Polnisch Peterwitz, Nippern, Guckerwitz, Stöschwitz, Naselwitz, Wilschwitz i część Bankau. Budynki klasztoru objęły prowadzące szkoły dla dziewcząt urszulanki (oddały miastu swoją dotychczasową siedzibę), które zapewniły schronienie członkiniom rozwiązanych zgromadzeń, w tym byłej przeoryszy klarysek. Jadwiga von Stensch zmarła w swoim dawnym klasztorze 22 lutego 1815 r. Pamięć o rodzie Piastów jako wielkich dobroczyńcach domu była przez wieki pielęgnowana w konwencie klarysek z wdzięczną pobożnością, co potwierdzają. Modlitewnik i oficjum , spuścizna ostatnie klaryski przekazały urszulankom. Zawierały one m.in. instrukcje dotyczące modlitw: zobowiązania do czuwań i mszy za zmarłych Henryka II i Annę, fundatorów, za księcia Henryka, który ofiarował las' (Henryk III. 1268), za króla Polski i jego rodzinę z powodu wielkiej fundacji solnej w 1365 (w tym roku król Kazimierz III Wielki wzbogacił klasztor dużą fundacją solną dla zbawienia dusz swoich, rodziców i przodków), za trzy panie "pod białym kamieniem": Annę, Jadwigę i Juttę.

== Straubinger ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Straubinger herb.jpg|Herb proboszcza fary Marii Magdaleny [[Oswald Straubinger|Oswalda Straubingera]] (zm. 1517)
Plik:Straubinger Oswals epitafium herb.jpg|Herb Oswalda Straubingera; tablica na epitafium z ok. 1517-1520 r. w farze magdaleńskiej,
</gallery>

[[Oswald Straubinger]] występujący też pod pseudonimem Winkler (zm. w 1517) pochodził z Bawarii. Ostatni katolicki proboszcz wrocławskiej parafii św. Marii Magdaleny i rektor jej szkoły parafialnej, kanonik (od ok. 1485) i kantor (od 1489) wrocławskiej kapituły katedralnej, kanonik głogowskiej kapituły kolegiackiej, notariusz księcia żagańskiego Jana II Dzikiego, doktor praw, humanista. Herb znajdował się na wykuszu zbudowanego przez niego domu parafialnego przy ul. Łaciarskiej (''Altbussergasse'').

== Herby osób incydentalnie związanych z Wrocławiem ==
Tu np. herby osób nie będących mieszkańcami Wrocławia ale umieszczone na epitafiach z powodów genealogicznych.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Reidburg.jpg|Reidburg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Seidlitz.jpg|Seidlitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Wachtel von Pantenau.jpg|Wachtel von Pantenau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>
====== Herby na epitafium Heinricha Wrbsky von Wrby ======
----
[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Heinricha_Wrbsky_von_Wrby|Epitafium szesnastoletniego Hernyka Wrbsky von Wrby (Wirbski)]] wisi na północnej elewacji fary elżbietańskiej. Z pierwotnie znajdujących się na nim 16 herbów (z tego 12 jest znanych) aktualnie jest 4. Wirbscy to średniozamożna szlachta herbu Lis z księstw opolskiego i raciborskiego herby. 12 herbów Według Luchsa <small>(Luchs, 1860)</small>. Poczynając od góry na prawym obelisku: 1. Warkotschów, 2. [[:Plik:Wrbsky N.N.jpg|niezidentyfikowany]], 3. Trudny do rozpoznania - orzeł?, 4. Schyrowskich (Zierowskich), 5. Trzinskich (Trzcińskich), 6. Wrbskych (Wirbskich). Na lewym obelisku: 1. Komantzkich (Chomańskich), 2. [[Figura św. Jana Nepomucena w Kamieniu Śląskim|Larischów]], 3. Sedlnitzkich, 4. [[Herby_we_Wrocławiu#Betsch|Betschów]], 5. Frankenbergów, 6. Leschitzów (Leszczyców).
<gallery mode=packed heights=260px caption="Herby zachowane na epitafium">
Plik:Wrbsky.jpg|Wrbsky, Wirbski (polski herb Lis)
Plik:Komantzky.jpg|Komnatzky, Komanski, Chomanski (polski herb Zeta (Pilawa))
Plik:Wrbsky N.N.jpg|N.N.
Plik:Wrbsky N.N. 2.jpg|N.N.
</gallery>

