Silesiacum - Wkład użytkownika [pl]

Święty Jan Nepomucen

2026-11-07T23:24:28Z

Michał Zalewski: /* Jan Nepomucen i Jan Hus */

''(...) przestrzeń kulturową „Środkową Europę” można zobrazować jako obszar, w którym szerzy się kult Jana Nepomucena. Innymi słowy: środkowa Europa jest tam, gdzie Jan Nepomucen jest znany, czczony i gdzie znajdują się obrazy i rzeźby tego świętego''<ref>''Johannes von Nepomuk / Der Heilige Mitteleuropas - Svetec Stredni Evropy - The Saint of Middle Europe.'' Karel Drhovsky, Jiri Grusa, Johanna von Herzogenberg, Aldemar Schiffkorn, Vaclav Vokolek. Linz: Land Oberösterreich, 2002.</ref>. - bardzo trafne określenie granic trudnego do zdefiniowania pojęcia Europa Środkowa, dokonane przez austriackiego historyka sztuki, profesora Aldemara Schiffkorna<ref group="U">W katalogu wystawy z 2004 r., z okazji Środkowoeuropejskiego Dnia Katolickiego i rozszerzenia Unii Europejskiej - wymieniony w przypisie 1.</ref>.
[[Plik:Mrozów Nepomucen d.jpg|thumb|right|Płaskorzeźba na cokole figury św. Jana Nepomucena przedstawiająca relikwiarz z językiem; [[Figura św. Jana Nepomucena w Mrozowie koło Wrocławia|Mrozów, lata 40. XVIII w.]]]]

'''Jan''' urodzony ok. 1350 r., prawdopodobnie w Pomuku (dziś Nepomuk w pilzneńskim kraju) w Czechach, zmarły 20 marca 1393 r. w Pradze, jest '''świętym''' Kościoła katolickiego jako '''Jan Nepomucen'''. Pomimo tak ogromnego znaczenia dla nie tylko kulturowego krajobrazu znacznej części Europy, potwierdzonego tysiącami wizerunków w kościołach, [[Wolnostojące pomniki św. Jana Nepomucena|figur i pomników wolnostojących]] oraz [[Drewniane rzeźby św. Jana Nepomucena|rzeźb kapliczkowych]], jest jedną z bardziej kontrowersyjnych postaci hagiografii<ref name="Hussiana">Vooght Paul de.''Hussiana.'' Louvain: Publications universitaires, 1960.</ref><ref name="Księga">Fros Henryk SJ, Sowa Franciszek. ''Księga imion świętych.'' Tom 3, H-Ł. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1998.</ref><ref name="Britannica">''Jan Nepomucen, św.'' W: Britannica - edycja polska. Tom 18, Is-Jo. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2000, s. 177.</ref>.

'''Nie jest to biografia świętego, lecz uwagi na temat dwóch aspektów jego kultu - patronatu dobrej (szczerej) spowiedzi, spowiedników i dobrej sławy (czci) oraz przeciwstawiania Jana Nepomucena Janowi Husowi'''

== Patron dobrej spowiedzi ==
Historyczny Jan był bliskim współpracownikiem biskupa praskiego i wplątał się w walkę o władzę między tronem a ołtarzem, co skończyło się dla niego śmiercią w 1393 r. 300 lat później został wyciągnięty z grobu (również dosłownie) i postawiony znowu do walki. Tym razem został żołnierzem kontrreformacji. Pojawiła się w obiegu historia jakoby był spowiednikiem królowej Zofii, żony króla Wacława IV. Ten ostatni chciał wymóc na Janie szczegóły dotyczące spowiedzi swej małżonki, w której miałaby przyznać się do zdrady, jednak kapłan odmówił, za co miał ponieść męczeńską śmierć. Jan Nepomucen tak naprawdę nie pełnił żadnych funkcji dworskich i nie był wcale spowiednikiem królowej. Jezuici uwypuklili ten legendarny wątek, bo potrzebne im to było do użycia przeciwko protestantom, kwestionującym spowiedź indywidualną. W swojej propagandzie zwolennicy reformacji posuwali się do twierdzeń, że księża współpracują z katolicką władzą świeckich i denuncjują wiernych. Aby takie opowieści nie padały na podatny grunt, pojawił się św. Jan Nepomucen ze swoim cudownie zachowanym językiem. W ciągu pierwszych lat po beatyfikacji (1721) i kanonizacji (1729) powstała ogromna liczba wolno stojących pomników Jana. Wolno stojących, bo były czymś w rodzaju "plakatów reklamowych". Mówiły wiernym, ale też niechodzącym do kościoła, że te wszystkie protestanckie opowieści to nieprawda. Miały budzić zaufanie do spowiedzi. Dziś również kościół przyznaje, że to legenda. Oczywiście Jan był męczennikiem. Zginął za kościół, ale ta kwestia, która przy beatyfikacji była pierwszoplanowa (męczeństwo za utrzymanie tajemnicy spowiedzi), jest teraz niewygodna i niepodnoszona, a sam święty też schowany został w cień. W rzeczywistości konflikt z królem Wacławem IV, który doprowadził Jana z Pomuka do męczeńskiej śmierci, dotyczył personaliów, mianowicie obsadzenia funkcji opata klasztoru Benedyktynów w Kladrubach, którego arcybiskup dobrał wbrew woli władcy, a przyszłemu świętemu jako przedstawicielowi metropolity przyszło za to zapłacić bezpośrednio.

Jan Paweł II w liście do arcybiskupa praskiego, kardynała Franciszka Tomáška, napisanym 2 marca 1979 r. w związku z 250 rocznicą kanonizacji Jana, zręcznie porusza temat, zrzucając "pomyłkę" na anonimową tradycję. We fragmentach odnoszących się do życia męczennika pisze o rzeczywistej przyczynie męczeństwa: ''został kanonikiem i generalnym wikariuszem. Urząd ten nakładał na niego wielką odpowiedzialność za kościelne sprawy i za nie doznał męczeńskiej śmierci, a jednocześnie i swej sławy. Gniew królewski skupił się przede wszystkim na nim, gdyż bronił prawa kościelnego i jego swobody przeciw samowoli króla Wacława IV bardziej niż inni. Władca sam się zaangażował w torturowanie go, a gdy Jan na skutek tego zmarł, kazał go zrzucić z mostu do Wełtawy.'' Ta obrona prawa kościelnego i kościelnych swobód to walka z władzą świecką o prawo mianowania dostojników. Papież nie wspomina tu nic o byciu spowiednikiem królowej. Przyznaje, że motywem tortur był spór o prerogatywy władzy. Dalej nawiązuje do ustanowienia świętego patronem spowiedzi, tłumacząc "nieporozumienie": ''W kilka dziesięcioleci po śmierci Bożego męża zaczęła szerzyć się wieść, że król kazał go zabić dlatego, że nie chciał zdradzić tajemnicy spowiedzi. Męczennik za swobodę kościoła zaczął być czczony jako świadek sakramentalnej tajemnicy.'' Z kolei w liście z 1993 r. z okazji 600-lecia śmierci Jana Nepomucena, skierowanym do ówczesnego arcybiskupa praskiego Miloslava Vlka, Jan Paweł II nie wspomina już w ogóle o legendzie śmierci z powodu dotrzymania tajemnicy spowiedzi, lecz tylko ogólnie omawia obowiązki kapłana jako spowiednika w sakramencie pokuty.

Święty Jan Nepomucen przedstawiany jest z charakterystycznymi [[atrybuty świętych|atrybutami]] nawiązującymi do omawianej legendy: język, klucz, kłódka, zapieczętowany list, zamknięta księga, łaciński napis ''tacui'' – milczałem. Podczas ekshumacji dokonanej w 1719 r. przed beatyfikacją, ponad 300 lat po śmierci Jana, okazało się, że jego język oparł się upływowi czasu i pozostał nienaruszony. Język znajduje się teraz w relikwiarzu w katedrze św. Wita na Hradczanach w Pradze. Corocznie 16 maja odbywa się uroczystość pokazania wiernym tej relikwii. Odpust z tej okazji nazywany jest popularnie "Świętem Pokazania Języka" i odbywają się podczas niego konkursy związane z pokazywaniem tej części ciała. Badania przeprowadzone w latach 70. XX w. potwierdziły, że jest to fragment zachowanej tkanki ludzkiej, lecz nie języka, tylko mózgu.

Święty przedstawiony jest zazwyczaj w [[kontrapost|kontrapoście]]. Odziany w tradycyjne szaty kapłańskie prałata według mody z okresu kontrreformacji: sutanna, [[rokieta]] (ozdobna komża), [[mantolet]] (peleryna). Na głowie zwykle ma [[biret]], nad nią aureolę. Najczęściej spogląda na trzymany na ramieniu krzyż z ułożoną do niego równolegle palmą męczeńską.

=== Jan Ani Mru Mru ===
Jan urodził się w miasteczku Pomuk, położonym około 35 km na południowy wschód od Pilzna, w niemieckiej rodzinie miejscowego urzędnika, być może burmistrza. Jako dostojnik arcybiskupstwa praskiego (kanonik, wikariusz generalny) podpisywał się "Iohannes olim Welflini de Pomuk" oraz "Iohannes natus quondam Welflini de Pomuk", co można tłumaczyć jako "Jan, syn nieżyjącego Welflina z Pomuka".

Miejscowość później zaczęła się nazywać Nepomuk. Ta zmiana dotyczy języka czeskiego, gdyż nazwa niemiecka pozostała taka sama – Pomuk. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Pomuk stał się Nepomukiem, ani nie istnieje przekonujące wytłumaczenie tej zmiany. Słowo "pomoknout", od którego prawdopodobnie pochodzi nazwa Pomuk, wiąże się z przemoknięciem, wilgocią i sugerowałoby, że pierwotna nazwa odnosiła się do podmokłej okolicy. Skąd zatem Nepomuk? Możliwe, że nazwa ta najpierw pojawiła się w "nazwisku" duchownego.

Jego kult rozkwitł gwałtownie w pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku, ale w środowisku związanym z praską kapitułą istniał praktycznie od momentu śmierci męczennika. W którymś momencie – ale jeszcze w XV wieku, jak twierdzi Jan Paweł II (patrz wyżej) – pierwotną, kościelną, ale jednak bardzo ziemską przyczynę tortur i śmierci zastąpiono wersją uwzniośloną, związaną z sakramentem. Wtedy też, a może jeszcze później, mogła nastąpić zmiana "nazwiska". Otóż "nemuknout" oznacza "nie pisnąć ani słowa", "nie odezwać się". Prozaiczne Jan Pomucký (Johánek z Pomuka) zmieniło się w Jan Nepomucký, nawiązujące do legendarnego powodu jego męczeńskiej śmierci. "Jan, który nic nie powiedział", w domyśle: "Jan, który nie zdradził tajemnicy spowiedzi". To swoista gra słów i nazw. W takich "zabawach" lubowano się w XVII i XVIII wieku. Przykładami są [[chronostych]] czy [[kabalistyczny zapis dat]]. W rezultacie Nepomucký wróciło do miejsca jego urodzenia, zmieniając nazwę miasteczka na pochodzącą od jego najbardziej znanego rodaka.
{{Autor|Michał Zalewski}}
== Jan Nepomucen i Jan Hus ==
Jan Hus uczestniczył w słynnej debacie, która w 1401 roku odbyła się w domu staromiejskiego mieszczanina Václava Češířa. Hus, w obecności kuratora kaplicy, kramarza Kříža, bakałarza Hieronima z Pragi i innych osób, miał umniejszać znaczenie gwałtownej śmierci wikariusza generalnego Jana z Pomuku <small>(Smahel, ''Uprostřed Evropy. České země na konci středověku,'' s. 308, tam też przypis).
</small>

{{stub 2}}

== Inne strony o św. Janie Nepomucenie ==
* [[Pomniki św. Jana Nepomucena autorstwa Georga Leonharda Webera]]
* [[Rzeźby św. Jana Nepomucena|Rzeźby św. Jana Nepomucena - galeria]]
* [[Wolno stojące pomniki św. Jana Nepomucena|Wolno stojące pomniki św. Jana Nepomucena - galeria]]

== Galeria ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Praga Most Karola Nepomucen d.jpg|Jan Nepomucen na Moście Karola w Pradze
Plik:Nepomucen zk.jpg|<div style='text-align:justify;>Scena utopienia św. Jana Nepomucena; fragment obrazu olejnego na desce XVIII/XIX wiek, region Kłodzka</div>
Plik:Sanocki powiat Nepomucen.jpg|Srogów Dolny, jasielski, podkarpackie. [[:Plik:Srogów Dolny kapliczka 1849.jpg|Przydrożna kapliczka domkowa z 1849 r.]]
</gallery>

== Uwagi ==
<references group="U"/>

== Przypisy ==
<references />

== Literatura ==
* Babuchowski Andrzej. ''Jan Nepomucen.'' Kraków: Wydawnictwo WAM, 2007.
* Fros Henryk SJ, ''Sowa Franciszek. Księga imion świętych.'' Tom 3, H-Ł. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1998.
* Hochleitner Janusz. ''Powiernik tajemnic królowej. Kult świętego Jana Nepomucena na Warmii.'' Elbląg: 1996.
* Hochleitner Janusz. Scheer Iwona. ''Obrońca przed wylewami rzek. Niezwykłe dzieje życia i kultu świętego Jana Nepomucena.'' Elbląg-Świdnica:1998.
* Hochleitner Janusz. ''Święty Jan Nepomucen jako katolicki bohater kulturowy.'' Studia Ełckie. 2009, 11, s. 123-136. (c. 72)
* ''Jan Nepomucen, św.'' W: Britannica - edycja polska. Tom 18, Is-Jo. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2000, s. 177.
* ''Johannes von Nepomuk / Der Heilige Mitteleuropas - Svetec Stredni Evropy - The Saint of Middle Europe.'' Karel Drhovsky, Jiri Grusa, Johanna von Herzogenberg, Aldemar Schiffkorn, Vaclav Vokolek. Linz: Land Oberösterreich, 2002.
* Kalinowski Konstanty. Rzeźba barokowa na Śląsku. Warszawa: PWN, 1986, s. 261-283.
* Kuźmak Krystyna. ''Jan Nepomucen.'' W: Encyklopedia Katolicka. Tom VII. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1997.
* Marecki Józef, Rotter Lucyna. ''Jak czytać wizerunki świętych. Leksykon atrybutów i symboli hagiograficznych.'' Kraków: Universitas, 2013.
* ''Św. Jan Nepomucen''. Przegląd Katolicki. Rok 1866, s. 585-588. (c. +)
* Vooght Paul de. ''Hussiana.'' Louvain: Publications universitaires, 1960.
* Warchałowski Walerian. ''Kult i ikonografia św. Jana Nepomucena w Łowiczu.'' Mazowieckie Studia Humanistyczne. 2003, 9/1-2, s. 153-164. (c)
* ''[https://pl.wikisource.org/wiki/%C5%BBywot_%C5%9Bwi%C4%99tego_Jana_Nepomucena,_M%C4%99czennika Żywot świętego Jana Nepomucena, Męczennika.]'' W: Żywoty Świętych Pańskich na wszystkie dnie roku. Mikołów-Warszawa: Karol Miarka, 1910.

[[Kategoria:Święty Jan Nepomucen]]
[[Kategoria:Słownik]]

Warsztat lesicki

2026-10-19T16:50:38Z

Michał Zalewski: /* Różanka */

<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
Pojęcie [[warsztat lesicki]] wprowadziła grupa historyków sztuki skupiona wokół projektu ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku'', pochodzących głównie ze środowiska Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Projekt rozpoczął się w 1978 r. inwentaryzacją i badaniem zabytków w byłym hrabstwie kłodzkim i niestety zakończył wydaniem pierwszego i jedynego tomu planowanego katalogu, obejmującego powiat kłodzki (1987)<ref name="Katalog">''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987. Obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref>.

Szefem projektu był profesor Konstanty Kalinowski. Podczas badań zauważono, że wiele rzeźb w okolicy Międzylesia zdradza duże podobieństwo warsztatowe. Przyjęto hipotezę, że pochodzą z jednego lokalnego warsztatu rzeźbiarskiego, który musiał znajdować się w okolicy. Jego prace charakteryzowano jako "prymitywne ale charakterystyczne", a opisano go w następujący sposób.<br/>
''"Warsztat lesicki" wypracował bardzo specyficzną formułę rzeźbiarską, o pozbawionym wolumenu, płaskim, graficznym charakterze. Twórczość „warsztatu lesickiego” ma swe źródła w prowincjonalnej tradycji rzemieślniczej i czerpie inspiracje formalne za pośrednictwem grafiki, przy czym niewysoki poziom umiejętności rzeźbiarskich wskazuje na miejscowe, kamieniarskie raczej niż rzeźbiarskie wykształcenie mistrza i jego pomocników. Te uwarunkowania nie pozwoliły „warsztatowi lesickiemu” na w miarę szeroką adaptację współczesnej, w pełni barokowej formuły stylowej<ref name="Kalinowski">Kalinowski Konstanty. ''Rzeźba barokowa w Kotlinie Kłodzkiej.'' W: Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie. Poznań: 1987.</ref>

Do dzieł, które wyszły z "warsztatu lesickiego", zaliczono też kilka innych figur z Lesicy, a także rzeźby na fasadzie kościoła w Lesicy. Ponadto zabytki z Różanki, Gorzanowa, Niemojowa, Smreczyny i w końcu samego Międzylesia, w którym jego wytworem miałaby być nie tylko Trójca Święta przy ul. Wojska Polskiego, ale i najbardziej okazały pomnik miasteczka, czyli kolumna maryjna z 1697 r. w Rynku. Profesor Bogusław Czechowicz podtrzymał zasadnicze tezy ''Katalogu'' dotyczące "warsztatu lesickiego"<ref name="Czechowicz"/>, zwrócił jednak uwagę na dwie istotne rzeczy. Mianowicie badania do ''Katalogu'' ograniczyły się do terenu Polski, tymczasem do prawie połowy XVIII w. hrabstwo kłodzkie było częścią Czech i nie oddzielała go granica, a Międzylesie, domniemana siedziba "warsztatu lesickiego", leży w pobliżu granicy dzisiejszej, a więc należy się spodziewać, że po jej drugiej stronie też mogą znajdować się jego produkcje. I rzeczywiście na terenie Czech, w rejonie Mladkova i Červenej Vody, Letohradu czy Žamberka, znajdują się dalsze przykłady podobnej stylistyki. Ponadto według profesora ''analiza zabytków pozwala raczej mówić o przyjmowaniu pewnych konwencji stylistycznych, modusów plastycznych dla wyrażenia określonych treści, niż o braku umiejętności i prowincjonalizmie. Tym, co zwraca uwagę, ..., jest rozbicie draperii na duże zespoły paralelnych lub promieniście rozchodzących się fałd. Poszczególne zespoły przeciwstawiają się sobie kątem nachylenia owych fałd, co sprawia, że graficznie uformowana powierzchnia szat nabiera znacznej dynamiki. Taka estetyka ma określone wzory w środkowoeuropejskiej tradycji artystycznej – głównie w plastyce późnogotyckiej pierwszych dekad XVI w. ... Wydaje się zatem, że w twórczości warsztatu ... mamy do czynienia z posługiwaniem się inspiracjami płynącymi z określonych okresów, z dominacją inspiracji płynących z plastyki stylu pięknego i późnogotyckiego stylu łamanego. Czy był to zabieg świadomy, czy też bezwiedne inspirowanie się tradycją artystyczną różnych okresów – to pytanie, na które warto próbować odpowiedzieć, spoglądając na interesujące nas dzieła w szerszym kontekście. ... Reasumując, w twórczości rzeźbiarzy ... uchwytna jest stylizacja zmierzająca do nadania ich dziełom cech dawności. Widać w tych pracach jakiś nawrót do średniowiecza. Wciąż nie jest jasne, czy był on zabiegiem świadomym, skoro np. w przypadku kolumny w Mladkovie dotyczy figury Maryi, ale już nie reliefu ze św. Janem Nepomucenem. Można bowiem uznać, że gdy szło o Maryję, rzeźbiarz miał do dyspozycji średniowieczne wzorce, a w przypadku patrona mostów i spowiedzi – nie. Taki wniosek prowadzi do zaakceptowania cytowanej wcześniej opinii Konstantego Kalinowskiego, mówiącej o „prowincjonalnej tradycji rzemieślniczej i czerpaniu inspiracji formalnych za pośrednictwem grafiki”. Przeczy mu jednak dostrzeżenie podobnych cech w rzeźbie okolic Kłodzka<ref >Bogusław Czechowicz mówi tu o rzeźbie Piety na kolumnie w Szalejowie Górnym koło Kłodzka (patrz zdjęcia).</ref>,która jednak – pod względem poziomu wykonania – prezentuje się znacznie lepiej, niż omawiane zabytki w rejonie Międzylesia i Letohradu oraz doliny Dzikiej Orlicy. Można domniemywać zatem, że mamy do czynienia z rzeźbiarskim odpowiednikiem „barokní gotiki”, tak dobrze rozpoznanej w przypadku architektury tego okresu. Nawrót do historii – tak zresztą w przypadku rzeźby, jak i architektury – cechował przy tym zarówno twórców wybitnych, jak Krzysztof Dientzenhofer czy Jan Błażej Santini, jak i mniej uzdolnionych, jak twórcy wspomnianego kościoła koło Chrastii, czy udającej ruinę kaplicy z XVIII w. w  Radochowie na ziemi kłodzkiej. Do tych mniej uzdolnionych, ale wyraźnie „historyzujących” rzeźbiarzy należał twórca lub twórcy rzeźb tzw. warsztatu lesickiego''<ref name="Czechowicz">Omawiane i cytowane spostrzeżenia profesora Bogusława Czechowicza pochodzą z prac:
* Czechowicz Bogusław. ''Morowe fundacje artystyczne we wschodnich Czechach (ze szczególnym uwzględnieniem Hrabstwa Kłodzkiego).'' W: Ars Lucrum Nostrum: prace z historii sztuki i kultury. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2008.
* Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.</ref>.''

== Prace warsztatu Lesickiego ==
=== Červená Voda ===
----
====== Kolmuna Trójcy Świętej<ref name="Zapomniany"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Czerwona Woda.jpg|Kolumna morowa z 1715/1735 w Czerwonej Wodzie
Plik:Czerwona Woda b.jpg|Tron Łaski, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda c.jpg|Kolumna, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda d.jpg|Św. Sebastian i św. Emerencjana; Červená Voda
Plik:Czerwona Woda e.jpg|Św. Rozalia, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda f.jpg|Św. Roch, Červená Voda
</gallery>
Červená Voda w Czechach, w powiecie Uście nad Orlicą, w kraju pardubickim. Kolumna Trójcy Świętej w formie Tronu Łaski stoi przy głównej drodze na wysokości kościoła św. Mateusza w pobliżu Urzędu Miasta <small>(50°02'24.5"N 16°44'33.3"E)</small>. Barokowy piaskowcowy pomnik powstał w 1715 r. (chronostych z przodu) w związku z grasującą w okolicy zarazą, jest więc kolumną morową. W 1735 r. wymagał już poważnej naprawy ''z powodu znacznego zniszczenia'' (chronostych z tyłu). To wówczas kolumna została otoczona balustradą z czterema świętymi: św. Sebastian, św. Emerencjana, św. Rozalia i św. Roch. Tron Łaski umieszczony jest na trójczłonowym cokole stojącym na podstawie z profilowanym gzymsem. Dolny człon cokołu po bokach ozdobiony jest [[spływ wolutowy|spływami wolutowymi]]. Z kolei na gzymsie kończącym najwyższą część cokołu znajdują się klęczące postacie aniołków oraz figura Matki Bożej. Zwieńczenie to Tron Łaski, czyli wizerunek Najświętszej Trójcy - Boga Ojca z tiarą, trzymającego krzyż z Chrystusem między kolanami. Nad krzyżem Gołębica Ducha Świętego. Na przedniej ścianie widnieje chronostych z datą 1715, a na tylnej z datą 1735. Wokół pomnika znajduje się kamienna balustrada, na której narożnych kolumnach umieszczone są wspomniane wyżej figury świętych.

Bogusław Czechowicz widzi w tym dziele ''pewne cechy formalne bliskie dziełom z Lesicy i Niemojowa''<ref name="Zapomniany"/>.

=== Długopole Górne ===
----
====== Tron Łaski w Długopolu Górnym<ref name="Tu">Forma wskazuje według mnie na warsztat lesicki.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Długopole Górne Tron Łaski.jpg|Długopole Górne gm. Międzylesie; Tron łaski (1717); możliwe warsztat lesicki (fot. 2016).
Plik:Długopole Górne Tron.jpg|Długopole Górne gm. Międzylesie; Tron łaski (1717); możliwe warsztat lesicki (fot. 2016).
</gallery>

=== Gorzanów ===
----
====== Kolumna Trójcy Świętej<ref name="Katalog 2"/><ref name="Mielnik"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Gorzanów Tron Łaski.jpg|Zwieńczenie kolumny w Gorzanowie pow. kłodzki, pocz. XVIII w. (fot. 2014).
</gallery>
Kolumna Trójcy Świętej przed budynkiem przy ul. Bystrzyckiej 24 w Gorzanowie <small>(50°20'31.1"N 16°38'02.7"E)</small>. Nietypowe przedstawienie Trójcy Świętej w formie zmodyfikowanego Tronu Łaski - w miejscu Chrystusa na krzyżu jest Pieta. Początek XVIII w. Podobną formę można zobaczyć w [[#Mielnik|Mielniku]]. Artykuł o tych figurach: [[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie]].

=== Lesica ===
----
====== Tron Łaski w Lesicy<ref name="Katalog 2">Za dzieło warsztatu lesickiego uznaje ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987; obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Lesica Tron Łaski w 2011.jpg|[[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy|Lesica, pow. kłodzki; Tron Łaski z 1677]] (fot. 2011).
Plik:Lesica Tron Łaski 2001 b.jpg|Zwieńczenie figury z 1677 r. w Lesicy (fot. 2001).
</gallery>
Najstarszy datowany obiekt zaliczany do prac warsztatu lesickiego. Od niego została urobiona nazwa. Dokładniejszy opis figury w artykule: [[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy]].

====== Pieta w Lesicy<ref name="Katalog 2">Za dzieło warsztatu lesickiego uznaje ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987; obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Lesica Pieta.jpg|Pieta z pocz. XVIII w. w Lesicy (fot. 2023)<ref name="Katalog 2"/>.
</gallery>

=== Letohrad ===
----
======Św. Anna Samotrzecia<ref name="Zapomniany"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Letohrad figura.jpg|Święta Anna Samotrzeć w otoczeniu dwóch świętych (św. Joachim i św. Józef?), 1726; Letohrad, kraj pardubicki.
Plik:Letohrad.jpg|Święta Anna Samotrzeć (fragment grupy), Letohrad, 1726.
</gallery>
Letograd w kraju pardubickim (Czechy). Grupa figur przy kościele św. Wacława, od ulicy Vitanovskeho <small>(50°02'08.3"N 16°29'55.3"E)</small>. Święta Anna Samotrzecia z dwoma świętymi (św. Joachimem i św. Józefem?) po bokach, stojąca na cokole o [[spływ wolutowy|wolutowych]] bokach. Pochodzi z 1726 r.

=== Mielnik ===
----
====== Kolumna Trójcy Świętej<ref name="Katalog 2"/><ref name="Mielnik">Zalewski Michał. [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.''] Almanach wrocławski, 2021. [dostęp 2023-08-20].</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Mielnik kolumna.jpg|[[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie|Mielnik, pow. kłodzki; kolumna Trójcy Świętej]], pocz. XVIII w. (fot. 2013).
Plik:Mielnik Tron.jpg|Zwieńczenie kolumny w Mielniku, pocz. XVIII w. (fot. 2013).
</gallery>
Kolumna Trójcy Świętej przy szosie z Kłodzka do Międzylesia, za drogą odchodzącą do Mielnika <small>(50°20'35.3"N 16°39'45.1"E)</small>. Nietypowe przedstawienie Trójcy Świętej w formie zmodyfikowanego [[Tron Łaski|Tronu Łaski]] - w miejscu Chrystusa na krzyżu jest Pieta. Początek XVIII w. Podobną formę można zobaczyć w [[#Gorzanów|Gorzanowie]]. Artykuł o tych figurach: [[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie]].

=== Międzylesie ===
----
====== Koronacja Maryi<ref name="Katalog 2"/> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Międzylesie Koronacja Maryi.jpg|Międzylesie; Koronacja Matki Biskiej z 1719 r. (fot. 2014).
</gallery>
Międzylesie ul. Wojska Polskiego, tuż za skrzyżowaniem z ul. Kolejową <small>(50°08'29.5"N 16°39'23.3"E)</small>. Trójca Święta, Koronacja Maryi z 1719 r., zniszczona przez wichurę w 2015 r.

=== Mladkov ===
----
====== Kolumna maryjna<ref name="Zapomniany">Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Mladkov kolumna maryjna.jpg|Kolumna maryjna z I tercji XVIII w.; Mladkov, kraj pardubicki (fot. 2023).
Plik:Mladkov Matka Boska.jpg|Matka Boska z Dzieciątkiem (Immaculata) na kolumnie maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
Plik:Mladkov Matka Boska b.jpg|Matka Boska z Dzieciątkiem (Immaculata) na kolumnie maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
Plik:Mladkov kolumna maryjna Nepomucen.jpg|Św. Jan Nepomucen; płaskorzeźba na cokole kolumny maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
</gallery>
Mladkov w kraju pardubickim (Czechy). Kolumna maryjna z I tercji XVIII w. na skwerze w centrum wsi <small>(50°05'49.7"N 16°37'36.8"E)</small>.

=== Różanka ===
----
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Różanka Ecce Homo.jpg|Różanka, Ecce Homo, 1722 (fot. 2023)
Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg|Różanka, Ecce Homo, 1722 (fot. 2023)
</gallery>
Barokowa grupa figuralna Ecce Homo, wykonana w 1722 r. z polichromowanego piaskowca. Kompozycja o wysokości 197 cm przedstawia Chrystusa po ubiczowaniu i ukoronowaniu cierniem, w otoczeniu dwóch oprawców. Zbawiciel, z rękami związanymi sznurem i płaszczem narzuconym na ramiona, stoi pomiędzy dwiema postaciami: brodatym mężczyzną w turbanie oraz żołnierzem w zbroi. Po lewej stronie Chrystusa, na niewielkim postumencie, umieszczono koguta, symbolizującego zaparcie się św. Piotra. Na podstawie wyryto inskrypcję „17 ECCE HOMO 22”, zawierającą datę powstania rzeźby. Zachowały się pozostałości pierwotnej polichromii.

Grupa znajdowała się pierwotnie w głównej niszy okazałej przydrożnej kapliczki, usytuowanej nad skarpą przy drodze łączącej Lesicę z Niemojowem. Kapliczka miała rozbudowany program ikonograficzny: poniżej przedstawienia Ecce Homo znajdowały się wyobrażenia dusz czyśćcowych w płomieniach, natomiast po bokach rozmieszczono osiem nisz z malowanymi scenami. W 1941 r., w związku z poszerzaniem drogi, kapliczkę usunięto. Sama grupa rzeźbiarska ocalała i znajduje się obecnie w Różance, w sąsiedztwie plebanii, ustawiona na wtórnym murowanym postumencie.

Artur Heinke zwrócił uwagę na podobieństwa stylistyczne rzeźby do kolumny Trójcy Świętej w Międzylesiu. Cechy formalne kompozycji pozwalają wiązać ją z działalnością warsztatu lesickiego, jednego z lokalnych ośrodków rzeźbiarskich ziemi kłodzkiej w okresie baroku.

=== Wilkanów ===
----
<gallery mode="packed" heights=260px>
====== Wazony z parku pałacowego w Wilkanowie<ref name="Katalog 2"/> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Wilkanów wazony.jpg|<div style='text-align:justify;>Barokowe wazony z pocz. XVIII w.; brama na cmentarz parafialny (fot. 2023). </div>
Plik:Wilkanów wazon 1.jpg|Wazon 1, pocz. XVIII w. (fot. 2023).
Plik:Wilkanów wazon 2.jpg|Wazon 2, pocz. XVIII w. (fot. 2023).
Plik:Wilkanów wazon Heinke.jpg|Wazon w Wilkanowie na zdjęciu z lat 20. lub 30. XX w.<ref name="Heinke wazon"/>
Plik:Wilkanów 1736.jpg|Widok Pałacu i jego otoczenia w Wilanowie w 1736 r.; grafika z 1860 r.<ref name="Pompejus 1">Pompejus Friedrich August. ''Album der Grafschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen,Kloster, Schlösser und Burgen derselben, von mehr als 150 Jahren.'' Glatz: 1860.</ref><ref name="Pompejus 2">Pompejus Friedrich August. ''Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Graffschaft Glatz.'' Glatz: 1862.</ref> na bazie rysunku Friedricha Bernharda Wernera.
</gallery>
Dwa wazony piaskowcowe o wysokości 85 cm umieszczone na cokołach bramy na cmentarz parafialny w Wilkanowie. Pochodzą z niedaleko położnego parku pałacowego w Wilkanowie (pałac w ruinie). Powstały najpewniej w początkach XVIII w.<ref name="Katalog"/>. Już w trakcie wojny trzydziestoletniej, zaraz po bitwie pod Białą Górą (1620), rozpoczęła się w hrabstwie kłodzkim akcja rekatolicyzacji, która w efekcie doprowadziła w II poł. XVIII w. do całkowitej wymiany jego elit. Skonfiskowane dobra protestanckiej szlachty były rozdawane i sprzedawane na atrakcyjnych warunkach wybranym stronnikom Habsburgów. Byli wśród nich głównie urzędnicy i wojskowi <ref name="Dzieje">Herzig Arno, Ruchniewicz Małgorzata. ''Dzieje ziemi kłodzkiej.'' Hamburg-Wrocław: 2008.</ref> Między innymi w 1655 r. dobra rodziny Tschirnhaus w Międzylesiu i Wilkanowie przeszły na własność rodu Althann. Zostały skonfiskowane starym właścicielom, gdyż David Heinrich von Tschirnhaus związał się z królem zimowym Ferdynandem V i został z jego mianowania starostą hrabstwa. Stały się własnością Austriaka Michaela Wenzela von Althann, wiernego zwolennika cesarza, dyplomaty, komendanta twierdzy w Kłodzku i namiestnika hrabstwa z mianowania habsburskiego władcy<ref name="Dzieje"/>. Nowy właściciel przebudował XVI-wieczny dwór w Wilkanowie, a właściwie wybudował w latach 1679–1686 imponujący barokowy letni pałac<ref name=Pilch">Pilch Józef. ''Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska.'' Warszawa: 2005, s. 394</ref><ref name="Guda">Patzak Bernhardt. ''Das Reichsgräflich von Althann'sche Schloss zu Wölfelsdorf'', „Guda Obend 1923.” Glatz: 1922.</ref>. W II etapie 1700-1708 założenie doprowadzono do stanu widocznego na załączonym zdjęciu ryciny opartej na rysunku Friedricha Bernharda Wernera (1736). Powstał wówczas widoczny park przypałacowy<ref name="Guda"/>, a do umieszczenia w nim również dwa opisywane wazony. Pozostaje pytanie, czy były zwieńczeniem cokołów bram widocznych na rycinie, czy też pełniły funkcję, jaką przypisuje im regionalista i proboszcz Domaszkowa w latach 1916-1945, Artur Heinke, opisując swoje zdjęcie (patrz fot.) wazonu zatytułowane ''Plastyka ogrodowa Wölfensdorf''. Zniesmaczony gustem współczesnych mu właścicieli ogrodów pisze: ''Rzeźby ogrodowe w okresie baroku to nie tylko mitologiczne postacie czy alegoryczne zwierzęta, ale także wodotryski, obeliski oraz kamienne wazony niosące kwiaty i owoce, które były umieszczone wśród żywopłotów. A co dzisiaj? Czy naprawdę karykaturalne krasnale z cementu i gipsowe krowy oraz wazony zniknęły przynajmniej z lepszych ogrodów?''<ref name="Heinke wazon">* Heinke Artur. ''Die Grafschaft Glatz: Bildstöcke und heimatliche Volkskunst.'' Breslau: 1941, fot. 291 i jej opis na s. 227.</ref>. Trzeba zauważyć, że Heinke fotografował wazon w czasie gdy pałac był zaniedbany, a park zapuszczony. Zespół pałacowy został częściowo zniszczony przez pożar w 1787 r. Nieużytkowany po przeniesieniu się właścicieli dóbr, hrabiów von Althann, do Czech. Do 1825 r. częściowo rozebrany. Majątek był oddany w dzierżawę z obowiązkiem przeprowadzania napraw pałacu, ale założenie ogrodowo-parkowe uległo degradacji<ref name="Guda"/>. Być może wazony nie były już wtedy w pierwotnym miejscu. Ich położenie w latach 80. XX w. opisywane jest tak: ''Dwa wazony ogrodowe (przy drodze do pałacu). Wykonawca "warsztat lesicki". Pocz. XVIII w. Piaskowiec. Wazony umieszczone na ogrodzeniu dawnego ogrodu pałacowego, zdobione maskami i motywami roślinnymi''<ref name="Katalog"/>.

== Galeria ==
<gallery mode="packed" heights=210px>

</gallery>

== Inne ==
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Nagrobek Anna i Karol I.jpg|<div style='text-align:justify;>Nagrobek Karola I Podiebradowicza i Anny żagańskiej w kościele św. Anny w Ząbkowicach Śląskich, 1544.</div>
Plik:Szalejów Górny kolumna maryjna.jpg|Szalejów Górny koło Kłodzka; kolumna z Pietą, 1720.
Plik:Szalejów Górny Pieta.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalejów Górny; Pieta na kolumnie (1720); naśladownictwo gotyckiej rzeźby z okresu stylu pięknego.</div>
Plik:Szalejów Górny Pieta gotycka.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalejów Górny; Gotycka Pieta (styl piękny) w kościele pw. św. Jerzego.</div>
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Czechowicz Bogusław. ''Morowe fundacje artystyczne we wschodnich Czechach (ze szczególnym uwzględnieniem Hrabstwa Kłodzkiego).'' W: Ars Lucrum Nostrum: prace z historii sztuki i kultury. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2008.
* Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.
* Gernat Jacek. ''Od Klahrów do Thammów – modele funkcjonowania rodzinnych przedsiębiorstw rzeźbiarskich w Kotlinie Kłodzkiej i na Śląsku w XVIII-XX w. Tom I.'' Poznań: 2022.
* Heinke Artur. ''Die Grafschaft Glatz: Bildstöcke und heimatliche Volkskunst.'' Breslau: 1941.
* Herzig Arno, Ruchniewicz Małgorzata. ''Dzieje ziemi kłodzkiej.'' Hamburg-Wrocław: 2008.
* ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987.
* Patzak Bernhardt. Das Reichsgräflich von Althann'sche Schloss zu Wölfelsdorf, „Guda Obend 1923.” Glatz: 1922. (n)
* Pilch Józef. ''Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska.'' Warszawa: 2005.
* Pompejus Friedrich August. ''Album der Grafschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen,Kloster, Schlösser und Burgen derselben, von mehr als 150 Jahren.'' Glatz: 1860.
* Pompejus Friedrich August. ''Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Graffschaft Glatz.'' Glatz: 1862.
* Zalewski Michał. ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.'' [online] Almanach wrocławski, 2021 [dostęp 2023-08-20]. Dostępny w Internecie: [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie].
[[Kategoria:Powiat kłodzki]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]

Warsztat lesicki

2026-10-19T16:49:56Z

Michał Zalewski: /* Różanka */

<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
Pojęcie [[warsztat lesicki]] wprowadziła grupa historyków sztuki skupiona wokół projektu ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku'', pochodzących głównie ze środowiska Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Projekt rozpoczął się w 1978 r. inwentaryzacją i badaniem zabytków w byłym hrabstwie kłodzkim i niestety zakończył wydaniem pierwszego i jedynego tomu planowanego katalogu, obejmującego powiat kłodzki (1987)<ref name="Katalog">''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987. Obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref>.

Szefem projektu był profesor Konstanty Kalinowski. Podczas badań zauważono, że wiele rzeźb w okolicy Międzylesia zdradza duże podobieństwo warsztatowe. Przyjęto hipotezę, że pochodzą z jednego lokalnego warsztatu rzeźbiarskiego, który musiał znajdować się w okolicy. Jego prace charakteryzowano jako "prymitywne ale charakterystyczne", a opisano go w następujący sposób.<br/>
''"Warsztat lesicki" wypracował bardzo specyficzną formułę rzeźbiarską, o pozbawionym wolumenu, płaskim, graficznym charakterze. Twórczość „warsztatu lesickiego” ma swe źródła w prowincjonalnej tradycji rzemieślniczej i czerpie inspiracje formalne za pośrednictwem grafiki, przy czym niewysoki poziom umiejętności rzeźbiarskich wskazuje na miejscowe, kamieniarskie raczej niż rzeźbiarskie wykształcenie mistrza i jego pomocników. Te uwarunkowania nie pozwoliły „warsztatowi lesickiemu” na w miarę szeroką adaptację współczesnej, w pełni barokowej formuły stylowej<ref name="Kalinowski">Kalinowski Konstanty. ''Rzeźba barokowa w Kotlinie Kłodzkiej.'' W: Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie. Poznań: 1987.</ref>

Do dzieł, które wyszły z "warsztatu lesickiego", zaliczono też kilka innych figur z Lesicy, a także rzeźby na fasadzie kościoła w Lesicy. Ponadto zabytki z Różanki, Gorzanowa, Niemojowa, Smreczyny i w końcu samego Międzylesia, w którym jego wytworem miałaby być nie tylko Trójca Święta przy ul. Wojska Polskiego, ale i najbardziej okazały pomnik miasteczka, czyli kolumna maryjna z 1697 r. w Rynku. Profesor Bogusław Czechowicz podtrzymał zasadnicze tezy ''Katalogu'' dotyczące "warsztatu lesickiego"<ref name="Czechowicz"/>, zwrócił jednak uwagę na dwie istotne rzeczy. Mianowicie badania do ''Katalogu'' ograniczyły się do terenu Polski, tymczasem do prawie połowy XVIII w. hrabstwo kłodzkie było częścią Czech i nie oddzielała go granica, a Międzylesie, domniemana siedziba "warsztatu lesickiego", leży w pobliżu granicy dzisiejszej, a więc należy się spodziewać, że po jej drugiej stronie też mogą znajdować się jego produkcje. I rzeczywiście na terenie Czech, w rejonie Mladkova i Červenej Vody, Letohradu czy Žamberka, znajdują się dalsze przykłady podobnej stylistyki. Ponadto według profesora ''analiza zabytków pozwala raczej mówić o przyjmowaniu pewnych konwencji stylistycznych, modusów plastycznych dla wyrażenia określonych treści, niż o braku umiejętności i prowincjonalizmie. Tym, co zwraca uwagę, ..., jest rozbicie draperii na duże zespoły paralelnych lub promieniście rozchodzących się fałd. Poszczególne zespoły przeciwstawiają się sobie kątem nachylenia owych fałd, co sprawia, że graficznie uformowana powierzchnia szat nabiera znacznej dynamiki. Taka estetyka ma określone wzory w środkowoeuropejskiej tradycji artystycznej – głównie w plastyce późnogotyckiej pierwszych dekad XVI w. ... Wydaje się zatem, że w twórczości warsztatu ... mamy do czynienia z posługiwaniem się inspiracjami płynącymi z określonych okresów, z dominacją inspiracji płynących z plastyki stylu pięknego i późnogotyckiego stylu łamanego. Czy był to zabieg świadomy, czy też bezwiedne inspirowanie się tradycją artystyczną różnych okresów – to pytanie, na które warto próbować odpowiedzieć, spoglądając na interesujące nas dzieła w szerszym kontekście. ... Reasumując, w twórczości rzeźbiarzy ... uchwytna jest stylizacja zmierzająca do nadania ich dziełom cech dawności. Widać w tych pracach jakiś nawrót do średniowiecza. Wciąż nie jest jasne, czy był on zabiegiem świadomym, skoro np. w przypadku kolumny w Mladkovie dotyczy figury Maryi, ale już nie reliefu ze św. Janem Nepomucenem. Można bowiem uznać, że gdy szło o Maryję, rzeźbiarz miał do dyspozycji średniowieczne wzorce, a w przypadku patrona mostów i spowiedzi – nie. Taki wniosek prowadzi do zaakceptowania cytowanej wcześniej opinii Konstantego Kalinowskiego, mówiącej o „prowincjonalnej tradycji rzemieślniczej i czerpaniu inspiracji formalnych za pośrednictwem grafiki”. Przeczy mu jednak dostrzeżenie podobnych cech w rzeźbie okolic Kłodzka<ref >Bogusław Czechowicz mówi tu o rzeźbie Piety na kolumnie w Szalejowie Górnym koło Kłodzka (patrz zdjęcia).</ref>,która jednak – pod względem poziomu wykonania – prezentuje się znacznie lepiej, niż omawiane zabytki w rejonie Międzylesia i Letohradu oraz doliny Dzikiej Orlicy. Można domniemywać zatem, że mamy do czynienia z rzeźbiarskim odpowiednikiem „barokní gotiki”, tak dobrze rozpoznanej w przypadku architektury tego okresu. Nawrót do historii – tak zresztą w przypadku rzeźby, jak i architektury – cechował przy tym zarówno twórców wybitnych, jak Krzysztof Dientzenhofer czy Jan Błażej Santini, jak i mniej uzdolnionych, jak twórcy wspomnianego kościoła koło Chrastii, czy udającej ruinę kaplicy z XVIII w. w  Radochowie na ziemi kłodzkiej. Do tych mniej uzdolnionych, ale wyraźnie „historyzujących” rzeźbiarzy należał twórca lub twórcy rzeźb tzw. warsztatu lesickiego''<ref name="Czechowicz">Omawiane i cytowane spostrzeżenia profesora Bogusława Czechowicza pochodzą z prac:
* Czechowicz Bogusław. ''Morowe fundacje artystyczne we wschodnich Czechach (ze szczególnym uwzględnieniem Hrabstwa Kłodzkiego).'' W: Ars Lucrum Nostrum: prace z historii sztuki i kultury. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2008.
* Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.</ref>.''