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Plik:Zalesie 1.jpg

2025-12-13T09:44:01Z

Anna Kowalczewska:

Zalesie gm. Lubomierz, pow. lwówecki. Fot. 2016

Fundatorzy Johannes Baumert u. Anna sein Ehefrau, 1706.

Kapliczka przed wsią od strony szosy Pasiecznik - Wojciechów. 50°58'24.7"N 15°33'12.3"E.

Kapliczka pasyjna z 1706 roku, ufundowana przez Johannesa Baumerta i jego żonę Annę, przedstawia cztery etapy Męki Chrystusa. Zapisane na jej bokach wersy opisują wyszydzenie koroną cierniową, dźwiganie krzyża oraz bolesne rany zadawane Chrystusowi. Całość kończy się refleksją nad Jego śmiercią, która przynosi ludziom życie wieczne.

[[Kategoria:Powiat lwówecki]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]

Epitafium Krappów

2025-12-02T06:27:26Z

Anna Kowalczewska:

Późnogotyckie '''epitafium rodziny Krappe z około 1515 r.''' znajduje się na lewo od południowego wejścia do wieży bazyliki św. Elżbiety. Pierwotnie było wmurowane we wschodnią ścianę przylegającej niegdyś do wieży kościoła kaplicy Krappów, a po jej zburzeniu w 1839 r. przeniesione zostało na obecne miejsce.
<gallery mode=packed heights=360px>
Plik:Krapp epitafium.jpg|Widok całego epitafium Krappów (ok. 1515), łącznie z plakietą herbową Scholtza (ok. 1580)
Plik:Krappe epitafium.jpg|[[Herby wrocławskich rodzin mieszczańskich#Krapff|Rodzina Krappe (Krapf)]]
</gallery>
<div style="float: right;">{{Elżbieta}}</div>
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Znak (herb domowy, ''Hausmarke'', gmerk) używany przez [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Hansa I Krapffa (starego) (zm. 1497)]]; pierwsza postać z lewej.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|[[Herby mieszczan#Krapff|Herb Krappe]] pod postacią Hansa II Krapffa (starszego) (zm. 1513); drugi od lewej.
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|Herb rodziny [[Herby mieszczan#Meisner|Meißner]] pod czwartą od prawej postacią kobiecą. To Beatrix Meißner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|Herb szlacheckiej rodziny [[Herby mieszczan#Falkenhayn|von Falkenhayn]], mającej obywatelstwo Wrocławia, pod pierwszą z prawej postacią kobiecą. To Katarzyna Krapff z domu Falkenhayn, żona Hansa I Krapffa (postać pierwsza z lewej). Między nimi ich dzieci i wnuki.
</gallery>
Plakieta herbowa znajdująca się pod epitafium. Łączona z epitafium Krappów co najmniej od 1649 r. Powstała ok. 1580? Jej fundatorem był prawdopodobnie Georg von Althoff zw. Scholtzem (słabo czytelny napis u dołu plakiety „Georg Althoff Scholtz [genannt]”). Być może część niezidentyfikowanego epitafium.
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Krappe epitafium plakieta herbowa.jpg|Piaskowcowa plakieta z czterema herbami i manierystycznym ornamentem.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|Herb rodziny Krappe. Pierwsza żona Georga Althoffa to Katharina Krappe (1533-1580). Małżeństwo zawarte w 1554 r. Renowacja epitafium, a więc i powstanie plakiety, miały najpewniej związek z jej śmiercią. Na epitafium jest jej ojciec Hans III (zm. 1547) - wśród synów Hansa II (postać z herbem Krappe) klęczących przed nim.
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|Herb/gmerk Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604)
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Herby mieszczan#Frankenstein|Herb rodziny Frankenstein]]
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|Herb rodziny Hirsch
</gallery>
Herby zostały opisane według identyfikacji Hermanna Luchsa <small>(Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche..., 1860, s. 175)</small>, która jednak nie wydaje się bezwzględnie prawidłowa. W przypadku dolnego herbu Luchs stwierdza, że znak ten podważa napis, bo nie wiadomo, czyim jest herbem, gdyż herb Altohoffów jest inny. Być może wyjaśnieniem jest to, że bracia Georg i Hans Althoff zwani Scholtz uzyskali zatwierdzenie herbu dyplomem wystawionym w Wiedniu dnia 7 III 1582 r. Niezidentyfikowany dolny herb mógłby być używanym wcześniej przez Althoffów gmerkiem umieszczonym w tarczy herbowej (herb mieszczański), co było przejawem aspiracji górnych warstw mieszczańskich. Na północnej ścianie fary elżbietańskiej wsi epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|Epitafium Lorenza_Schubarta i jego żony Anny z domu Althoff]]. Powstało po śmierci Lorenza w 1573 r., a herbem żony jest już herb z dyplomu z 1582 r. Wszystko to każe pozostawać nadal w dużej niepewności co do pochodzenia samej "płyty Georga Althoffa" oraz jej programu heraldycznego.