== Prace warsztatu Lesickiego ==
=== Červená Voda ===
----
====== Kolmuna Trójcy Świętej<ref name="Zapomniany"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Czerwona Woda.jpg|Kolumna morowa z 1715/1735 w Czerwonej Wodzie
Plik:Czerwona Woda b.jpg|Tron Łaski, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda c.jpg|Kolumna, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda d.jpg|Św. Sebastian i św. Emerencjana; Červená Voda
Plik:Czerwona Woda e.jpg|Św. Rozalia, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda f.jpg|Św. Roch, Červená Voda
</gallery>
Červená Voda w Czechach, w powiecie Uście nad Orlicą, w kraju pardubickim. Kolumna Trójcy Świętej w formie Tronu Łaski stoi przy głównej drodze na wysokości kościoła św. Mateusza w pobliżu Urzędu Miasta <small>(50°02'24.5"N 16°44'33.3"E)</small>. Barokowy piaskowcowy pomnik powstał w 1715 r. (chronostych z przodu) w związku z grasującą w okolicy zarazą, jest więc kolumną morową. W 1735 r. wymagał już poważnej naprawy ''z powodu znacznego zniszczenia'' (chronostych z tyłu). To wówczas kolumna została otoczona balustradą z czterema świętymi: św. Sebastian, św. Emerencjana, św. Rozalia i św. Roch. Tron Łaski umieszczony jest na trójczłonowym cokole stojącym na podstawie z profilowanym gzymsem. Dolny człon cokołu po bokach ozdobiony jest [[spływ wolutowy|spływami wolutowymi]]. Z kolei na gzymsie kończącym najwyższą część cokołu znajdują się klęczące postacie aniołków oraz figura Matki Bożej. Zwieńczenie to Tron Łaski, czyli wizerunek Najświętszej Trójcy - Boga Ojca z tiarą, trzymającego krzyż z Chrystusem między kolanami. Nad krzyżem Gołębica Ducha Świętego. Na przedniej ścianie widnieje chronostych z datą 1715, a na tylnej z datą 1735. Wokół pomnika znajduje się kamienna balustrada, na której narożnych kolumnach umieszczone są wspomniane wyżej figury świętych.

Bogusław Czechowicz widzi w tym dziele ''pewne cechy formalne bliskie dziełom z Lesicy i Niemojowa''<ref name="Zapomniany"/>.

=== Długopole Górne ===
----
====== Tron Łaski w Długopolu Górnym<ref name="Tu">Forma wskazuje według mnie na warsztat lesicki.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Długopole Górne Tron Łaski.jpg|Długopole Górne gm. Międzylesie; Tron łaski (1717); możliwe warsztat lesicki (fot. 2016).
Plik:Długopole Górne Tron.jpg|Długopole Górne gm. Międzylesie; Tron łaski (1717); możliwe warsztat lesicki (fot. 2016).
</gallery>

=== Gorzanów ===
----
====== Kolumna Trójcy Świętej<ref name="Katalog 2"/><ref name="Mielnik"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Gorzanów Tron Łaski.jpg|Zwieńczenie kolumny w Gorzanowie pow. kłodzki, pocz. XVIII w. (fot. 2014).
</gallery>
Kolumna Trójcy Świętej przed budynkiem przy ul. Bystrzyckiej 24 w Gorzanowie <small>(50°20'31.1"N 16°38'02.7"E)</small>. Nietypowe przedstawienie Trójcy Świętej w formie zmodyfikowanego Tronu Łaski - w miejscu Chrystusa na krzyżu jest Pieta. Początek XVIII w. Podobną formę można zobaczyć w [[#Mielnik|Mielniku]]. Artykuł o tych figurach: [[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie]].

=== Lesica ===
----
====== Tron Łaski w Lesicy<ref name="Katalog 2">Za dzieło warsztatu lesickiego uznaje ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987; obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Lesica Tron Łaski w 2011.jpg|[[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy|Lesica, pow. kłodzki; Tron Łaski z 1677]] (fot. 2011).
Plik:Lesica Tron Łaski 2001 b.jpg|Zwieńczenie figury z 1677 r. w Lesicy (fot. 2001).
</gallery>
Najstarszy datowany obiekt zaliczany do prac warsztatu lesickiego. Od niego została urobiona nazwa. Dokładniejszy opis figury w artykule: [[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy]].

====== Pieta w Lesicy<ref name="Katalog 2">Za dzieło warsztatu lesickiego uznaje ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987; obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Lesica Pieta.jpg|Pieta z pocz. XVIII w. w Lesicy (fot. 2023)<ref name="Katalog 2"/>.
</gallery>

=== Letohrad ===
----
======Św. Anna Samotrzecia<ref name="Zapomniany"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Letohrad figura.jpg|Święta Anna Samotrzeć w otoczeniu dwóch świętych (św. Joachim i św. Józef?), 1726; Letohrad, kraj pardubicki.
Plik:Letohrad.jpg|Święta Anna Samotrzeć (fragment grupy), Letohrad, 1726.
</gallery>
Letograd w kraju pardubickim (Czechy). Grupa figur przy kościele św. Wacława, od ulicy Vitanovskeho <small>(50°02'08.3"N 16°29'55.3"E)</small>. Święta Anna Samotrzecia z dwoma świętymi (św. Joachimem i św. Józefem?) po bokach, stojąca na cokole o [[spływ wolutowy|wolutowych]] bokach. Pochodzi z 1726 r.

=== Mielnik ===
----
====== Kolumna Trójcy Świętej<ref name="Katalog 2"/><ref name="Mielnik">Zalewski Michał. [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.''] Almanach wrocławski, 2021. [dostęp 2023-08-20].</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Mielnik kolumna.jpg|[[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie|Mielnik, pow. kłodzki; kolumna Trójcy Świętej]], pocz. XVIII w. (fot. 2013).
Plik:Mielnik Tron.jpg|Zwieńczenie kolumny w Mielniku, pocz. XVIII w. (fot. 2013).
</gallery>
Kolumna Trójcy Świętej przy szosie z Kłodzka do Międzylesia, za drogą odchodzącą do Mielnika <small>(50°20'35.3"N 16°39'45.1"E)</small>. Nietypowe przedstawienie Trójcy Świętej w formie zmodyfikowanego [[Tron Łaski|Tronu Łaski]] - w miejscu Chrystusa na krzyżu jest Pieta. Początek XVIII w. Podobną formę można zobaczyć w [[#Gorzanów|Gorzanowie]]. Artykuł o tych figurach: [[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie]].

=== Międzylesie ===
----
====== Koronacja Maryi<ref name="Katalog 2"/> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Międzylesie Koronacja Maryi.jpg|Międzylesie; Koronacja Matki Biskiej z 1719 r. (fot. 2014).
</gallery>
Międzylesie ul. Wojska Polskiego, tuż za skrzyżowaniem z ul. Kolejową <small>(50°08'29.5"N 16°39'23.3"E)</small>. Trójca Święta, Koronacja Maryi z 1719 r., zniszczona przez wichurę w 2015 r.

=== Mladkov ===
----
====== Kolumna maryjna<ref name="Zapomniany">Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Mladkov kolumna maryjna.jpg|Kolumna maryjna z I tercji XVIII w.; Mladkov, kraj pardubicki (fot. 2023).
Plik:Mladkov Matka Boska.jpg|Matka Boska z Dzieciątkiem (Immaculata) na kolumnie maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
Plik:Mladkov Matka Boska b.jpg|Matka Boska z Dzieciątkiem (Immaculata) na kolumnie maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
Plik:Mladkov kolumna maryjna Nepomucen.jpg|Św. Jan Nepomucen; płaskorzeźba na cokole kolumny maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
</gallery>
Mladkov w kraju pardubickim (Czechy). Kolumna maryjna z I tercji XVIII w. na skwerze w centrum wsi <small>(50°05'49.7"N 16°37'36.8"E)</small>.

=== Różanka ===
----
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Różanka Ecce Homo.jpg|Różanka, Ecce Homo, 1722
Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg|Różanka, Ecce Homo, 1722
</gallery>
Barokowa grupa figuralna Ecce Homo, wykonana w 1722 r. z polichromowanego piaskowca. Kompozycja o wysokości 197 cm przedstawia Chrystusa po ubiczowaniu i ukoronowaniu cierniem, w otoczeniu dwóch oprawców. Zbawiciel, z rękami związanymi sznurem i płaszczem narzuconym na ramiona, stoi pomiędzy dwiema postaciami: brodatym mężczyzną w turbanie oraz żołnierzem w zbroi. Po lewej stronie Chrystusa, na niewielkim postumencie, umieszczono koguta, symbolizującego zaparcie się św. Piotra. Na podstawie wyryto inskrypcję „17 ECCE HOMO 22”, zawierającą datę powstania rzeźby. Zachowały się pozostałości pierwotnej polichromii.

Grupa znajdowała się pierwotnie w głównej niszy okazałej przydrożnej kapliczki, usytuowanej nad skarpą przy drodze łączącej Lesicę z Niemojowem. Kapliczka miała rozbudowany program ikonograficzny: poniżej przedstawienia Ecce Homo znajdowały się wyobrażenia dusz czyśćcowych w płomieniach, natomiast po bokach rozmieszczono osiem nisz z malowanymi scenami. W 1941 r., w związku z poszerzaniem drogi, kapliczkę usunięto. Sama grupa rzeźbiarska ocalała i znajduje się obecnie w Różance, w sąsiedztwie plebanii, ustawiona na wtórnym murowanym postumencie.

Artur Heinke zwrócił uwagę na podobieństwa stylistyczne rzeźby do kolumny Trójcy Świętej w Międzylesiu. Cechy formalne kompozycji pozwalają wiązać ją z działalnością warsztatu lesickiego, jednego z lokalnych ośrodków rzeźbiarskich ziemi kłodzkiej w okresie baroku.

=== Wilkanów ===
----
<gallery mode="packed" heights=260px>
====== Wazony z parku pałacowego w Wilkanowie<ref name="Katalog 2"/> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Wilkanów wazony.jpg|<div style='text-align:justify;>Barokowe wazony z pocz. XVIII w.; brama na cmentarz parafialny (fot. 2023). </div>
Plik:Wilkanów wazon 1.jpg|Wazon 1, pocz. XVIII w. (fot. 2023).
Plik:Wilkanów wazon 2.jpg|Wazon 2, pocz. XVIII w. (fot. 2023).
Plik:Wilkanów wazon Heinke.jpg|Wazon w Wilkanowie na zdjęciu z lat 20. lub 30. XX w.<ref name="Heinke wazon"/>
Plik:Wilkanów 1736.jpg|Widok Pałacu i jego otoczenia w Wilanowie w 1736 r.; grafika z 1860 r.<ref name="Pompejus 1">Pompejus Friedrich August. ''Album der Grafschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen,Kloster, Schlösser und Burgen derselben, von mehr als 150 Jahren.'' Glatz: 1860.</ref><ref name="Pompejus 2">Pompejus Friedrich August. ''Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Graffschaft Glatz.'' Glatz: 1862.</ref> na bazie rysunku Friedricha Bernharda Wernera.
</gallery>
Dwa wazony piaskowcowe o wysokości 85 cm umieszczone na cokołach bramy na cmentarz parafialny w Wilkanowie. Pochodzą z niedaleko położnego parku pałacowego w Wilkanowie (pałac w ruinie). Powstały najpewniej w początkach XVIII w.<ref name="Katalog"/>. Już w trakcie wojny trzydziestoletniej, zaraz po bitwie pod Białą Górą (1620), rozpoczęła się w hrabstwie kłodzkim akcja rekatolicyzacji, która w efekcie doprowadziła w II poł. XVIII w. do całkowitej wymiany jego elit. Skonfiskowane dobra protestanckiej szlachty były rozdawane i sprzedawane na atrakcyjnych warunkach wybranym stronnikom Habsburgów. Byli wśród nich głównie urzędnicy i wojskowi <ref name="Dzieje">Herzig Arno, Ruchniewicz Małgorzata. ''Dzieje ziemi kłodzkiej.'' Hamburg-Wrocław: 2008.</ref> Między innymi w 1655 r. dobra rodziny Tschirnhaus w Międzylesiu i Wilkanowie przeszły na własność rodu Althann. Zostały skonfiskowane starym właścicielom, gdyż David Heinrich von Tschirnhaus związał się z królem zimowym Ferdynandem V i został z jego mianowania starostą hrabstwa. Stały się własnością Austriaka Michaela Wenzela von Althann, wiernego zwolennika cesarza, dyplomaty, komendanta twierdzy w Kłodzku i namiestnika hrabstwa z mianowania habsburskiego władcy<ref name="Dzieje"/>. Nowy właściciel przebudował XVI-wieczny dwór w Wilkanowie, a właściwie wybudował w latach 1679–1686 imponujący barokowy letni pałac<ref name=Pilch">Pilch Józef. ''Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska.'' Warszawa: 2005, s. 394</ref><ref name="Guda">Patzak Bernhardt. ''Das Reichsgräflich von Althann'sche Schloss zu Wölfelsdorf'', „Guda Obend 1923.” Glatz: 1922.</ref>. W II etapie 1700-1708 założenie doprowadzono do stanu widocznego na załączonym zdjęciu ryciny opartej na rysunku Friedricha Bernharda Wernera (1736). Powstał wówczas widoczny park przypałacowy<ref name="Guda"/>, a do umieszczenia w nim również dwa opisywane wazony. Pozostaje pytanie, czy były zwieńczeniem cokołów bram widocznych na rycinie, czy też pełniły funkcję, jaką przypisuje im regionalista i proboszcz Domaszkowa w latach 1916-1945, Artur Heinke, opisując swoje zdjęcie (patrz fot.) wazonu zatytułowane ''Plastyka ogrodowa Wölfensdorf''. Zniesmaczony gustem współczesnych mu właścicieli ogrodów pisze: ''Rzeźby ogrodowe w okresie baroku to nie tylko mitologiczne postacie czy alegoryczne zwierzęta, ale także wodotryski, obeliski oraz kamienne wazony niosące kwiaty i owoce, które były umieszczone wśród żywopłotów. A co dzisiaj? Czy naprawdę karykaturalne krasnale z cementu i gipsowe krowy oraz wazony zniknęły przynajmniej z lepszych ogrodów?''<ref name="Heinke wazon">* Heinke Artur. ''Die Grafschaft Glatz: Bildstöcke und heimatliche Volkskunst.'' Breslau: 1941, fot. 291 i jej opis na s. 227.</ref>. Trzeba zauważyć, że Heinke fotografował wazon w czasie gdy pałac był zaniedbany, a park zapuszczony. Zespół pałacowy został częściowo zniszczony przez pożar w 1787 r. Nieużytkowany po przeniesieniu się właścicieli dóbr, hrabiów von Althann, do Czech. Do 1825 r. częściowo rozebrany. Majątek był oddany w dzierżawę z obowiązkiem przeprowadzania napraw pałacu, ale założenie ogrodowo-parkowe uległo degradacji<ref name="Guda"/>. Być może wazony nie były już wtedy w pierwotnym miejscu. Ich położenie w latach 80. XX w. opisywane jest tak: ''Dwa wazony ogrodowe (przy drodze do pałacu). Wykonawca "warsztat lesicki". Pocz. XVIII w. Piaskowiec. Wazony umieszczone na ogrodzeniu dawnego ogrodu pałacowego, zdobione maskami i motywami roślinnymi''<ref name="Katalog"/>.

== Galeria ==
<gallery mode="packed" heights=210px>

</gallery>

== Inne ==
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Nagrobek Anna i Karol I.jpg|<div style='text-align:justify;>Nagrobek Karola I Podiebradowicza i Anny żagańskiej w kościele św. Anny w Ząbkowicach Śląskich, 1544.</div>
Plik:Szalejów Górny kolumna maryjna.jpg|Szalejów Górny koło Kłodzka; kolumna z Pietą, 1720.
Plik:Szalejów Górny Pieta.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalejów Górny; Pieta na kolumnie (1720); naśladownictwo gotyckiej rzeźby z okresu stylu pięknego.</div>
Plik:Szalejów Górny Pieta gotycka.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalejów Górny; Gotycka Pieta (styl piękny) w kościele pw. św. Jerzego.</div>
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Czechowicz Bogusław. ''Morowe fundacje artystyczne we wschodnich Czechach (ze szczególnym uwzględnieniem Hrabstwa Kłodzkiego).'' W: Ars Lucrum Nostrum: prace z historii sztuki i kultury. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2008.
* Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.
* Gernat Jacek. ''Od Klahrów do Thammów – modele funkcjonowania rodzinnych przedsiębiorstw rzeźbiarskich w Kotlinie Kłodzkiej i na Śląsku w XVIII-XX w. Tom I.'' Poznań: 2022.
* Heinke Artur. ''Die Grafschaft Glatz: Bildstöcke und heimatliche Volkskunst.'' Breslau: 1941.
* Herzig Arno, Ruchniewicz Małgorzata. ''Dzieje ziemi kłodzkiej.'' Hamburg-Wrocław: 2008.
* ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987.
* Patzak Bernhardt. Das Reichsgräflich von Althann'sche Schloss zu Wölfelsdorf, „Guda Obend 1923.” Glatz: 1922. (n)
* Pilch Józef. ''Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska.'' Warszawa: 2005.
* Pompejus Friedrich August. ''Album der Grafschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen,Kloster, Schlösser und Burgen derselben, von mehr als 150 Jahren.'' Glatz: 1860.
* Pompejus Friedrich August. ''Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Graffschaft Glatz.'' Glatz: 1862.
* Zalewski Michał. ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.'' [online] Almanach wrocławski, 2021 [dostęp 2023-08-20]. Dostępny w Internecie: [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie].
[[Kategoria:Powiat kłodzki]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]

Warsztat lesicki

2026-10-19T16:49:13Z

Michał Zalewski:

<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
Pojęcie [[warsztat lesicki]] wprowadziła grupa historyków sztuki skupiona wokół projektu ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku'', pochodzących głównie ze środowiska Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Projekt rozpoczął się w 1978 r. inwentaryzacją i badaniem zabytków w byłym hrabstwie kłodzkim i niestety zakończył wydaniem pierwszego i jedynego tomu planowanego katalogu, obejmującego powiat kłodzki (1987)<ref name="Katalog">''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987. Obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref>.

Szefem projektu był profesor Konstanty Kalinowski. Podczas badań zauważono, że wiele rzeźb w okolicy Międzylesia zdradza duże podobieństwo warsztatowe. Przyjęto hipotezę, że pochodzą z jednego lokalnego warsztatu rzeźbiarskiego, który musiał znajdować się w okolicy. Jego prace charakteryzowano jako "prymitywne ale charakterystyczne", a opisano go w następujący sposób.<br/>
''"Warsztat lesicki" wypracował bardzo specyficzną formułę rzeźbiarską, o pozbawionym wolumenu, płaskim, graficznym charakterze. Twórczość „warsztatu lesickiego” ma swe źródła w prowincjonalnej tradycji rzemieślniczej i czerpie inspiracje formalne za pośrednictwem grafiki, przy czym niewysoki poziom umiejętności rzeźbiarskich wskazuje na miejscowe, kamieniarskie raczej niż rzeźbiarskie wykształcenie mistrza i jego pomocników. Te uwarunkowania nie pozwoliły „warsztatowi lesickiemu” na w miarę szeroką adaptację współczesnej, w pełni barokowej formuły stylowej<ref name="Kalinowski">Kalinowski Konstanty. ''Rzeźba barokowa w Kotlinie Kłodzkiej.'' W: Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie. Poznań: 1987.</ref>

Do dzieł, które wyszły z "warsztatu lesickiego", zaliczono też kilka innych figur z Lesicy, a także rzeźby na fasadzie kościoła w Lesicy. Ponadto zabytki z Różanki, Gorzanowa, Niemojowa, Smreczyny i w końcu samego Międzylesia, w którym jego wytworem miałaby być nie tylko Trójca Święta przy ul. Wojska Polskiego, ale i najbardziej okazały pomnik miasteczka, czyli kolumna maryjna z 1697 r. w Rynku. Profesor Bogusław Czechowicz podtrzymał zasadnicze tezy ''Katalogu'' dotyczące "warsztatu lesickiego"<ref name="Czechowicz"/>, zwrócił jednak uwagę na dwie istotne rzeczy. Mianowicie badania do ''Katalogu'' ograniczyły się do terenu Polski, tymczasem do prawie połowy XVIII w. hrabstwo kłodzkie było częścią Czech i nie oddzielała go granica, a Międzylesie, domniemana siedziba "warsztatu lesickiego", leży w pobliżu granicy dzisiejszej, a więc należy się spodziewać, że po jej drugiej stronie też mogą znajdować się jego produkcje. I rzeczywiście na terenie Czech, w rejonie Mladkova i Červenej Vody, Letohradu czy Žamberka, znajdują się dalsze przykłady podobnej stylistyki. Ponadto według profesora ''analiza zabytków pozwala raczej mówić o przyjmowaniu pewnych konwencji stylistycznych, modusów plastycznych dla wyrażenia określonych treści, niż o braku umiejętności i prowincjonalizmie. Tym, co zwraca uwagę, ..., jest rozbicie draperii na duże zespoły paralelnych lub promieniście rozchodzących się fałd. Poszczególne zespoły przeciwstawiają się sobie kątem nachylenia owych fałd, co sprawia, że graficznie uformowana powierzchnia szat nabiera znacznej dynamiki. Taka estetyka ma określone wzory w środkowoeuropejskiej tradycji artystycznej – głównie w plastyce późnogotyckiej pierwszych dekad XVI w. ... Wydaje się zatem, że w twórczości warsztatu ... mamy do czynienia z posługiwaniem się inspiracjami płynącymi z określonych okresów, z dominacją inspiracji płynących z plastyki stylu pięknego i późnogotyckiego stylu łamanego. Czy był to zabieg świadomy, czy też bezwiedne inspirowanie się tradycją artystyczną różnych okresów – to pytanie, na które warto próbować odpowiedzieć, spoglądając na interesujące nas dzieła w szerszym kontekście. ... Reasumując, w twórczości rzeźbiarzy ... uchwytna jest stylizacja zmierzająca do nadania ich dziełom cech dawności. Widać w tych pracach jakiś nawrót do średniowiecza. Wciąż nie jest jasne, czy był on zabiegiem świadomym, skoro np. w przypadku kolumny w Mladkovie dotyczy figury Maryi, ale już nie reliefu ze św. Janem Nepomucenem. Można bowiem uznać, że gdy szło o Maryję, rzeźbiarz miał do dyspozycji średniowieczne wzorce, a w przypadku patrona mostów i spowiedzi – nie. Taki wniosek prowadzi do zaakceptowania cytowanej wcześniej opinii Konstantego Kalinowskiego, mówiącej o „prowincjonalnej tradycji rzemieślniczej i czerpaniu inspiracji formalnych za pośrednictwem grafiki”. Przeczy mu jednak dostrzeżenie podobnych cech w rzeźbie okolic Kłodzka<ref >Bogusław Czechowicz mówi tu o rzeźbie Piety na kolumnie w Szalejowie Górnym koło Kłodzka (patrz zdjęcia).</ref>,która jednak – pod względem poziomu wykonania – prezentuje się znacznie lepiej, niż omawiane zabytki w rejonie Międzylesia i Letohradu oraz doliny Dzikiej Orlicy. Można domniemywać zatem, że mamy do czynienia z rzeźbiarskim odpowiednikiem „barokní gotiki”, tak dobrze rozpoznanej w przypadku architektury tego okresu. Nawrót do historii – tak zresztą w przypadku rzeźby, jak i architektury – cechował przy tym zarówno twórców wybitnych, jak Krzysztof Dientzenhofer czy Jan Błażej Santini, jak i mniej uzdolnionych, jak twórcy wspomnianego kościoła koło Chrastii, czy udającej ruinę kaplicy z XVIII w. w  Radochowie na ziemi kłodzkiej. Do tych mniej uzdolnionych, ale wyraźnie „historyzujących” rzeźbiarzy należał twórca lub twórcy rzeźb tzw. warsztatu lesickiego''<ref name="Czechowicz">Omawiane i cytowane spostrzeżenia profesora Bogusława Czechowicza pochodzą z prac:
* Czechowicz Bogusław. ''Morowe fundacje artystyczne we wschodnich Czechach (ze szczególnym uwzględnieniem Hrabstwa Kłodzkiego).'' W: Ars Lucrum Nostrum: prace z historii sztuki i kultury. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2008.
* Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.</ref>.''

== Prace warsztatu Lesickiego ==
=== Červená Voda ===
----
====== Kolmuna Trójcy Świętej<ref name="Zapomniany"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Czerwona Woda.jpg|Kolumna morowa z 1715/1735 w Czerwonej Wodzie
Plik:Czerwona Woda b.jpg|Tron Łaski, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda c.jpg|Kolumna, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda d.jpg|Św. Sebastian i św. Emerencjana; Červená Voda
Plik:Czerwona Woda e.jpg|Św. Rozalia, Červená Voda
Plik:Czerwona Woda f.jpg|Św. Roch, Červená Voda
</gallery>
Červená Voda w Czechach, w powiecie Uście nad Orlicą, w kraju pardubickim. Kolumna Trójcy Świętej w formie Tronu Łaski stoi przy głównej drodze na wysokości kościoła św. Mateusza w pobliżu Urzędu Miasta <small>(50°02'24.5"N 16°44'33.3"E)</small>. Barokowy piaskowcowy pomnik powstał w 1715 r. (chronostych z przodu) w związku z grasującą w okolicy zarazą, jest więc kolumną morową. W 1735 r. wymagał już poważnej naprawy ''z powodu znacznego zniszczenia'' (chronostych z tyłu). To wówczas kolumna została otoczona balustradą z czterema świętymi: św. Sebastian, św. Emerencjana, św. Rozalia i św. Roch. Tron Łaski umieszczony jest na trójczłonowym cokole stojącym na podstawie z profilowanym gzymsem. Dolny człon cokołu po bokach ozdobiony jest [[spływ wolutowy|spływami wolutowymi]]. Z kolei na gzymsie kończącym najwyższą część cokołu znajdują się klęczące postacie aniołków oraz figura Matki Bożej. Zwieńczenie to Tron Łaski, czyli wizerunek Najświętszej Trójcy - Boga Ojca z tiarą, trzymającego krzyż z Chrystusem między kolanami. Nad krzyżem Gołębica Ducha Świętego. Na przedniej ścianie widnieje chronostych z datą 1715, a na tylnej z datą 1735. Wokół pomnika znajduje się kamienna balustrada, na której narożnych kolumnach umieszczone są wspomniane wyżej figury świętych.

Bogusław Czechowicz widzi w tym dziele ''pewne cechy formalne bliskie dziełom z Lesicy i Niemojowa''<ref name="Zapomniany"/>.

=== Długopole Górne ===
----
====== Tron Łaski w Długopolu Górnym<ref name="Tu">Forma wskazuje według mnie na warsztat lesicki.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Długopole Górne Tron Łaski.jpg|Długopole Górne gm. Międzylesie; Tron łaski (1717); możliwe warsztat lesicki (fot. 2016).
Plik:Długopole Górne Tron.jpg|Długopole Górne gm. Międzylesie; Tron łaski (1717); możliwe warsztat lesicki (fot. 2016).
</gallery>

=== Gorzanów ===
----
====== Kolumna Trójcy Świętej<ref name="Katalog 2"/><ref name="Mielnik"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Gorzanów Tron Łaski.jpg|Zwieńczenie kolumny w Gorzanowie pow. kłodzki, pocz. XVIII w. (fot. 2014).
</gallery>
Kolumna Trójcy Świętej przed budynkiem przy ul. Bystrzyckiej 24 w Gorzanowie <small>(50°20'31.1"N 16°38'02.7"E)</small>. Nietypowe przedstawienie Trójcy Świętej w formie zmodyfikowanego Tronu Łaski - w miejscu Chrystusa na krzyżu jest Pieta. Początek XVIII w. Podobną formę można zobaczyć w [[#Mielnik|Mielniku]]. Artykuł o tych figurach: [[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie]].

=== Lesica ===
----
====== Tron Łaski w Lesicy<ref name="Katalog 2">Za dzieło warsztatu lesickiego uznaje ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987; obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Lesica Tron Łaski w 2011.jpg|[[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy|Lesica, pow. kłodzki; Tron Łaski z 1677]] (fot. 2011).
Plik:Lesica Tron Łaski 2001 b.jpg|Zwieńczenie figury z 1677 r. w Lesicy (fot. 2001).
</gallery>
Najstarszy datowany obiekt zaliczany do prac warsztatu lesickiego. Od niego została urobiona nazwa. Dokładniejszy opis figury w artykule: [[Tron Łaski z 1677 r. w Lesicy]].

====== Pieta w Lesicy<ref name="Katalog 2">Za dzieło warsztatu lesickiego uznaje ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987; obiekty w Katalogu opisane przy ułożonych w kolejności alfabetycznej miejscowościach.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Lesica Pieta.jpg|Pieta z pocz. XVIII w. w Lesicy (fot. 2023)<ref name="Katalog 2"/>.
</gallery>

=== Letohrad ===
----
======Św. Anna Samotrzecia<ref name="Zapomniany"/> ======
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Letohrad figura.jpg|Święta Anna Samotrzeć w otoczeniu dwóch świętych (św. Joachim i św. Józef?), 1726; Letohrad, kraj pardubicki.
Plik:Letohrad.jpg|Święta Anna Samotrzeć (fragment grupy), Letohrad, 1726.
</gallery>
Letograd w kraju pardubickim (Czechy). Grupa figur przy kościele św. Wacława, od ulicy Vitanovskeho <small>(50°02'08.3"N 16°29'55.3"E)</small>. Święta Anna Samotrzecia z dwoma świętymi (św. Joachimem i św. Józefem?) po bokach, stojąca na cokole o [[spływ wolutowy|wolutowych]] bokach. Pochodzi z 1726 r.

=== Mielnik ===
----
====== Kolumna Trójcy Świętej<ref name="Katalog 2"/><ref name="Mielnik">Zalewski Michał. [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.''] Almanach wrocławski, 2021. [dostęp 2023-08-20].</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Mielnik kolumna.jpg|[[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie|Mielnik, pow. kłodzki; kolumna Trójcy Świętej]], pocz. XVIII w. (fot. 2013).
Plik:Mielnik Tron.jpg|Zwieńczenie kolumny w Mielniku, pocz. XVIII w. (fot. 2013).
</gallery>
Kolumna Trójcy Świętej przy szosie z Kłodzka do Międzylesia, za drogą odchodzącą do Mielnika <small>(50°20'35.3"N 16°39'45.1"E)</small>. Nietypowe przedstawienie Trójcy Świętej w formie zmodyfikowanego [[Tron Łaski|Tronu Łaski]] - w miejscu Chrystusa na krzyżu jest Pieta. Początek XVIII w. Podobną formę można zobaczyć w [[#Gorzanów|Gorzanowie]]. Artykuł o tych figurach: [[Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie]].

=== Międzylesie ===
----
====== Koronacja Maryi<ref name="Katalog 2"/> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Międzylesie Koronacja Maryi.jpg|Międzylesie; Koronacja Matki Biskiej z 1719 r. (fot. 2014).
</gallery>
Międzylesie ul. Wojska Polskiego, tuż za skrzyżowaniem z ul. Kolejową <small>(50°08'29.5"N 16°39'23.3"E)</small>. Trójca Święta, Koronacja Maryi z 1719 r., zniszczona przez wichurę w 2015 r.

=== Mladkov ===
----
====== Kolumna maryjna<ref name="Zapomniany">Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.</ref> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Mladkov kolumna maryjna.jpg|Kolumna maryjna z I tercji XVIII w.; Mladkov, kraj pardubicki (fot. 2023).
Plik:Mladkov Matka Boska.jpg|Matka Boska z Dzieciątkiem (Immaculata) na kolumnie maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
Plik:Mladkov Matka Boska b.jpg|Matka Boska z Dzieciątkiem (Immaculata) na kolumnie maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
Plik:Mladkov kolumna maryjna Nepomucen.jpg|Św. Jan Nepomucen; płaskorzeźba na cokole kolumny maryjnej w Mladkowie (fot. 2023).
</gallery>
Mladkov w kraju pardubickim (Czechy). Kolumna maryjna z I tercji XVIII w. na skwerze w centrum wsi <small>(50°05'49.7"N 16°37'36.8"E)</small>.

=== Różanka ===
----
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Różanka Ecce Homo.jpg
Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg
</gallery>
Barokowa grupa figuralna Ecce Homo, wykonana w 1722 r. z polichromowanego piaskowca. Kompozycja o wysokości 197 cm przedstawia Chrystusa po ubiczowaniu i ukoronowaniu cierniem, w otoczeniu dwóch oprawców. Zbawiciel, z rękami związanymi sznurem i płaszczem narzuconym na ramiona, stoi pomiędzy dwiema postaciami: brodatym mężczyzną w turbanie oraz żołnierzem w zbroi. Po lewej stronie Chrystusa, na niewielkim postumencie, umieszczono koguta, symbolizującego zaparcie się św. Piotra. Na podstawie wyryto inskrypcję „17 ECCE HOMO 22”, zawierającą datę powstania rzeźby. Zachowały się pozostałości pierwotnej polichromii.

Grupa znajdowała się pierwotnie w głównej niszy okazałej przydrożnej kapliczki, usytuowanej nad skarpą przy drodze łączącej Lesicę z Niemojowem. Kapliczka miała rozbudowany program ikonograficzny: poniżej przedstawienia Ecce Homo znajdowały się wyobrażenia dusz czyśćcowych w płomieniach, natomiast po bokach rozmieszczono osiem nisz z malowanymi scenami. W 1941 r., w związku z poszerzaniem drogi, kapliczkę usunięto. Sama grupa rzeźbiarska ocalała i znajduje się obecnie w Różance, w sąsiedztwie plebanii, ustawiona na wtórnym murowanym postumencie.

Artur Heinke zwrócił uwagę na podobieństwa stylistyczne rzeźby do kolumny Trójcy Świętej w Międzylesiu. Cechy formalne kompozycji pozwalają wiązać ją z działalnością warsztatu lesickiego, jednego z lokalnych ośrodków rzeźbiarskich ziemi kłodzkiej w okresie baroku.

=== Wilkanów ===
----
<gallery mode="packed" heights=260px>
====== Wazony z parku pałacowego w Wilkanowie<ref name="Katalog 2"/> ======
<gallery mode="packed" heights=260px>
Plik:Wilkanów wazony.jpg|<div style='text-align:justify;>Barokowe wazony z pocz. XVIII w.; brama na cmentarz parafialny (fot. 2023). </div>
Plik:Wilkanów wazon 1.jpg|Wazon 1, pocz. XVIII w. (fot. 2023).
Plik:Wilkanów wazon 2.jpg|Wazon 2, pocz. XVIII w. (fot. 2023).
Plik:Wilkanów wazon Heinke.jpg|Wazon w Wilkanowie na zdjęciu z lat 20. lub 30. XX w.<ref name="Heinke wazon"/>
Plik:Wilkanów 1736.jpg|Widok Pałacu i jego otoczenia w Wilanowie w 1736 r.; grafika z 1860 r.<ref name="Pompejus 1">Pompejus Friedrich August. ''Album der Grafschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen,Kloster, Schlösser und Burgen derselben, von mehr als 150 Jahren.'' Glatz: 1860.</ref><ref name="Pompejus 2">Pompejus Friedrich August. ''Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Graffschaft Glatz.'' Glatz: 1862.</ref> na bazie rysunku Friedricha Bernharda Wernera.
</gallery>
Dwa wazony piaskowcowe o wysokości 85 cm umieszczone na cokołach bramy na cmentarz parafialny w Wilkanowie. Pochodzą z niedaleko położnego parku pałacowego w Wilkanowie (pałac w ruinie). Powstały najpewniej w początkach XVIII w.<ref name="Katalog"/>. Już w trakcie wojny trzydziestoletniej, zaraz po bitwie pod Białą Górą (1620), rozpoczęła się w hrabstwie kłodzkim akcja rekatolicyzacji, która w efekcie doprowadziła w II poł. XVIII w. do całkowitej wymiany jego elit. Skonfiskowane dobra protestanckiej szlachty były rozdawane i sprzedawane na atrakcyjnych warunkach wybranym stronnikom Habsburgów. Byli wśród nich głównie urzędnicy i wojskowi <ref name="Dzieje">Herzig Arno, Ruchniewicz Małgorzata. ''Dzieje ziemi kłodzkiej.'' Hamburg-Wrocław: 2008.</ref> Między innymi w 1655 r. dobra rodziny Tschirnhaus w Międzylesiu i Wilkanowie przeszły na własność rodu Althann. Zostały skonfiskowane starym właścicielom, gdyż David Heinrich von Tschirnhaus związał się z królem zimowym Ferdynandem V i został z jego mianowania starostą hrabstwa. Stały się własnością Austriaka Michaela Wenzela von Althann, wiernego zwolennika cesarza, dyplomaty, komendanta twierdzy w Kłodzku i namiestnika hrabstwa z mianowania habsburskiego władcy<ref name="Dzieje"/>. Nowy właściciel przebudował XVI-wieczny dwór w Wilkanowie, a właściwie wybudował w latach 1679–1686 imponujący barokowy letni pałac<ref name=Pilch">Pilch Józef. ''Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska.'' Warszawa: 2005, s. 394</ref><ref name="Guda">Patzak Bernhardt. ''Das Reichsgräflich von Althann'sche Schloss zu Wölfelsdorf'', „Guda Obend 1923.” Glatz: 1922.</ref>. W II etapie 1700-1708 założenie doprowadzono do stanu widocznego na załączonym zdjęciu ryciny opartej na rysunku Friedricha Bernharda Wernera (1736). Powstał wówczas widoczny park przypałacowy<ref name="Guda"/>, a do umieszczenia w nim również dwa opisywane wazony. Pozostaje pytanie, czy były zwieńczeniem cokołów bram widocznych na rycinie, czy też pełniły funkcję, jaką przypisuje im regionalista i proboszcz Domaszkowa w latach 1916-1945, Artur Heinke, opisując swoje zdjęcie (patrz fot.) wazonu zatytułowane ''Plastyka ogrodowa Wölfensdorf''. Zniesmaczony gustem współczesnych mu właścicieli ogrodów pisze: ''Rzeźby ogrodowe w okresie baroku to nie tylko mitologiczne postacie czy alegoryczne zwierzęta, ale także wodotryski, obeliski oraz kamienne wazony niosące kwiaty i owoce, które były umieszczone wśród żywopłotów. A co dzisiaj? Czy naprawdę karykaturalne krasnale z cementu i gipsowe krowy oraz wazony zniknęły przynajmniej z lepszych ogrodów?''<ref name="Heinke wazon">* Heinke Artur. ''Die Grafschaft Glatz: Bildstöcke und heimatliche Volkskunst.'' Breslau: 1941, fot. 291 i jej opis na s. 227.</ref>. Trzeba zauważyć, że Heinke fotografował wazon w czasie gdy pałac był zaniedbany, a park zapuszczony. Zespół pałacowy został częściowo zniszczony przez pożar w 1787 r. Nieużytkowany po przeniesieniu się właścicieli dóbr, hrabiów von Althann, do Czech. Do 1825 r. częściowo rozebrany. Majątek był oddany w dzierżawę z obowiązkiem przeprowadzania napraw pałacu, ale założenie ogrodowo-parkowe uległo degradacji<ref name="Guda"/>. Być może wazony nie były już wtedy w pierwotnym miejscu. Ich położenie w latach 80. XX w. opisywane jest tak: ''Dwa wazony ogrodowe (przy drodze do pałacu). Wykonawca "warsztat lesicki". Pocz. XVIII w. Piaskowiec. Wazony umieszczone na ogrodzeniu dawnego ogrodu pałacowego, zdobione maskami i motywami roślinnymi''<ref name="Katalog"/>.