[[Kategoria:Fara elżbietańska|Krappów epitafium]]

Plik:Winnica.jpg

2025-12-02T05:02:46Z

Anna Kowalczewska:

Winnica, gm. Krotoszyce, pow. legnicki. Fot. 2025.

Krzyż na murowanym postumencie z inskrypcjami. Fundacja z 1831 r. Aktualnie na postumencie drewniany krzyż z blaszanym Chrystusem, ale nie w typie lubomierskich czy spod Nowogrodźca. Możliwe, że dużo późniejszy od cokołu. Fundacja w terenie głównie protestanckim związana z tym, że wieś należała do sekularyzacji do cystersów z Lubiąża.

Na posesji domu nr 39.

51°07'04.3"N 16°05'02.3"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Powiat legnicki]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy z I poł. XIX w.]]

Plik:Winnica.jpg

2025-12-02T05:01:56Z

Anna Kowalczewska:

Winnica, gm. Krotoszyce, pow. legnicki. Fot. 2025.

Krzyż na murowanym postumencie z inskrypcjami. Fundacja z 1831 r. Aktualnie na postumencie drewniany krzyż z blaszanym Chrystusem ale nie w typie lubomierskich czy spod Nowogrodźca. Możliwe późniejszy dużo od cokołu. Fundacja w terenie głównie protestanckim związana z tym, że wieś należała do sekularyzacji do Cystersów z Lubiąża.

Na posesji domu nr 39.

51°07'04.3"N 16°05'02.3"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Powiat legnicki]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy z I poł. XIX w.]]

Plik:Winnica.jpg

2025-12-02T05:01:41Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Nowe Rochowice Chrystus z blachy.jpg

2025-11-17T05:05:32Z

Anna Kowalczewska:

Nowe Rochowice (niem. Neu-Röhrsdorf), gm. Bolków, fot. 2025.

Krzyż z Chrystusem z blachy na rozstaju dróg przed wsią od wschodniej strony, przy przystanku autobusowym. Obok jest trzon kamiennego krzyża.

50°56'11.1"N 16°02'01.6"E

{{LMZ}}

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie jaworskim]]

Plik:Nowe Rochowice Chrystus z blachy.jpg

2025-11-17T05:05:18Z

Anna Kowalczewska:

Nowe Rochowice (niem. Neu-Röhrsdorf), gm. Bolków, fot. 2025.

Krzyż z Chrystusem z blachy na rozstaju dróg przed wsią o wschodniej strony, przy przystanku autobusowym. Obok jest trzon kamiennego krzyża.

50°56'11.1"N 16°02'01.6"E

{{LMZ}}

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie jaworskim]]