== Galeria ==
<gallery mode="packed" heights=210px>

</gallery>

== Inne ==
<gallery mode="packed" heights=210px>
Plik:Nagrobek Anna i Karol I.jpg|<div style='text-align:justify;>Nagrobek Karola I Podiebradowicza i Anny żagańskiej w kościele św. Anny w Ząbkowicach Śląskich, 1544.</div>
Plik:Szalejów Górny kolumna maryjna.jpg|Szalejów Górny koło Kłodzka; kolumna z Pietą, 1720.
Plik:Szalejów Górny Pieta.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalejów Górny; Pieta na kolumnie (1720); naśladownictwo gotyckiej rzeźby z okresu stylu pięknego.</div>
Plik:Szalejów Górny Pieta gotycka.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalejów Górny; Gotycka Pieta (styl piękny) w kościele pw. św. Jerzego.</div>
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Czechowicz Bogusław. ''Morowe fundacje artystyczne we wschodnich Czechach (ze szczególnym uwzględnieniem Hrabstwa Kłodzkiego).'' W: Ars Lucrum Nostrum: prace z historii sztuki i kultury. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2008.
* Czechowicz Bogusław. ''Zapomniany krajobraz kulturowy Doliny Dzikiej Orlicy w XVIII w.: próba kompleksowej interpretacji zjawisk artystycznych.'' Orlické hory a Podorlicko: sborník vlastivědných prací: přírodou, dějinami, současností. Rychnov nad Kněžnou: Muzeum a galerie Orlických hor Sv. 18, (2011), s. 257-274.
* Gernat Jacek. ''Od Klahrów do Thammów – modele funkcjonowania rodzinnych przedsiębiorstw rzeźbiarskich w Kotlinie Kłodzkiej i na Śląsku w XVIII-XX w. Tom I.'' Poznań: 2022.
* Heinke Artur. ''Die Grafschaft Glatz: Bildstöcke und heimatliche Volkskunst.'' Breslau: 1941.
* Herzig Arno, Ruchniewicz Małgorzata. ''Dzieje ziemi kłodzkiej.'' Hamburg-Wrocław: 2008.
* ''Katalog rzeźby barokowej na Śląsku. Tom. I. Hrabstwo kłodzkie.'' Konstanty Kalinowski red. Poznań: 1987.
* Patzak Bernhardt. Das Reichsgräflich von Althann'sche Schloss zu Wölfelsdorf, „Guda Obend 1923.” Glatz: 1922. (n)
* Pilch Józef. ''Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska.'' Warszawa: 2005.
* Pompejus Friedrich August. ''Album der Grafschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen,Kloster, Schlösser und Burgen derselben, von mehr als 150 Jahren.'' Glatz: 1860.
* Pompejus Friedrich August. ''Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Graffschaft Glatz.'' Glatz: 1862.
* Zalewski Michał. ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.'' [online] Almanach wrocławski, 2021 [dostęp 2023-08-20]. Dostępny w Internecie: [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie].
[[Kategoria:Powiat kłodzki]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]

Plik:Różanka Ecce Homo.jpg

2026-10-19T16:39:03Z

Michał Zalewski:

Różanka gm. Międzylesie, pow. Kłodzki. Ecce Homo, 1722, warsztat lesicki. Fot. 2023.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Powiat kłodzki]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg

2026-10-19T16:38:55Z

Michał Zalewski:

Różanka gm. Międzylesie, pow. Kłodzki. Ecce Homo, 1722, warsztat lesicki. Fot. 2023.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Powiat kłodzki]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg

2026-10-19T16:36:25Z

Michał Zalewski: Michał Zalewski przeniósł(-osła) stronę Plik:Różana Ecce Homo b.jpg do Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg, bez pozostawienia przekierowania pod starym tytułem

Plik:Różanka Ecce Homo b.jpg

2026-10-19T16:36:13Z

Michał Zalewski:

Plik:Różanka Ecce Homo.jpg

2026-10-19T16:35:37Z

Michał Zalewski:

Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim

2026-10-13T08:38:21Z

Michał Zalewski: /* Powiat wrocławski i Wrocław */

<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
<div style="float: left;">{{Projekt blacha}}</div>
<center>''<big>Kursywą podpisane są krzyże, na których nie ma już blaszanej postaci Chrystusa lub nieistniejące</big>''</center>
</br>
== Powiat bolesławiecki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Nowogrodziec.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy|Nowogrodziec
Plik:Ołdrzychow.jpg|alt=Krzyż przydorżny w Nowogrodźcu|Ołdrzychów (Nowogrodziec)
Plik:Parzyce_1.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy w Parzycach|Parzyce, Nowogrodziec, 1798
Plik:Parzyce_2a.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy, Parzyce|Parzyce, Nowogrodziec
Plik:Rciborowice Górne.jpg|Raciborowice Górne, Warta Bolesławiecka
Plik:Tomaszów Bolesławiecki 1914.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem w Tomaszowie Bolesławieckim|''[[Tomaszów Bolesławiecki - krzyż z Chrystusem z blachy|Tomaszów Bolesławiecki, Warta Bolesławiecka]]''
Plik:Warta Bolesławiecka lata 60. XX w.jpg|alt=Grupa Ukrzyżowania w Warcie Bolesłwieckiej|''Warta Bolesławiecka''
</gallery>

== Powiat dzierżoniowski ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Dzierżoniów Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Dzierżoniowie|Dzierżoniów
Plik:Dzierżoniów kapliczka blaszany Chrystus.jpg|alt=Chrystus wycięty z blachy|Dzierżoniów
Plik:Włóki.jpg|Włóki, gm. Dzierżoniów
Plik:Jędrzejowice Chrystys.jpg|[[:Plik:Jędrzejowice b.jpg|Jędrzejowice gm. Dzierżoniów]]
Plik:Łagiewniki 1.jpg|Łagiewniki: krzyż na cmentarzu kościelnym (fot. 2020)
Plik:Łagiewniki 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w łagiwenikach|Łagiewniki ul. Słowiańska (fot. 2020)
Plik:Oleszna Chrystus z blachy.jpg|art=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy, Oleszna|Oleszna, gm. Łagiewniki (fot. 2020)
Plik:Słupice.jpg|Słupice, pow. dzierżoniowski, gm. Łagiewniki (fot. 2025)
Plik:Niemcza Jasinek.jpg|[[Krzyż przydrożny w Jasinku|Niemcza Jasinek (fot. 2020)]]
Plik:Pieszyce_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Pieszyce <!--Drewniany krzyż przydrożny--!>
Plik:Pieszyce_2.jpg|Pieszyce <!--Drewniany krzyż przydrożny--!>
Plik:Pieszyce 3.jpg|Pieszyce
</gallery>

== Powiat głogowski ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Bytnik.jpg|alt=Bytnik koło Głogowa, krzyż przydrożny|Bytnik, Głogów
Plik:Rapocin.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z sylwetkowo wyciętą z blachy postacią Jezusa|Rapocin, Głogów, fot. 2017
Plik:Rapocin 2024.jpg|Rapocin, Głogów; poprzedni krzyż w 2024
Plik:Jaczów Chrystus z blachy 2.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Jezusem, Jaczów|Jaczów, Jerzmanowa
Plik:Jaczów Chrystus z blachy 1.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem, Jaczów|Jaczów, Jerzmanowa
Plik:Smardzów.jpg|Smardzów, Jerzmanowa
Plik:Chociemyśl Chrystus z blachy.jpg|Chociemyśl, Kotla; Chrystus z blachy w [[:Plik:Chociemyśl kapliczka.jpg|kapliczce wnękowej]]
Plik:Kotla.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Kotli|Kotla
Plik:Piersna.jpg|<div style='text-align:justify;>Piersna, Pęcław; krzyż z Chrystusem z blachy na zewnętrznej ścianie prezbiterium kościoła</div>
</gallery>

== Powiat górowski ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Radosław.jpg|alt=Drewniany przydrożny krzyż|Radosław, Góra
Plik:Siciny.jpg|Siciny, Niechlów
Plik:Siciny 2.jpg|Siciny, Niechlów, 1883
Plik:Siciny 3.jpg|Siciny, Niechlów
Plik:Tarpno.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem, Tarpno|Tarpno, Niechlów,
</gallery>

== Powiat jaworski ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Bolkow krzyż.jpg|alt=Krzyż przydrożny koło Bolkowa|Bolków (fot. 2019)
Plik:Nowe Rochowice Chrystus z blachy.jpg|Nowe Rochowice, Bolków (fot. 2025)
Plik:Sady Górne Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Sadach Górnych|Sady Górne, Bolków (f0t. 2021)
Plik:Sady Górne 2.jpg|Sady Górne, Bolków; Kalwaria (fot. 2013)
Plik:Stare Rochowice.jpg|Stare Rochowice, Bolków (fot. 2021)
Plik:Stare Rochowice 2.jpg|Stare Rochowice, Bolków: ten i Chrystus w Świnach oraz Wolbromku odnowione "tą samą ręką" - być może i inne w okolicach Bolkowa (fot. 2021)
Plik:Świny.jpg|Świny, Bolków (fot. 2021)
Plik:Wolbromek Chrystus z blachy.jpg|alt=krzyż na cmentarzu kościelnym w Wolbromku|Wolbromek, Bolków (fot. 2021)
Plik:Chroślice krzyż 1.jpg|alt=Chroślice, Jezus wycięty z blachy na drewnianym krzyżu przydrożnym|Chroślice, Męcinka (fot. 2016)
Plik:Chroślice krzyż 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny, Chroślice|Chroślice, Męcinka (fot. 2016)
Plik:Chroślice krzyż 3.jpg|alt=Chroślice, krzyż przydrożny|''Chroślice, Męcinka, (fot. 2016)''
Plik:Chroślice krzyż 4.jpg|alt= Jezus Chrystus wycięty z blachy na przydrożnym krzyżu w Chroślicach|Chroślice, Męcinka (fot. 2016)
Plik:Męcinka 1.jpg|Męcinka (fot. 2020)
Plik:Męcinka 2.jpg|Męcinka (fot. 2020)
Plik:Męcinka 3.jpg|Męcinka (fot. 2020)
Plik:Męcinka 5.jpg|Męcinka; krzyż z Chrystusem z blachy, 1804 (fot. 2020)
Plik:Męcinka 6.jpg|''Męcinka; niegdyś Chrystus z blachy i Matka Boska Bolesna'' (fot. 2022)
Plik:Męcinka 4.jpg|Męcinka; Grupa Ukrzyżowania z blachy w kapliczce koło wzgórza Górzec (fot. 2020)
Plik:Nowa Męcinka.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Nowej Męcince|Nowa Męcinka, Męcinka (fot. 2020)
Plik:Jawor krzyż.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Jezusem w Jaworze|Jawor (fot. 2016)
Plik:Mściwojów Chrystus z blachy.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Mściwojowie|Mściwojów (fot. 2021)
Plik:Kwietniki 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny drewniany w Kwietnikach|Kwietniki, Paszowice (fot. 2017)
Plik:Kwietniki 2.jpg|alt=Chrystus z blachy|Kwietniki, Paszowice <!--Drewniany krzyż przydrożny--!> (fot. 2017)
Plik:Pogwizdów.jpg|Pogwizdów, Paszowice (fot. 2021)
</gallery>

== Powiat kamiennogórski ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Czadrów 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny koło Kamiennej Góry|[[Krzyż na cmentarzu cholerycznym w Czadrowie|Czadrów, Kamienna Góra]]
Plik:Czadrów 2.jpg|alt=Krzyż na cmentarzu cholerycznym, czadrów|[[Krzyż na cmentarzu cholerycznym w Czadrowie|Czadrów, Kamienna Góra]]
Plik:Dobromyśl.jpg|alt=Drewniany krzyż Chrystusem z blachy w Dobromyślu|Dobromyśl, Kamienna Góra
Plik:Dobromyśl 2.jpg|Dobromyśl, Kamienna Góra
Plik:Krzeszów_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Krzeszów, Kamienna Góra
Plik:Krzeszów_2.jpg|Krzeszów, Kamienna Góra
Plik:Krzeszów_3.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Krzeszów, Kamienna Góra
Plik:Krzeszów Grupa Ukrzyżowania.jpg|alt=Krzeszów, krzyż z Grupą Ukrzyżowania|Krzeszów, Kamienna Góra
Plik:Krzeszówek.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Jezusem, Krzeszówek|Krzeszówek, Kamienna Góra
Plik:Olszyny 1.jpg|[[Metalowy krzyż z 1882 r. w Olszynach|Olszyny, Kamienna Góra]]
Plik:Przedwojów.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Przedwojowie|Przedwojów, Kamienna Góra]]
Plik:Bukówka.jpg|Bukówka, Lubawka
Plik:Chełmsko Śląskie.jpg|Chełmsko Śląskie, Lubawka
Plik:Lubawka.jpg|Krzyż z Chrystusem z blachy, Droga Krzyżowa w Lubawce|Lubawka
Plik:Niedamirów.jpg|alt=Metalowy krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Niedamirowie|[[Metalowy krzyż z blaszanym Chrystusem w Niedamirowie|Niedamirów, Lubawka]]
Plik:Okrzeszyn.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy, Okrzeszyn|Okrzeszyn, Lubawka
Plik:Uniemyśl.jpg|alt=Przydrożny krzyż z blaszanym Chrystusem w Uniemyślu|Uniemyśl, Lubawka
Plik:Świdnik Chrystus z blachy.jpg|alt=krzyż Chrystusem z blachy|Świdnik, gm. Marciszów
</gallery>

== Powiat karkonoski i Jelenia Góra ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Jelenia Góra.jpg|alt=Drewniany krzyż z Chrystusem malowanym na blasze w Jeleniej Górze|Jelenia Góra
Plik:Jelenia Góra krzyż nad Bobrem.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy nad Bobrem w Jeleniej Górze|Jelenia Góra
Plik:Cieplice Chrystus z blachy.jpg|Jelenia Góra Cieplice Śląskie-Zdrój
Plik:Kowary Chrystus z blachy.jpg|Kowary
Plik:Miłków.jpg|Miłków, Podgórzyn
Plik:Radzicz.jpg|Sosnówka Radzicz, Podgórzyn
Plik:Kopaniec.jpg|Kopaniec, Stara Kamienica; Chrystus wydrukowany
</gallery>

== Powiat kłodzki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Biała Woda Krowiarki.jpg|alt=Krzyż przydrożny, Krowiarki|Biała Woda, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2020
Plik:Bystrzyca Klodzka.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem wyciętym z blachy w Bystrzycy Kłodzkiej|Bystrzyca Kłodzka, fot. 2019
Plik:Bystrzyca Kłodzka Chrystus z blachy.jpg|Bystrzyca Kłodzka, fot. 2021
Plik:Długopole-Zdrój Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy w Długopolu-Zdrój|Długopole-Zdrój, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2021
Plik:Gorzanów Chrystus z blachy.jpg|alt=Krucyfiks|Gorzanów, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2022
Plik:Idzików 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny, Marianówka|Idzików, Bystrzycka Kłodzka, fot. 2019
Plik:Idzików 2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny, Marianówka|Idzików, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2014
Plik:Idzików 2 w 2025.jpg|Idzików, Bystrzyca Kłodzka; poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Lasówka Chrystus z blachy.jpg|Lasówka, Bystrzyca Kłodzka
Plik:Marianówka 3.jpg|alt=Chrystus wycięty z blachy, Marianówka|Marianówka, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2015
Plik:Marianówka 4.jpg|alt=Blaszany Chrystus na przydrożnym krzyżu w Marianówce|Marianówka, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2019
Plik:Paszków.jpg|Paszków gm. Bystrzyca Kłodzka, fot. 2023
Plik:Paszków 2.jpg|Paszków gm. Bystrzyca Kłodzka, fot. 2023
Plik:Paszków 3.jpg|Paszków gm. Bystrzyca Kłodzka, fot. 2023
Plik:Ponikwa.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Ponikwie|Ponikwa, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2016
Plik:Ponikwa 2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Ponikwie|Ponikwa, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2021
Plik:Stara Łomnica.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem, Stara Łomnica|Stara Łomnica, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2019
Plik:Stara Łomnica 2.jpg|Stara Łomnica, Bystrzyca Kłodzka, fot. 2023
Plik:Szklary.jpg|Szklary, Bystrzyca Kłodzka; krzyż z Chrystusem z blachy w pobliżu Sanktuarium Matki Boskiej Śnieżnej, fot. 2023
Plik:Duszniki Podgórze.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem, Duszniki-Zdrój Podgórze|''Duszniki-Zdrój Podgórze, fot. 2014''
Plik:Schlemmer Berg.jpg|''Duszniki-Zdrój; Schlemmer Berg (Góra Dziadka, Wzgórze Wandy), fot. 1 poł. lat 30. XX w.''
Plik:Duszniki-Zdrój Czarny krzyż.jpg|<div style='text-align:justify;>''Duszniki-Zdrój; Czarny Krzyż na granicy niemiecko-czeskiej, fot. lata 30. XX w.''</div>
Plik:Kłodzko.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Kłodzku|Kłodzko, fot. 2015
Plik:Kłodzko Książek Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Kłodzku|Kłodzko Książek, fot. 2021
Plik:Leszczyny.jpg|alt=krzyż przydrożny|Kłodzko Leszczyny, fot. 2022
Plik:Kłodzko Zamiejska Chrystus z blachy.jpg|Kłodzko, ul. Zamiejska
Plik:Jaszkowa Dolna Chrystus z blachy.jpg|Jaszkowa Dolna, Kłodzko, fot. 2023
Plik:Jaszkowa Górna.jpg|Jaszkowa Górna, Kłodzko, fot. 2016
Plik:Krosnowice.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Krosnowice, Kłodzko, fot. 2019
Plik:Ławica.jpg|alt=Chrystus malowany na blasze, Ławica|[[Kapliczka św. Anny, krzyż z Chrystusem z blachy i figura św. Franciszka Ksawerego w Ławicy|Ławica, Kłodzko, fot. 2019]]
Plik:Ławica Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem koło barokowej kapliczki|[[Kapliczka św. Anny, krzyż z Chrystusem z blachy i figura św. Franciszka Ksawerego w Ławicy|''Ławica, Kłodzko, fot. pocz. lat 90. XX w.'']]
Plik:Mikowice.jpg|''Mikowice, Kłodzko; krzyż przy opuszczonym gospodarstwie, fot. 2013''
Plik:Ołdrzychowice Kłodzkie.jpg|alt=Krzyż przydrożny, Ołdrzychowice Kłodzkie|Ołdrzychowice Kłodzkie, Kłodzko, fot. 2021
Plik:Rogówek.jpg|Rogówek, Kłodzko; blaszana Matka Boska z Dzieciątkiem wieńcząca kapliczkę domkową
Plik:Stary Wielisław Chrystus z blachy.jpg|alt=Stary Wielisław, Krzyż przydrożny|''Stary Wielisław, Kłodzko, fot. 2013''
Plik:Wilcza 1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Wilcza, Kłodzko, fot. 2019
Plik:Wilcza 2.jpg|Wilcza, Kłodzko, fot. 2019
Plik:Wojbórz.jpg|Wojbórz, Kłodzko, fot. 2019
Plik:Żelazno 1.jpg|Żelazno, Kłodzko, fot. 2014
Plik:Zelazno Jezus.jpg|Żelazno, Kłodzko, fot. 2025; Jezus na bramie na cmentarz kościelny
Plik:Zelazno Marcin.jpg|Żelazno, Kłodzko, fot. 2025; św. Marcin z Tours na bramie na cmentarz kościelny
Plik:Żelazno 2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Żelazno, Kłodzko, fot. 2014
Plik:Kąty Bystrzyckie Chrystus na blasze.jpg|alt=Krzyż z z Chrystusem malowanym na blasze, Kąty Bystrzyckie|Kąty Bystrzyckie, fot. 2020
Plik:Brzozowie Chrystus z blachy.jpg|Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w Kudowie-Zdroju|Kudowa-Zdrój Brzozowie, fot. 2019
Plik:Brzozowie Nepomucen.jpg|alt=Nepomucen z blachy, Kudowa-Zdrój|Kudowa-Zdrój Brzozowie, fot. 2019
Plik:Kudowa-Zdrój Górna.jpg|Kudowa-Zdrój Górna, fot. 2026
Plik:Kudowa-Zdrój Jakubowice.jpg|Kudowa-Zdrój Jakubowice, fot. 2026
Plik:Pstrążna Chrystus z blachy.jpg|Krzyż przydrożny w Pstrążnej|Kudowa-Zdrój Pstrążna, fot. 2014
Plik:Kąty Bystrzyckie 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy, Kąty Bystrzyckie|Kąty Bystrzyckie, Lądek-Zdrój, fot. 2020
Plik:Kąty Bystrzyckie 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy, Kąty Bystrzyckie|Kąty Bystrzyckie, Lądek-Zdrój, fot. 2020
Plik:Konradów.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem, Konradów|Konradów, Lądek-Zdrój, fot. 2020
Plik:Lądek-Zdrój Widok.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny w Lądku-Zdroju|Lądek-Zdrój, ul. Widok, fot. 2019
Plik:Lądek-Zdrój Chrystus na blasze.jpg|alt=Krzyż z z Chrystusem malowanym na blasze w Lądku-Zdroju|Lądek-Zdrój (fot. 2020)
Plik:Lądek-Zdrój Chrystus na blasze 2.jpg|alt=Krzyż z z Chrystusem malowanym na blasze w Lądku-Zdroju|Lądek-Zdrój (fot. 2020)
Plik:Lądek Zdrój Chrystus Graniczna Droga.jpg|alt=Krzyż metalowy z z Chrystusem malowanym na blasze w Lądku-Zdroju|Lądek-Zdrój (fot. 2020)
Plik:Lądek-Zdrój Góra Trzech Krzyży.jpg|''Lądek-Zdrój Góra Trzech Krzyży; Chrystus i dwóch łotrów Kosma i Damian z blachy (fot. okres międzywojenny)''
Plik:Lądek-Zdrój drewniany Chrystus.jpg|Lądek-Zdrój; drewniana postać Chrystusa na wzór postaci z blachy (fot. 2020)
Plik:Orłowiec.jpg|''Orłowiec, Lądek-Zdrój (fot. 2014)''
Plik:Orłowiec 2.jpg|alt= Krzyż z Chrystusem z blachy w kościele w Orłowcu|Orłowiec, Lądek-Zdrój (fot. 2020)
Plik:Radochów.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem, Radochów|Radochów, Lądek-Zdrój (fot. 2014)
Plik:Radochów 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Jezusem, Radochów|Radochów, Lądek-Zdrój (fot. 2020)
Plik:Radochów 3.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem, Radochów|Radochów, Lądek-Zdrój (fot. 2020)
Plik:Gniewoszów.jpg|alt=krzyż przydrożny w Gniewoszowie|Gniewoszów gm. Międzylesie (fot. 2022)
Plik:Goworów.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem z blachy, Goworów|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Goworowie|Goworów]], Międzylesie (fot. 2014)
Plik:Pisary.jpg|Pisary, gm. Międzylesie; krzyż z wnęki kapliczki św. Onufrego
Plik:Potoczek Chrystus z blachy.jpg|Potoczek, Międzylesie (fot 2021)
Plik:Szklarnia.jpg|Szklarnia, Międzylesie (fot. 2024)
Plik:Dworki.jpg|Dworki, Nowa Ruda, krzyż z 1827 r. (fot. 2025)
Plik:Jugów 1.jpg|''Jugów, Nowa Ruda; resztki blaszanej postaci (fot. 2020)''
Plik:Jugów 2.jpg|''Jugów, Nowa Ruda; resztki blaszanej postaci (fot. 2002)''
Plik:Jugów 3.jpg|Jugów, Nowa Ruda; Chrystus z blachy na [[:Plik:Jugów 3b.jpg|kolumnie]]
Plik:Nowa Ruda Chrystus z blachy.jpg|alt=krzyż przydrożny w Nowej Rudzie|Nowa Ruda (fot. 2020)
Plik:Nowa Ruda GSA a.jpg|Nowa Ruda, kaplica św. Anny ok 1910 r; widoczny krzyż z Chrystusem z blachy
Plik:Nowa Ruda GSA b.jpg|Nowa Ruda, kaplica św. Anny; Chrystus z blachy z krzyża z poprzedniego zdjęcia (fot. 2016)
Plik:Rybno.jpg|Rybno, Nowa Ruda (fot. 2025)
Plik:Świerki Kłodzkie.jpg|Świerki Kłodzkie, Nowa Ruda (fot. 2025)
Plik:Wolibórz.jpg|alt=Wolibórz, krzyż przydrożny|Wolibórz, Nowa Ruda (fot. 2015)
Plik:Wolibórz 2 Chrystus z blachy.jpg|alt=Wolibórz, krzyż przydrożny w Woliborzu|Wolibórz, Nowa Ruda (fot. 2019)
Plik:Karłów.jpg|alt= krzyż przydrożny w Karłowie|Karłów, Radków, fot. 2017
Plik:Karłów 2026.jpg|Karłów, Radków; poprzedni krzyż w 2026 r.
Plik:Bemowo.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Ścinawce Górnej|Bemowo (Ścinawka Górna), Radków, fot. 2015
Plik:Sarny.jpg|alt=Sarny, drewniany krzyż przydozny|Sarny (Ścinawka Górna), Radków, fot. 2016
Plik:Janików.jpg||alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy, Tłumaczów|Janików (Tłumaczów), Radków, fot. 2015
Plik:Tłumaczów.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy|Tłumaczów, Radków, fot. 2015
Plik:Janowa Góra.jpg|alt=Chrystus z blachy w opuszczonym kościele w Janowej Górze|Janowa Góra, Stronie Śląskie, fot. 2020
Plik:Kletno Chrystus z blachy.jpg|Kletno, Stronie Śląskie, fot. 2025
Plik:Nowy Gierałtów 2018.jpg||Nowy Gierałtów, Stronie śląskie, fot. 2018
Plik:Nowy Gierałtów Chrystus z blachy 2025.jpg|Nowy Gierałtów, Stronie śląskie, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Sienna.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Ukrzyżowanym|Sienna, Stronie Śląskie, fot. 2020
Plik:Strachocin.jpg|alt=krzyż drewniany przydrożny w Chrystusem z blachy|Starchocin, Stronie Śląskie, fot. 2020
Plik:Szczytna Bobrowniki.jpg|Szczytna Bobrowniki, fot. 2025
</gallery>

== Powiat legnicki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Dobroszów.jpg|alt=Grupa Ukrzyżowania, Dobroszów|Dobroszów, Chojnów (fot. 2017)
Plik:Winnica.jpg|Winnnica, Krotoszyce (fot. 2025)
</gallery>

== Powiat lubański ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Henryków Lubański 1.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy|Henryków Lubański, Lubań
Plik:Nawojów Łużycki.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy, Nawojów Łużycki|Nawojów Łużycki, Lubań
Plik:Rudzica.jpg|''Rudzica, gm. Siekierczyn; krzyż z Chrystusem z blachy koło kościoła, fot. 1910''
</gallery>

== Powiat lubiński ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Rudna Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem wyciętym z blachy na cmentarzu w Rudnej|Rudna
Plik:Tymowa_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w Tymowej|Tymowa, Ścinawa
Plik:Tymowa_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem z blachy w Tymowej|Tymowa, Ścinawa
Plik:Tymowa_3.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy, Tymowa|Tymowa, Ścinawa
</gallery>

== Powiat lwówecki ==
<center>
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Przegrodza.jpg|Wolbromów Przegrodza, Gryfów Śląski
Plik:Wolbromów.jpg|Wolbromów, Gryfów Śląski; krzyż z 1846 r.
Plik:Chmieleń_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w Chmieleniu|Chmieleń, Lubomierz
Plik:Chmieleń_2.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy, Chmieleń|Chmieleń, Lubomierz
Plik:Golejów.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy|Golejów, Lubomierz, lwówecki, 1777 (fot. 2013)
Plik:Golejów 1 2026.jpg|Golejów, Lubomierz, lwówecki, 1777; poprzedni krzyż w 2026 r.
Plik:Golejów blacha 3.jpg|Golejów, Lubomierz, lwówecki, 1836 (fot. 2025)
Plik:Golejów kapliczka kamienna głowica 2.jpg|Golejow, Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania wieńcząca [[:Plik:Golejów kapliczka kamienna 4.jpg|kamienną kapliczkę]]
Plik:Golejów kapliczka kamienna głowica a.jpg|alt=Kapliczka przydrożna zwieńczona krzyżem z blaszanym Chrystusem, Golejów|Golejów, Lubomierz; zwieńczenie [[:Plik:Golejów kapliczka kamienna.jpg|kamiennej kapliczki z datą 1699]] (fot. 2014)
Plik:Golejów Grupa kapliczka.jpg|Golejów, Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania na kapliczce w murze cmentarza kościelnego (fot. 2026)
Plik:Oleszna Podgórska 2.jpg|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 4.jpg|alt=Grupa ukrzyżowania z blachy na metalowym krzyżu przydrożnym w Olesznej Podgórskiej|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska kapliczka kamienna.jpg|alt=Grupa Ukrzyżowana z blachy na kamiennej kapliczce przydrożnej|[[:Plik:Oleszna Podgórska kapliczka monolitowa.jpg|Oleszna Podgórska]], Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 5.jpg|alt=Przydrożny krzyż metalowy|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 7b.jpg|alt=Przydrożny krzyż metalowy|[[:Plik:Oleszna Podgórska 7.jpg|Oleszna Podgórska]], Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 9.jpg|alt=Krzyż metalowy|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 10.jpg|alt=Przydrożny krzyż metalowy|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 11.jpg|alt=Przydrożny krzyż metalowy|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 12.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Oleszna Podgórska 13.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Oleszna Podgórska, Lubomierz
Plik:Pławna Dolna Chrystus z blachy.jpg|Pławna Dolna, Lubomierz; prawdopodobnie I poł. XIX w.
Plik:Pławna Dolna Grupa Ukrzyżowania z blachy.jpg|Pławna Dolna, Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania, XIX w.
Plik:Pławna Dolna Grupa Ukrzyżowania z blachy 2.jpg|Pławna Dolna, Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania, XIX w.
Plik:Pławna Średnia krzyże.jpg|Pławna Dolna, Lubomierz; [[:Plik:Pławna Średnia krzyże b.jpg|krzyże z postaciami z blachy]]; Droga Krzyżowa
Plik:Młodochów 1.jpg|Młodochów (Pławna Górna), Lubomierz
Plik:Młodochów 2.jpg|Młodochów (Pławna Górna), Lubomierz; krzyż z Chrystusem z blachy, 1847
Plik:Młodochów 3.jpg|Młodochów (Pławna Górna), Lubomierz
Plik:Młodochów 4.jpg|Młodochów (Pławna Górna), Lubomierz; Chrystus z blachy na [[:Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna.jpg|kapliczce z XVII w.]]
Plik:Wieszkowice 4.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; zniszczona Grupa Ukrzyżowania
Plik:Wieszkowice 3.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania z blachy
Plik:Wieszkowice 2.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz
Plik:Wieszkowice 7.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania z blachy, 1771 r.
Plik:Wieszkowice 6.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania, rok 187?
Plik:Wieszkowice 8.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania
Plik:Wieszkowice 1.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; krzyż z 1810 r.
Plik:Wieszkowice 9.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania wieńcząca kamienną kapliczkę; XVIII w.?
Plik:Wieszkowice 5.jpg|Wieszkowice (Pławna Górna), Lubomierz; krzyż z Chrystusem z blachy na domu (pochodzi prawdopodobnie z krzyża przydrożnego), XIX w.
Plik:Radoniów Chrystus z blachy.jpg|Radoniów, Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania z blachy
Plik:Radoniów Chrystus z blachy 2.jpg|Radoniów, Lubomierz
Plik:Radoniów Chrystus z blachy 3.jpg|Radoniów, Lubomierz; Grupa Ukrzyżowania z blachy
Plik:Wojciechów 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem, Wojciechów|Wojciechów, Lubomierz
Plik:Wojciechów 2 2011.jpg|Wojciechów, Lubomierz (fot. 2011)
Plik:Wojciechów 2.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy|Wojciechów, Lubomierz; krzyż z poprzedniego zdjęcia w 2019 r.
Plik:Wojciechów 3.jpg|alt=Wojciechów, krzyż przydrożny|Wojciechów, Lubomierz
Plik:Mojesz.jpg|alt=Grupa Ukrzyżowania z balchy, Mojesz|Mojesz, Lwówek Śląski
Plik:Płóczki Górne.jpg|Płóczki Górne, Lwówek Śląski
Plik:Sobota blacha.jpg|Sobota, Lwówek Śląski
Plik:Grudza.jpg|Grudza, Mirsk; krzyż z Chrystusem z blachy z 1846 r. (fot. 2025)
Plik:Chałupki Marczów.jpg|Chałupki (Marczów), Wleń (fot. 2020)
Plik:Marczów blacha.jpg|Marczów, Wleń (fot. 2026)
Plik:Radomice Chrystus z blachy.jpg|''[[:Plik:Radomice Chrystus z blachy b.jpg|Radomice]], Wleń (fot. lata 20./30. XX w.)''
</gallery></center>

== Powiat milicki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Bukowice krzyż.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Bukowicach|Bukowice, Krośnice
Plik:Czeszyce.jpg|Czeszyce, Krośnice
</gallery>

== Powiat oleśnicki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Solniki_Małe_1.jpg|[[Krzyże z Chrystusem z blachy w Solnikach Małych| Solniki Małe, Bierutów]]
Plik:Solniki_Małe_2.jpg|[[Krzyże z Chrystusem z blachy w Solnikach Małych| Solniki Małe, Bierutów]]
Plik:Zawidowice.jpg|Zawidowice, Bierutów
Plik:Zawidowice 2.jpg|Zawidowice, Bierutów; Chrystus wycięty z drewna w sposób nawiązujący do postaci wyciętych z blachy
</gallery>

== Powiat oławski ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Domaniów Chrystus z blachy 2012.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|''[[:Plik:Domaniów Chrystus z blachy 2022.jpg|Domaniów]]''
Plik:Bolechów.jpg|Bolechów, Oława
Plik:Godzinowice.jpg|Godzinowice, Oława
Plik:Jankowice.jpg|Jankowice, Oława
Plik:Oleśnica_Mała_Antoni.jpg|Oleśnica Mała, Oława
Plik:Oleśnica Mała.jpg|Oleśnica Mała, Oława
Plik:Oława Nowy Górnik 2013a.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Oławie|[[Oława - krzyż przydrożny przy ul. Nowy Górnik|Oława]]
Plik:Osiek Chrystus z blachy.jpg|alt=krzyż przy kościele w Osieku|Osiek, Oława (fot. 2021)
Plik:Osiek 2022.jpg|Osiek, Oława; Chrystus z blachy z lewej po przemalowaniu, fot. 2022
</gallery>

== Powiat polkowicki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Kłobuczyn Chrystus z blachy.jpg|Kłobuczyn, Gaworzyce
Plik:Krzydłowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z wyciętym z blachy Jezusem w Krzydłowicach|Krzydłowice, Grębocice
Plik:Stara Rzeka.jpg|Stara Rzeka, Grębocice; resztki Chrystusa z blachy na krzyżu przydrożnym
Plik:Kaźmierzów.jpg|<div style='text-align:justify;>Kaźmierzów, Polkowice; stary cmentarz, postać Chrystusa wycięta współcześnie na wzór skorodowanej (niepomalowana)</div>
Plik:Żuków.jpg|Żuków, Polkowice; Chrystus z blachy, [[Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|monolityczna kapliczka słupowa]]
Plik:Krępa.jpg|Krępa, Przemków
</gallery>

== Powiat strzeliński ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Jaworów_1.jpg|Jaworów, Wiązów
Plik:Jaworów_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Jaworów, Wiązów <!--Krzyż przydrożny--!>
Plik:Kłosów.jpg|Kłosów, Wiązów <!--Krzyż przydrożny--!>
Plik:Kucharzowice.jpg|''Kucharzowice, Wiązów''
Plik:Stary_Wiązów_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Stary Wiązów, Wiązów
Plik:Stary Wiązów 3.jpg|Stary Wiązów
Plik:Stary_Wiązów_2.jpg|alt=Krzyż przydrożny|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Stary Wiązów, Wiązów
Plik:Stary Wiązów 4.jpg|Stary Wiązów, Wiązów; krzyż z Chrystusem z blachy na kościele
Plik:Wiązów.jpg|Wiązów (fot. 2019); [[:Plik:Wiązów 2023.jpg|widok w 2023]] <!--Krzyż przydrożny--!>
Plik:Wiązów 2.jpg|Wiązów; krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w okolicach Oławy
</gallery>

== Powiat średzki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Chmielów Chrystus z blachy.jpg|Chmielów, gm. Kostomłoty
Plik:Kostomłoty_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Kostomłotach|Kostomłoty
Plik:Kostomłoty_2.jpg|alt=Chrystus z blachy na przydrożnym krzyżu w Kostomłotach|Kostomłoty
Plik:Lisowice Chrystus z blachy.jpg|Lisowice, gm. Kostomłoty
Plik:Osiek.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Osiek, Kostomłoty, fot. 2014
Plik:Osiek 2025.jpg|Osiek, Kostomłoty; poprzedni krzyż w roku 2025 (styczeń)
Plik:Osiek Chrystus z blachy 2.jpg|alt=Drewniany przydrożny krzyż w Osieku|Osiek, gm. Kostomłoty
Plik:Osiek Chrystus z blachy 3.jpg|Osiek, gm. Kostomłoty, fot. 2019
Plik:Osiek Chrystus z blachy 3 2025.jpg|Osiek, gm. Kostomłoty; poprzedni krzyż w roku 2025 (styczeń)
Plik:Piersno.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|''Piersno, gm. Kostomłoty''
Plik:Piotrowice_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Piotrowice, gm. Kostomłoty
Plik:Piotrowice_2.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Piotrowice, gm. Kostomłoty, fot. 2017
Plik:Piotrowice 2 2022.jpg|<div style='text-align:justify;>Piotrowice, gm. Kostomłoty; poprzedni krzyż po odmalowaniu Chrystusa w 2019 r., fot. 2022</div>
Plik:Piotrowice_3.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Piotrowice, gm. Kostomłoty
Plik:Piotrowice_4.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Piotrowice, gm. Kostomłoty
Plik:Samsonowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Przydrożny krzyż z blaszanym Chrystusem|Samsonowice, gm. Kostomłoty
Plik:Wilków Średzki Chrystus z blachy.jpg|Wilków Średzki, gm. Kostomłoty
Plik:Zabłoto.jpg|alt=krzyż przydrożny|Zabłoto, gm. Kostomłoty
Plik:Dębice.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Dębicach|Dębice, gm. Malczyce
Plik:Malczyce.jpg|Malczyce
Plik:Brzezina Chrystus z blachy.jpg|''Brzezina, gm. Miękinia, fot. 2015''
Plik:Kadłub.jpg|alt=Krzyż drewniany na cmentarzu|Kadłub, gm. Miękinia
Plik:Lutynia Chrystus z blachy w 2021 e.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy, Lutynia|[[Krzyże w Lutyni z wyciętą z blachy i pomalowaną postacią Chrystusa|Lutynia, Miękinia]]
Plik:Lutynia Wróblowicka krzyż w 1929.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Lutyni|[[Krzyże w Lutyni z wyciętą z blachy i pomalowaną postacią Chrystusa#Krzyż na wyjeździe do Wróblowic|''Lutynia, gm. Miękinia'']]
Plik:Mrozów Chrystus z blachy.jpg|alt=krzyż przydrożny|Mrozów, gm. Miękinia
Plik:Wilkszyn.jpg|alt=Grupa Ukrzyżowania z blachy, Wilkszyn|Wilkszyn, gm. Miękinia
Plik:Zabór Wielki.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny w Zaborowie Wielkim|Zaborów Wielki, gm. Miękinia
Plik:Jaśkowice.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Szczepanowie|Jaśkowice (Szczepanów), gm. Środa Śląska
Plik:Kryniczno.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Kryniczno, gm. Środa Śląska
Plik:Kulin.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|''Kulin, gm. Środa Śląska''
Plik:Rokoszyce Chrystus z blachy.jpg|Rokoszyce, gm. Środa Śląska
Plik:Gościsław 1.jpg|Gościsław, gm. Udanin
Plik:Gościsław 2.jpg|Gościsław, gm. Udanin
Plik:Pichorowice_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Pichorowice, gm. Udanin
Plik:Pichorowice_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Pichorowice, gm. Udanin
Plik:Pichorowice_3.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|[[:Plik:Pichorowice 3 2022.jpg|Pichorowice]], gm. Udanin
Plik:Pichorowice_4.jpg|alt=krzyż przydrożny|''Pichorowice, Udanin''
Plik:Pichorowice 5.jpg|Pichorowice, gm. Udanin
Plik:Piekary Chrystus z blachy.jpg|Piekary, gm. Udanin
Plik:Piekary Chrystus z blachy 2.jpg|Piekary, gm. Udanin
Plik:Piekary Grupa Ukrzyżowania.jpg|<div style='text-align:justify;>Piekary, gm. Udanin; Św. Jan i Matka Boska Bolesna; blaszane postacie w Grupie Ukrzyżowania w kapliczce</div>
Plik:Piekary Matka Boska Bolesna.jpg|<div style='text-align:justify;>Piekary, gm. Udanin; Matka Boska Bolesna, pozostałość po Grupie Ukrzyżowania z blachy w kapliczce</div>
Plik:Ujazd Górny Chrystus z blachy.jpg|alt=Chrystus i Matka Boska Bolesna z blachy|Ujazd Górny, gm. Udanin; Chrystus i Matka Boska Bolesna z blachy
Plik:Ujazd Górny Chrystus z blachy 2.jpg|Ujazd Górny, gm. Udanin
</gallery>

== Powiat świdnicki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Nowice Chrystus z blachy.jpg|Nowice, Jaworzyna Śląska, fot. 2024
Plik:Pasieczna Chrystus z blachy.jpg|Pasieczna, Jaworzyna Śląska
Plik:Stary Jaworów krzyż.jpg|alt=Chrystus s blachy na drewnianym krzyżu w Starym Jaworowie|[[Stary Jaworów - krzyż z Chrystusem z blachy|Stary Jaworów]], Jaworzyna Śląska
Plik:Krasków.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy, Krasków|Krasków, Marcinowice
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Mysłakowie|Mysłaków, Marcinowice, fot. 2019
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 1 w 2023.jpg|Mysłaków, Marcinowice; poprzedni krzyż w 2023 r.
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 6.jpg|Mysłaków, Marcinowice
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w Mysłakowie|Mysłaków, Marcinowice
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 3.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy w Mysłakowie|Mysłaków, Marcinowice
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 4.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Mysłakowie|Mysłaków, Marcinowice
Plik:Mysłaków Chrystus z blachy 5.jpg|alt=Krzyż przydrożny drewniany z Chrystusem wyciętym z blachy w Mysłakowie|Mysłaków, Marcinowice
Plik:Wirki Chrystus z blachy 1.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Wirkach|Wirki, Marcinowice
Plik:Wirki Chrystus z blachy 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny z wyciętym z blachy Jezusem Chrystusem w Wirkach|''Wirki, Marcinowice''
Plik:Wirki Chrystus z blachy 3.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Jezusem w Wirkach|Wirki, Marcinowice
Plik:Wiry_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem blachy w Wirach|Wiry, Marcinowice
Plik:Wiry_2.jpg|alt=Przydrożny krzyż z blaszanym Jezusem, Wiry|Wiry, Marcinowice, fot. 2014
Plik:Wiry 2 w 2023.jpg|Wiry, Marcinowice; poprzedni krzyż w 2023 r.
Plik:Wiry 1938.jpg|''Wiry, Marcinowice; krzyż na SW od wsi, fot. 1938 (nie istnieje)''
Plik:Wiry 3.jpg|''Wiry, Marcinowice; krzyż na N od wsi''
Plik:Wiry Lammel.jpg|<div style='text-align:justify;>''Wiry, Marcinowice; krzyż przy sklepie B.F. Lammel, współcześnie to budynek Wiry 16 przy drodze w kierunku wsi Tąpadła; fot. ok. 1918 r.; krzyż nie istnieje</div>
Plik:Zebrzydów Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Jezusem w Zebrzydowie|Zebrzydów, Marcinowice
Plik:Międzyrzecze.jpg|Międzyrzecze, Strzegom, 2020
Plik:Świdnica cmentarz parafii katedralnej 1.jpg|Świdnica; cmentarz parafii katedralnej
Plik:Świdnica cmentarz parafii katedralnej 2.jpg|Świdnica; cmentarz parafii katedralnej
Plik:Świdnica Pionierów.jpg|''Świdnica, Park Kasprowicza, pocz. lat 90 XX w.''
Plik:Świdnica Kraszowice.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy w Świdnicy Kraszowicach|Świdnica Kraszowice
Plik:Pszenno Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Pszennie koło Świdnicy|Pszenno, Świdnica
Plik:Witoszów Dolny Chrystus z blachy.jpg|''Witoszów Dolny, Świdnica, fot. 2008''
Plik:Buków Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny koło Bukowa|Buków, Żarów
Plik:Łażany.jpg|Łażany, Żarów
Plik:Wierzbna.jpg|''Wierzbna, Żarów, fot. 2013''
</gallery>

== Powiat trzebnicki ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Wszemirów.jpg|''Wszemirów, gm. Prusice''
Plik:Kanice.jpg|alt=Chrystus z blachy na przydrożnym krzyżu w Kanicach|Kanice (Jaźwiny), gm. Trzebnica
Plik:Koczurki.jpg|Drewniany krzyż przydrożny z malowanym na blasze Chrystusem|Koczurki, gm. Trzebnica
Plik:Komorówko.jpg|alt=Przydrożny krzyż drewniany z Chrystusem wyciętym z blachy|Komorówko, gm. Trzebnica
Plik:Borzęcin.jpg|Borzęcin, gm. Żmigród; Chrystus z blachy w kapliczce przydrożnej
Plik:Gatka Chrystus z blachy.jpg|alt=Chrystus z blachy na krzyżu w Gatce|[[Krzyż z Chrystusem z blachy i kapliczka przydrożna w Gatce|Gatka, gm. Żmigród]]
</gallery>

== Powiat wałbrzyski i Wałbrzych ==
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Glinno.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy|Glinno gm. Walim
Plik:Michałkowa.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy|Michałkowa gm. Walim
Plik:Walim cmentarz.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy|Walim
Plik:Wałbrzych.jpg|alt=Krzyż drewniany z blaszanym Jezusem|Wałbrzych
</gallery>

== Powiat wołowski ==
<center>
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Brzeg Dolny Chrystus.jpg|Brzeg Dolny Stary Warzyń
Plik:Naborów.jpg|Naborów, gm. Brzeg Dolny, fot. 2019
Plik:Głębowice.jpg|Głębowice, gm. Wińsko
Plik:Smogorzów Wielki.jpg|Smogorzów Wielki, gm. Wińsko
Plik:Dębno Chrystus z blachy.jpg|Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy|Dębno, gm. Wołów
Plik:Krzydlina_Mała_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Krzydlina Mała, gm. Wołów
Plik:Krzydlina_Mała_2.jpg|alt=Krzyż przydrożny|''Krzydlina Mała, Wołów''
Plik:Krzydlina_Mała_3.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|''Krzydlina Mała, gm. Wołów''
Plik:Krzydlina_Mała_4.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Krzydlina Mała, gm. Wołów
Plik:Krzydlina Mała 5.jpg|alt=Krzyż przydrożny koło Wołowa|Krzydlina Mała, Wołów, gm. fot. 2019
Plik:Krzydlina_Wielka_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Krzydlina Wielka Soplicowo, gm. Wołów
Plik:Krzydlina_Wielka_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Krzydlina Wielka, gm. Wołów
Plik:Krzydlina_Wielka_3.jpg|Krzydlina Wielka, gm. Wołów
Plik:Krzydlina_Wielka_4.jpg|''Krzydlina Wielka, gm. Wołów''
Plik:Krzydlina Wielka cmentarz.jpg|alt=krzyż z blaszanym Chrystusem|Krzydlina Wielka, gm. Wołów; cmentarz grzebalny
Plik:Łososiowice.jpg|''Łososiowice, gm. Wołów, pocz. XX w.''
Plik:Lubiąż_1.jpg|''Lubiąż ul. Kościuszki, gm. Wołów''
Plik:Lubiąż_2.jpg|''Lubiąż ul. Kościelna, gm. Wołów''
Plik:Lubiąż_3.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|''Lubiąż ul. Księcia Bolesława Wysokiego, gm. Wołów''
Plik:Lubiąż_4.jpg|''Lubiąż ul. Willmana, gm. Wołów''
Plik:Lubiąż_5.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|''Lubiąż cmentarz, gm. Wołów''
Plik:Lubiąż_6.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|''Lubiąż cmentarz, gm. Wołów''
Plik:Lubiąż_7.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Lubiąż ul. Wołowska, gm. Wołów
Plik:Lubiąż_8.jpg|Lubiąż Wzgórze Trzech Krzyży, gm. Wołów
Plik:Stobno 2.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy i Matka Boska z Dzieciątkiem|Stobno, gm. Wołów, fot. 2019
Plik:Stobno_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem z blachy w Stobnie|Stobno, gm. Wołów, fot. 2015
Plik:Wołów.jpg|alt=Jezus malowany na blasze na krzyżu przydrożnym w Wołowie|Wołów
Plik:Zagórzyce 2012.jpg|''Zagórzyce, gm. Wołów, fot. 2012''
</gallery>
</center>

== Powiat wrocławski i Wrocław ==
<center>
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Wrocław_Osobowice_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem z blachy|[[Krzyż przydrożny na wale przeciwpowodziowym na Osobowicach we Wrocławiu|''Wrocław Osobowice'']]
Plik:Wrocław_Osobowice_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy, Wrocław Osobowice|''Wrocław Osobowice (fot. 2013)''
Plik:Poświętne Chrystus z blachy.jpg|Wrocław Poświętne; kościół Bonifratrów (fot. 2023)
Plik:Wrocław Pracze Odrzańskie.jpg|''Wrocław Pracze Odrzańskie; krzyż w parku (były cmentarz ośrodka gruźliczego)''
Plik:Pracze Widawskie Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż w Praczach Widawskich|[[Drewniany krzyż z Chrystusem wyciętym z blachy przy kościele w Praczach Widawskich|''Wrocław Pracze Widawskie'']]
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego.jpg|alt=Drewniany krzyż Chrystusem z blachy, Wrocław|''[[Krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu|Wrocław Skowronia Góra]] (fot. 2019)''
Plik:Czernica.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem Czernicy|Czernica
Plik:Dobrzykowice.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Dobrzykowice, gm. Czernica
Plik:Nadolice_Małe.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy|Nadolice Małe, gm. Czernica; zdjęcie z 2015 r.
Plik:Nadolice Małe 2.jpg|Nadolice Małe, gm. Czernica; poprzedni krzyż w 2024 r.
Plik:Długołęka.jpg|Długołęka
Plik:Łozina Chrystus z blachy.jpg|Łozina, gm. Długołęka
Plik:Jurczyce.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym sylwetkowo z blachy|Juryczyce (Wszemiłowice), gm. Kąty Wrocławskie
Plik:Kąty_Wrocławskie_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym sylwetkowo z blachy|Kąty Wrocławskie
Plik:Kąty_Wrocławskie_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym sylwetkowo z blachy|''Kąty Wrocławskie''
Plik:Kąty Wrocławskie 3.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|''Kąty Wrocławskie''
Plik:Kąty Wrocławskie 4.jpg|altNowa Wieś Kącka|[[Nowa Wieś Kącka - kapliczki i krzyże|Kąty Wrocławskie]]
Plik:Kilianów_1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|''Kilianów, gm. Kąty Wrocławskie''
Plik:Kilianów_2.jpg|Kilianów, gm. Kąty Wrocławskie
Plik:Kilianów_3.jpg|Kilianów, gm. Kąty Wrocławskie
Plik:Kozłów.jpg|''Kozłów, gm. Kąty Wrocławskie''
Plik:Nowa_Wieś_1.jpg|alt=Nowa Wieś Kącka|[[Nowa Wieś Kącka - kapliczki i krzyże|Nowa Wieś Kącka, gm. Kąty Wrocławskie]]
Plik:Nowa_Wieś_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|[[Nowa Wieś Kącka - kapliczki i krzyże|Nowa Wieś Kącka, gm. Kąty Wrocławskie]]
Plik:Pełcznica.jpg|[[Krzyże w Pełcznicy|Pełcznica, gm. Kąty Wrocławskie]]
Plik:Pełcznica_2.jpg|[[Krzyże w Pełcznicy|Pełcznica, gm. Kąty Wrocławskie]]
Plik:Pełcznica_3.jpg|alt=Krzyż przydrożny|[[Krzyże w Pełcznicy|''Pełcznica, gm. Kąty Wrocławskie'']]
Plik:Pełcznica_4.jpg|[[Krzyże w Pełcznicy|''Pełcznica, gm. Kąty Wrocławskie'']]
Plik:Pełcznica_5.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|[[Krzyże w Pełcznicy|''Pełcznica, gm. Kąty Wrocławskie'']]
Plik:Sadowice_1.jpg||alt=Drewniany krzyż przydrożny|Sadowice, gm. Kąty Wrocławskie
Plik:Sadowice_2.jpg|Sadowice, gm. Kąty Wrocławskie
Plik:Sokolniki.jpg|Sokolniki, gm. Kąty Wrocławskie
Plik:Sośnica.jpg|''Sośnica, gm. Kąty Wrocławskie''
Plik:Glinica.jpg|Glinica, gm. Jordanów Śląski
Plik:Tyniec Mały.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy w Tyńcu Małym|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Tyńcu Małym|''Tyniec Mały, gm. Kobierzyce'']]
Plik:Tyńczyk.jpg|Tyńczyk, gm. Kobierzyce
Plik:Borzygniew.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Borzygniew, gm. Mietków, fot. 2013
Plik:Borzygniew 2023.jpg|Borzygniew, gm. Mietków; poprzedni krzyż w 2023
Plik:Maniów Wielki.jpg|Maniów Wielki, gm. Mietków, fot. 2025
Plik:Milin_1.jpg||alt=Drewniany krzyż przydrożny|Milin, gm. Mietków
Plik:Milin_2.jpg|Milin, gm. Mietków
Plik:Milin_3.jpg|Milin, gm. Mietków, 2013 (z prawej w 2020)
Plik:Milin 3 w 2020.jpg|MIlin, gm. Mietków, 2020 (z lewej w 2013)
Plik:Piława.jpg|Piława, gm. Mietków
Plik:Proszkowice Chrystus z blachy.jpg|Proszkowice, gm. Mietków, fot. 2025
Plik:Groblice k. drewniany.jpg|Groblice, gm. Siechnice; resztka Chrystusa z blachy na krzyżu przydrożnym
Plik:Siechnice 2013 e..jpg|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze w Siechnicach|Siechnice]]
Plik:Święta_Katarzyna.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Świętej Katarzynie|Święta Katarzyna, gm. Siechnice]]
Plik:Święta Katarzyna koniec XIX w. m.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Świętej Katarzynie|''Święta Katarzyna, gm. Siechnice; koniec XIX w.'']]
Plik:Święta Katarzyna 1914 m.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Świętej Katarzynie|''Święta Katarzyna, gm. Siechnice; 1914 r.'']]
Plik:Sobótka kościół św. Anny 1936.jpg|''Sobótka; krzyż z Chrystusem z blachy przy skrzyżowaniu na wschód od kościoła św. Anny, fot. ok. 1936''
Plik:Sobótka_1.jpg|Sobótka Strzeblów, fot. 2013
Plik:Sobótka 1b.jpg|Sobótka Strzeblów; postać na krzyżu z poprzedniego zdjęcia w r. 2025
Plik:Sobótka_2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Sobótka Górka
Plik:Sobótka 3.jpg|Sobótka Górka
Plik:Sulistrowice.jpg|Sulistrowice, gm. Sobótka
</gallery>
</center>

== Powiat ząbkowicki ==
<center>
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Bardo.jpg|alt=Chrystus wycięty z blachy na drewnianym krzyżu w Bardzie|Bardo, fot. 2019
Plik:Brzeźnica 1.jpg|alt=Chrystus z blachy na krzyżu przydrożnym w Brzeźnicy|Brzeźnica, Bardo, fot. 2019
Plik:Brzeźnica 2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Brzeźnica, Bardo, fot. 2019
Plik:Dzbanów.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Dzbanów, Bardo, fot. 2014
Plik:Laskowka Chrystus z blachy.jpg|Laskówka, Bardo, fot. 2023
Plik:Przyłęk Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż derwniany przydrożny|Przyłęk, Bardo, fot. 2022
Plik:Przyłęk Chrystus z blachy 2.jpg|Przyłęk, Bardo, fot. 2022
Plik:Cienkowice.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy|Cienkowice, Ciepłowody, fot. 2020
Plik:Chałupki.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Jezusem malowanym na blasze, Chałupki|Chałupki, Kamieniec Ząbkowicki, fot. 2018
Plik:Kamieniec Ząbkowicki.jpg|alt=Drewniany krzyż w Kamieniecu Ząbkowickim|Kamieniec Ząbkowicki, przy kościele pocysterskim, fot. 2014
Plik:Kamieniec Ząbkowicki w 2023.jpg|Kamieniec Ząbkowicki, poprzedni krzyż w 2023 r.
Plik:Kamieniec Ząbkowicki 2.jpg|Kamieniec Ząbkowicki, Łopienica, fot. 2023
Plik:Kamieniec Ząbkowicki 3.jpg|Kamieniec Ząbkowicki, Łopienica, fot. 2023
Plik:Kamieniec Ząbkowicki 4.jpg|Kamieniec Ząbkowicki, ul. Łopienica, fot. 2023
Plik:Pomianów Górny.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z blaszanym Jezusem, Pomianów Górny|Pomianów Górny, Kamieniec Ząbkowicki, fot. 2018
Plik:Budzów Kolonia.jpg|alt=Przydrożny krzyż z malowaną na blasze sylwetkowo wyciętą postacią Chrystusa w Budzowie|Budzów Kolonia, Stoszowice, fot. 2019
Plik:Mikołajów.jpg|Mikołajów, Stoszowice, fot. 2019
Plik:Srebrna Góra.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Srebrnej Górze|Srebrna Góra, Stoszowice, fot. 2015
Plik:Żdanów_2.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy w Żdanowie|Żdanów, Stoszowice, fot. 2015]]
Plik:Baldwinowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy w Baldwinowicach|Baldwinowice, Ząbkowice Śląskie, fot. 2021
Plik:Sieroszów Chrystus z blachy.jpg|Sieroszów, Ząbkowice Śląskie, fot. 2022
Plik:Ząbkowice Śląskie Chrystus z blachy Bonifratrów.jpg|alt=Krzyże z Chrystusem z Blachy|Ząbkowice Śląskie, fot. 2021
Plik:Biernacice 1.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu|Biernacice, Ziębice, fot. 2023
Plik:Biernacice 2.jpg|Biernacice, Ziębice, fot. 2023
Plik:Czerńczyce.jpg|Czerńczyce, Ziębice, fot. 2018
Plik:Dębowiec.jpg|Dębowiec, Ziębice, fot. 2018
Plik:Dębowiec 2.jpg|Dębowiec, Ziębice, fot. 2025
Plik:Dolina.jpg|Dolina (Pomianów Dolny), Ziębice, fot. 2018
Plik:Krzelków.jpg|Krzelków, Ziębice, fot. 2013
Plik:Niedźwiednik 1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Niedźwiednik, Ziębice, fot. 2018
Plik:Niedźwiednik 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Niedźwiednik, Ziębice, fot. 2018
Plik:Niedźwiednik Chrystus z blachy.jpg|Niedźwiednik, Ziębice, fot. 2022; krzyż przydrożny z Chrystusem z blachy w polach między Starczowem i Służejowem.
Plik:Osinka.jpg|alt=Przydrożny krzyż z Chrystusem z blachy|Osinka, Ziębice, fot. 2021
Plik:Starczówek_1.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Starczówek, Ziębice, fot. 2018
Plik:Starczówek 2.jpg|Starczówek, Ziębice, fot. 2018
Plik:Ziębice.jpg|Ziębice, fot. 2018
Plik:Ziębice b.jpg|Ziębice, fot. 2021
Plik:Złoty Stok 1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Złoty Stok, fot. 2014
Plik:Złoty Stok 2.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Złoty Stok, fot. 2014
Plik:Złoty Stok 3.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Złoty Stok, fot. 2014
</gallery>
</center>

== Powiat zgorzelecki ==
<center>
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Działoszyn.jpg|Działoszyn, Bogatynia; Grupa Ukrzyżowania z blachy, 1820 (fot. 2023)
Plik:Studniska Dolne.jpg|Studniska Dolne, Sulików (fot. 2026)
</gallery>
</center>

== Powiat złotoryjski ==
<center>
<gallery mode="packed" heights=200>
Plik:Dobków krzyż 1.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Dobków, Świerzawa<!--Krzyż przydrożny--!>
Plik:Dobków krzyż 2.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny z Jezusem wyciętym z blachy|Dobków, Świerzawa
Plik:Dobków krzyż 3.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Dobków, Świerzawa
Plik:Dobków krzyż 4.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Dobków, Świerzawa
Plik:Dobków krzyż 5.jpg|alt=Drewniany krzyż przydrożny|Dobków, Świerzawa
Plik:Dobków krzyż 6.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Dobków, Świerzawa
Plik:Dobków krzyż 7.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Dobków, Świerzawa
Plik:Nowy Kościół Tron Łaski.jpg|Nowy Kościół, Świerzawa
Plik:Różana Chrystus z blachy.jpg|alt=Chrystus wycięty z blachy|Nowy Kościół (Różana), Świerzawa
Plik:Sokołowiec 4.jpg|alt=krzyż przydrożny|Sokołowiec, Świerzawa
Plik:Sokołowiec Dolny Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny|Sokołowiec, Świerzawa
Plik:Stara Kraśnica Chrystus z blachy.jpg|alt=Chrystus malowany na blasze|Stara Kraśnica, Świerzawa
Plik:Świerzawa Chrystus z blachy.jpg|Świerzawa
</gallery></center>

* Zobacz [[Metalowe krzyże, na których była niegdyś figura Chrystusa z blachy]]

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Dolnym Śląsku]]
[[Kategoria:Galerie]]

Krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu

2026-10-13T08:37:51Z

Michał Zalewski:

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
'''Krzyż z Chrystusem z blachy''' na cmentarzu parafii pw. św. Maurycego we Wrocławiu. Cmentarz znajduje się na osiedlu Gaj przy ulicy Działkowej w pobliżu małego wzniesienia nazywanego Skowronią Górą. Od strony wschodniej bezpośrednio graniczy z Cmentarzem Żołnierzy Radzieckich. Nazywany przez mieszkańców Wrocławia cmentarzem na Skowroniej Górze.

Wysokość [[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy|postaci Jezusa Chrystusa]] - 178 cm (z aureolą). Od palców stóp do gwoździa w perizonium - 83 cm. Krzyż wysoki na ok. 430 cm. Postać wymaga odnowienia. Odmalowania. Blacha jest w niezłym stanie (niewielka korozja). Ze względu na charakter materiału (cienka, stawiająca opór wiatrowi powierzchnia), blacha jest w kilku miejscach powyginana (stan na marzec 2019). Chrystus nie jest wycięty z jednego kawałka blachy. Dołączone zostało prawe ramię (w barku) oraz końcówka perizonium. Dokładne położenie krzyża - <small>51°04'44.1"N 17°01'49.7"E</small>. Cmentarz w tym miejscu powstał w 1940 r. (poświęcenie przez biskupa wrocławskiego Adolfa Bertrama miało miejsce w dniu 29 września 1940). Być może blaszana postać Chrystusa pochodzi z krzyża ustawionego wtedy. Możliwe jest też jednak, że została przniesiona z krzyża w innej, starszej części zespołu cmentarzy św. Maurycego. Zostały one zlikwidowane w 1967 r., a w ich miejscu jest Park Andersa i Park Skowroni.

Aktualizacja 2026. Niestety nie odnowiono blaszanej figury lecz w jej miejsce umieszczono (między 2019 a 2026 r.) standardową, wykonaną ze sztucznego tworzywa.
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego b.jpg|Krzyż na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego.jpg|Chrystus malowany na blasze; cmentarz św. Maurycego, Wrocław
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego c.jpg|Chrystus malowany na blasze; cmentarz św. Maurycego, Wrocław
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego d.jpg|Krzyż na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu
</gallery>

{{stub}}

[[Kategoria: Krzyże we Wrocławiu|Gaj]]
[[Kategoria: Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim|Wrocław]]
[[Kategoria: Krzyże z Chrystusem z blachy z I poł. XX w.|Wrocław]]
[[Kategoria: Krzyże z Chrystusem z blachy na cmentarzach|Wrocław]]

Plik:Lyski Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:48:51Z

Michał Zalewski:

Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż przy głównej drodze w zachodniej części wsi.

50°07'09.9"N 18°22'39.1"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Nowa Wieś Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:42:40Z

Michał Zalewski:

Nowa Wieś gm. Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż przy głównej drodze w zachodniej części wsi.

50°07'01.8"N 18°21'25.0"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim

2026-09-26T20:34:36Z

Michał Zalewski:

<div style="float: right;">{{Projekt blacha}}</div>
[[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy|Krzyże z Chrystusem z blachy]] w województwie dolnośląskim.

<center>
<gallery mode="packed" heights=200px>
Plik:Bielsko-Biała Chrystus z blachy.jpg|Bielsko Biała Krzywa (fot. 2019)
Plik:Bojszowy Dolne.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze, Bojszowy|Bojszowy Dolne, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Bojszowy Górne.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze, Bojszowy|Bojszowy Górne, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Nowe Bojszowy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze|Bojszowy Nowe, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Bytom Chrystus z blachy.jpg|''Bytom (fot. 2013)''
Plik:Kończyce Wielkie.jpg|Kończyce Wielkie, Hażlach, cieszyński (fot. 2020)
Plik:Zebrzydowice 2002.jpg|Zebrzydowice, cieszyński (fot. 2002)
Plik:Gliwice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Gliwicach, ul. Mikołowska|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze w Gliwicach Ligocie Zabrskiej|Gliwice]], fot. 2019. <!--Przydrożny krzyż z blaszanym Chrystusem, Gliwice ul. Mikołowska--!>
Plik:Bycina.jpg|Bycina gm. Rudziniec, pow. gliwicki
Plik:Sierakowice Sierakowiczki Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy w Sierakowicach|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Sierakowicach|Sierakowice, Sośnicowice, gliwicki]] (fot. 2013)
Plik:Sośnicowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Sośnicowicach|Sośnicowice, gliwicki (fot. 2013)
Plik:Orzesze Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż cmentarny z blaszanym Chrystusem, Orzesze|Orzesze, mikołowski (fot. 2020)
Plik:Wisła Wielka Kolonia Przesiedleńców a.jpg|alt=Wisła Wielka, krzyż z Chrystusem i Matką Boską Bolesną z blachy|Wisła Wielka, Pszczyna, pszczyński (fot. 2016)
Plik:Kornowac.jpg|Kornowac, raciborski
Plik:Bojanów 1.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 2.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 3.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 4.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 4 2016.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2016); poprzedni krzyż podczas procesji na św. Urbana w 2016 r.
Plik:Borucin 1.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski
Plik:Borucin 1a.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Borucin 2.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski
Plik:Chabowiec 1.jpg|Borucin Chabowiec, Krzanowice, raciborski
Plik:Chabowiec 2.jpg|Borucin Chabowiec, Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 1.jpg|Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 2.jpg|Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 3.jpg|Krzanowice, raciborski; Chrystus i Matka Bolesna z blachy z roku 1924
Plik:Pietraszyn.jpg|Pietraszyn, Krzanowice, raciborski
Plik:Kuźnia Raciborska Chrystus z blachy.jpg|alt=Jezus Chrystus na przydrożnym krzyżu w Kuźni raciborskiej|Kuźnia Raciborska, raciborski (fot. 2013)
Plik:Kolonia Renerowska.jpg|Rudy Kolonia Renerowska (fot. 2026)
Plik:Babice.jpg|''Babice, Nędza, raciborski, przed 2013''
Plik:Babice 2.jpg|''Babice, Nędza, raciborski, przed 2013''
Plik:Babice Chrystus z blachy.jpg|Babice, Nędza, raciborski (fot. 2026)
Plik:Nędza Piła.jpg|Nędza Piła, raciborski (fot. 2026)
Plik:Gródczanki.jpg|Gródczanki, Pietrowice Wielkie, raciborski; Matka Bolesna wycięta z blachy
Plik:Pietrowice Wielkie.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski
Plik:Pietrowice Wielkie 2a.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski (fot. 2011)
Plik:Pietrowice Wielkie 2.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Brzezie.jpg|''Racibórz Brzezie (po 2019 r. postać Chrystusa ze sztucznego tworzywa)''
Plik:Płonie.jpg|Racibórz Płonie
Plik:Racibórz Cegielniana.jpg|<div style='text-align:justify;>''Racibórz, ul Cegielniana; co najmniej od 2019 r. nie ma już blaszanej postaci Chrystusa''</div>
Plik:Książenice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Książenicach, ul. Mikołowska|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki (fot. 2019)
Plik:Książenice na Mniszce.jpg|alt=Krzyż przydrożny na Mniszce|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki (fot. 2020)
Plik:Książenice Klimka.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Książenicach|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki (fot. 2020)
Plik:Bogunice.jpg|Bogunice, Lyski, rybnicki (fot. 2026)
Plik:Dzimierz.jpg|Dzimierz, Lyski, rybnicki (fot. 2026)
Plik:Lyski Chrystus z blachy.jpg|Lyski, rybnicki (fot. 2026)
Plik:Nowa Wieś Chrystus z blachy.jpg|Nowa Wieś, Lyski, rybnicki (fot. 2026)
Plik:Rybnik Boguszowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Boguszowice (fot. 2019)
Plik:Rybnik Raciborska.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Rybniku|Rybnik Dworek (fot. 2019)
Plik:Rybnik Grabownia.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Grabownia (fot. 2019)
Plik:Rybnik Chwałęcice.jpg|Rybnik Chwałęcice (fot. 2026)
Plik:Rybnik Kamień.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Rybniku|Rybnik Kamień (fot. 2019)
Plik:Rybnik Orzepowice.jpg|Rybnik Orzepowice (fot. 2026)
Plik:Rybnik Popielów.jpg||alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Rybniku|Rybnik Popielów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Skotnica.jpg|Rybnik Skotnica (fot. 2026)
Plik:Rybnik Smolna Wodzisławska.jpg|alt=Rybnik Smolna, krzyż przydrożny|Rybnik Smolna (fot. 2019)
Plik:Rybnik Hallera.jpg|alt=Rybnik Smolna, krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Smolna (fot. 2019)
Plik:Rybnik Stodoły.jpg|Rybnik Stodoły (fot. 2016)
Plik:Rybnik Kamień Świerki.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Świerkach, Rybnik|Rybnik Świerki (fot. 2019)
Plik:Rybnik Wielopole Gliwicka.jpg|alt=Krzyż przy ul. Gliwickiej w Rybniku|Rybnik Wielopole (fot. 2019)
Plik:Rybnik Wielopole Majątkowa.jpg|alt=Krzyż przy ul. Majątkowej w Rybniku|Rybnik, Wielopole (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Dolna.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Dolnej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Niedobczycka.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Niedobczyckiej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Wodzisławska.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Wodzisławskiej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Jankowice Gój.jpg|Jankowice Gój, Świerklany, rybnicki
Plik:Tarnowskie Góry.jpg|''Tarnowskie Góry ul. Zagórska; krzyż z Chrystusem z blachy''
Plik:Łaziska Chrystus z blachy.jpg|Łaziska, Godów, wodzisławski
Plik:Łaziska Chrystus z blachy 2.jpg|Łaziska, Godów, wodzisławski
Plik:Marklowice.jpg|Marklowice Kąty, wodzisławski; krzyż przydrożny z Chrystusem i Matką Boską z blachy; w jego okolicy rozbił się w dniu 26 grudnia 1944 r. amerykański bombowiec B-17G.
Plik:Zabrze.jpg|''Zabrze; prawdopodobnie Maciejów lata 30. XX w.; to najpewniej ten sam krzyż co zdjęcie Zabrze Maciejów''
Plik:Zabrze Maciejów.jpg|<div style='text-align:justify;>''Zabrze Maciejów; krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu cholerycznym (fot. 1928)''</div>
Plik:Rogoźna.jpg|<div style='text-align:justify;>Żory Rogoźna; krzyż przydrożny; blaszana Matka Boska Bolesna; Ukrzyżowany już ze sztucznego tworzywa</div>
Plik:Łękawica Chrystus z blachy.jpg||alt=Łękawica pow. żywiecki|Łękawica, żywiecki, fot. 2015. <!--Łękawica, krzyż przydrożny--!>
Plik:Kuflowa Polana.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy na Polanie Kuflówka|Polana Kuflówka, gm. Łodygowice, pow. żywiecki (fot. 2019)]]
Plik:Stary Żywiec Kościół Wszystkich Świętych.jpg|<div style='text-align:justify;>''Żywiec; krzyż z Chrystusem z blachy na ścianie prezbiterium nieistniejącego kościoła w Starym Żywcu''</div>
Plik:Żywiec Zabłocie.jpg|Chrystus wycięty z blachy, Żywiec|Żywiec (fot. 2015_
</gallery></center>
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]
[[Kategoria:Galerie]]

Plik:Babice Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:20:08Z

Michał Zalewski:

Babice gm. Nędza, pow. raciborski. Fot. 2026. Chrystus z blachy na froncie kapliczki domkowej z 1918 r.? (data na kapliczce) przy ul. Wyzwolenia.

50°08'06.5"N 18°17'59.2"E

{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Babice Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:17:48Z

Michał Zalewski:

Plik:Lyski Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:16:18Z

Michał Zalewski:

Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż przy głównej drodze w zachodniej części wsi.

50°07'09.9"N 18°22'39.1"E

{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Bogunice.jpg

2026-09-26T20:16:09Z

Michał Zalewski:

Bogunice gm. Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż przy drodze do wsi Lyski.

50°07'51.4"N 18°22'23.1"E

{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Bogunice.jpg

2026-09-26T20:14:47Z

Michał Zalewski:

Plik:Lyski Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:13:38Z

Michał Zalewski:

Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż przy głównej drodze w zachodniej części wsi.

50°07'09.9"N 18°22'39.1"EE

{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Lyski Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:12:35Z

Michał Zalewski:

Plik:Nowa Wieś Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:11:11Z

Michał Zalewski:

Nowa Wieś gm. Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż przy głównej drodze w zachodniej części wsi.

50°07'01.8"N 18°21'25.0"E

{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Nowa Wieś Chrystus z blachy.jpg

2026-09-26T20:09:38Z

Michał Zalewski:

Plik:Dzimierz.jpg

2026-09-26T20:08:37Z

Michał Zalewski:

Dzimierz gm. Lyski, pow. rybnicki. Fot. 2026. Krzyż we wschodniej części wsi, przy drodze do wsi Lyski.

50°06'30.3"N 18°21'31.2"E

{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Dzimierz.jpg

2026-09-26T20:03:19Z

Michał Zalewski:

Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim

2026-09-25T19:40:22Z

Michał Zalewski:

<div style="float: right;">{{Projekt blacha}}</div>
[[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy|Krzyże z Chrystusem z blachy]] w województwie dolnośląskim.

<center>
<gallery mode="packed" heights=200px>
Plik:Bielsko-Biała Chrystus z blachy.jpg|Bielsko Biała Krzywa, fot. 2019
Plik:Bojszowy Dolne.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze, Bojszowy|Bojszowy Dolne, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Bojszowy Górne.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze, Bojszowy|Bojszowy Górne, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Nowe Bojszowy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze|Bojszowy Nowe, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Bytom Chrystus z blachy.jpg|''Bytom (fot. 2013)''
Plik:Kończyce Wielkie.jpg|Kończyce Wielkie, Hażlach, cieszyński, fot. 2020
Plik:Zebrzydowice 2002.jpg|Zebrzydowice, cieszyński, fot. 2002
Plik:Gliwice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Gliwicach, ul. Mikołowska|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze w Gliwicach Ligocie Zabrskiej|Gliwice]], fot. 2019. <!--Przydrożny krzyż z blaszanym Chrystusem, Gliwice ul. Mikołowska--!>
Plik:Bycina.jpg|Bycina gm. Rudziniec, pow. gliwicki
Plik:Sierakowice Sierakowiczki Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy w Sierakowicach|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Sierakowicach|Sierakowice, Sośnicowice, gliwicki]], fot. 2013
Plik:Sośnicowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Sośnicowicach|Sośnicowice, gliwicki, fot. 2013
Plik:Orzesze Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż cmentarny z blaszanym Chrystusem, Orzesze|Orzesze, mikołowski, fot. 2020
Plik:Wisła Wielka Kolonia Przesiedleńców a.jpg|alt=Wisła Wielka, krzyż z Chrystusem i Matką Boską Bolesną z blachy|Wisła Wielka, Pszczyna, pszczyński, fot. 2016
Plik:Kornowac.jpg|Kornowac, raciborski
Plik:Bojanów 1.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 2.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 3.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 4.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 4 2016.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2016); poprzedni krzyż podczas procesji na św. Urbana w 2016 r.
Plik:Borucin 1.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski
Plik:Borucin 1a.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Borucin 2.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski
Plik:Chabowiec 1.jpg|Borucin Chabowiec, Krzanowice, raciborski
Plik:Chabowiec 2.jpg|Borucin Chabowiec, Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 1.jpg|Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 2.jpg|Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 3.jpg|Krzanowice, raciborski; Chrystus i Matka Bolesna z blachy z roku 1924
Plik:Pietraszyn.jpg|Pietraszyn, Krzanowice, raciborski
Plik:Kuźnia Raciborska Chrystus z blachy.jpg|alt=Jezus Chrystus na przydrożnym krzyżu w Kuźni raciborskiej|Kuźnia Raciborska, raciborski, fot. 2013
Plik:Kolonia Renerowska.jpg|Rudy Kolonia Renerowska (fot. 2026)
Plik:Babice.jpg|''Babice, Nędza, raciborski, przed 2013''
Plik:Babice 2.jpg|''Babice, Nędza, raciborski, przed 2013''
Plik:Nędza Piła.jpg|Nędza Piła, raciborski (fot. 2026)
Plik:Gródczanki.jpg|Gródczanki, Pietrowice Wielkie, raciborski; Matka Bolesna wycięta z blachy
Plik:Pietrowice Wielkie.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski
Plik:Pietrowice Wielkie 2a.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski, fot 2011
Plik:Pietrowice Wielkie 2.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Brzezie.jpg|''Racibórz Brzezie (po 2019 r. postać Chrystusa ze sztucznego tworzywa)''
Plik:Płonie.jpg|Racibórz Płonie
Plik:Racibórz Cegielniana.jpg|<div style='text-align:justify;>''Racibórz, ul Cegielniana; co najmniej od 2019 r. nie ma już blaszanej postaci Chrystusa''</div>
Plik:Książenice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Książenicach, ul. Mikołowska|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki (fot. 2019)
Plik:Książenice na Mniszce.jpg|alt=Krzyż przydrożny na Mniszce|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki, fot. 2020
Plik:Książenice Klimka.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Książenicach|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki, fot. 2020
Plik:Rybnik Boguszowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Boguszowice (fot. 2019)
Plik:Rybnik Raciborska.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Rybniku|Rybnik Dworek (fot. 2019)
Plik:Rybnik Grabownia.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Grabownia (fot. 2019)
Plik:Rybnik Chwałęcice.jpg|Rybnik Chwałęcice (fot. 2026)
Plik:Rybnik Kamień.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Rybniku|Rybnik Kamień (fot. 2019)
Plik:Rybnik Orzepowice.jpg|Rybnik Orzepowice (fot. 2026)
Plik:Rybnik Popielów.jpg||alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Rybniku|Rybnik Popielów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Skotnica.jpg|Rybnik Skotnica (fot. 2026)
Plik:Rybnik Smolna Wodzisławska.jpg|alt=Rybnik Smolna, krzyż przydrożny|Rybnik Smolna (fot. 2019)
Plik:Rybnik Hallera.jpg|alt=Rybnik Smolna, krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Smolna (fot. 2019)
Plik:Rybnik Stodoły.jpg|Rybnik Stodoły (fot. 2016)
Plik:Rybnik Kamień Świerki.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Świerkach, Rybnik|Rybnik Świerki (fot. 2019)
Plik:Rybnik Wielopole Gliwicka.jpg|alt=Krzyż przy ul. Gliwickiej w Rybniku|Rybnik Wielopole (fot. 2019)
Plik:Rybnik Wielopole Majątkowa.jpg|alt=Krzyż przy ul. Majątkowej w Rybniku|Rybnik, Wielopole (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Dolna.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Dolnej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Niedobczycka.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Niedobczyckiej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Wodzisławska.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Wodzisławskiej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Jankowice Gój.jpg|Jankowice Gój, Świerklany, rybnicki
Plik:Tarnowskie Góry.jpg|''Tarnowskie Góry ul. Zagórska; krzyż z Chrystusem z blachy''
Plik:Łaziska Chrystus z blachy.jpg|Łaziska, Godów, wodzisławski
Plik:Łaziska Chrystus z blachy 2.jpg|Łaziska, Godów, wodzisławski
Plik:Marklowice.jpg|Marklowice Kąty, wodzisławski; krzyż przydrożny z Chrystusem i Matką Boską z blachy; w jego okolicy rozbił się w dniu 26 grudnia 1944 r. amerykański bombowiec B-17G.
Plik:Zabrze.jpg|''Zabrze; prawdopodobnie Maciejów lata 30. XX w.; to najpewniej ten sam krzyż co zdjęcie Zabrze Maciejów''
Plik:Zabrze Maciejów.jpg|<div style='text-align:justify;>''Zabrze Maciejów; krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu cholerycznym, fot. 1928''</div>
Plik:Rogoźna.jpg|<div style='text-align:justify;>Żory Rogoźna; krzyż przydrożny; blaszana Matka Boska Bolesna; Ukrzyżowany już ze sztucznego tworzywa</div>
Plik:Łękawica Chrystus z blachy.jpg||alt=Łękawica pow. żywiecki|Łękawica, żywiecki, fot. 2015. <!--Łękawica, krzyż przydrożny--!>
Plik:Kuflowa Polana.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy na Polanie Kuflówka|Polana Kuflówka, gm. Łodygowice, pow. żywiecki, fot. 2019]]
Plik:Stary Żywiec Kościół Wszystkich Świętych.jpg|<div style='text-align:justify;>''Żywiec; krzyż z Chrystusem z blachy na ścianie prezbiterium nieistniejącego kościoła w Starym Żywcu''</div>
Plik:Żywiec Zabłocie.jpg|Chrystus wycięty z blachy, Żywiec|Żywiec, fot. 2015
</gallery></center>
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]
[[Kategoria:Galerie]]

Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim

2026-09-25T19:36:03Z

Michał Zalewski:

<div style="float: right;">{{Projekt blacha}}</div>
[[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy|Krzyże z Chrystusem z blachy]] w województwie dolnośląskim.

<center>
<gallery mode="packed" heights=200px>
Plik:Bielsko-Biała Chrystus z blachy.jpg|Bielsko Biała Krzywa, fot. 2019
Plik:Bojszowy Dolne.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze, Bojszowy|Bojszowy Dolne, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Bojszowy Górne.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze, Bojszowy|Bojszowy Górne, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Nowe Bojszowy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze|Bojszowy Nowe, Bojszowy, bieruńsko-lędziński (fot. 2019)
Plik:Bytom Chrystus z blachy.jpg|''Bytom (fot. 2013)''
Plik:Kończyce Wielkie.jpg|Kończyce Wielkie, Hażlach, cieszyński, fot. 2020
Plik:Zebrzydowice 2002.jpg|Zebrzydowice, cieszyński, fot. 2002
Plik:Gliwice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Gliwicach, ul. Mikołowska|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem malowanym na blasze w Gliwicach Ligocie Zabrskiej|Gliwice]], fot. 2019. <!--Przydrożny krzyż z blaszanym Chrystusem, Gliwice ul. Mikołowska--!>
Plik:Bycina.jpg|Bycina gm. Rudziniec, pow. gliwicki
Plik:Sierakowice Sierakowiczki Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż z Chrystusem z blachy w Sierakowicach|[[Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Sierakowicach|Sierakowice, Sośnicowice, gliwicki]], fot. 2013
Plik:Sośnicowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Sośnicowicach|Sośnicowice, gliwicki, fot. 2013
Plik:Orzesze Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż cmentarny z blaszanym Chrystusem, Orzesze|Orzesze, mikołowski, fot. 2020
Plik:Wisła Wielka Kolonia Przesiedleńców a.jpg|alt=Wisła Wielka, krzyż z Chrystusem i Matką Boską Bolesną z blachy|Wisła Wielka, Pszczyna, pszczyński, fot. 2016
Plik:Kornowac.jpg|Kornowac, raciborski
Plik:Bojanów 1.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 2.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 3.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 4.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2025)
Plik:Bojanów 4 2016.jpg|Bojanów, Krzanowice, raciborski (fot. 2016); poprzedni krzyż podczas procesji na św. Urbana w 2016 r.
Plik:Borucin 1.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski
Plik:Borucin 1a.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Borucin 2.jpg|Borucin, Krzanowice, raciborski
Plik:Chabowiec 1.jpg|Borucin Chabowiec, Krzanowice, raciborski
Plik:Chabowiec 2.jpg|Borucin Chabowiec, Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 1.jpg|Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 2.jpg|Krzanowice, raciborski
Plik:Krzanowice 3.jpg|Krzanowice, raciborski; Chrystus i Matka Bolesna z blachy z roku 1924
Plik:Pietraszyn.jpg|Pietraszyn, Krzanowice, raciborski
Plik:Kuźnia Raciborska Chrystus z blachy.jpg|alt=Jezus Chrystus na przydrożnym krzyżu w Kuźni raciborskiej|Kuźnia Raciborska, raciborski, fot. 2013
Plik:Kolonia Renerowska.jpg|Rudy Kolonia Renerowska (fot. 2026)
Plik:Babice.jpg|''Babice, Nędza, raciborski, przed 2013''
Plik:Babice 2.jpg|''Babice, Nędza, raciborski, przed 2013''
Plik:Nędza Piła.jpg|Nędza Piła, raciborski (fot. 2026)
Plik:Gródczanki.jpg|Gródczanki, Pietrowice Wielkie, raciborski; Matka Bolesna wycięta z blachy
Plik:Pietrowice Wielkie.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski
Plik:Pietrowice Wielkie 2a.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski, fot 2011
Plik:Pietrowice Wielkie 2.jpg|Pietrowice Wielkie, raciborski, poprzedni krzyż w 2025 r.
Plik:Brzezie.jpg|''Racibórz Brzezie (po 2019 r. postać Chrystusa ze sztucznego tworzywa)''
Plik:Płonie.jpg|Racibórz Płonie
Plik:Racibórz Cegielniana.jpg|<div style='text-align:justify;>''Racibórz, ul Cegielniana; co najmniej od 2019 r. nie ma już blaszanej postaci Chrystusa''</div>
Plik:Książenice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Książenicach, ul. Mikołowska|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki (fot. 2019)
Plik:Książenice na Mniszce.jpg|alt=Krzyż przydrożny na Mniszce|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki, fot. 2020
Plik:Książenice Klimka.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Książenicach|Książenice, Czerwionka-Leszczyny, rybnicki, fot. 2020
Plik:Rybnik Boguszowice Chrystus z blachy.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Boguszowice (fot. 2019)
Plik:Rybnik Raciborska.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem w Rybniku|Rybnik Dworek (fot. 2019)
Plik:Rybnik Grabownia.jpg|alt=Krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Grabownia (fot. 2019)
Plik:Rybnik Chwałęcice.jpg|Rybnik Chwałęcice (fot. 2026)
Plik:Rybnik Kamień.jpg|alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Rybniku|Rybnik Kamień (fot. 2019)
Plik:Rybnik Orzepowice.jpg|Rybnik Orzepowice (fot. 2026)
Plik:Rybnik Popielów.jpg||alt=Krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy w Rybniku|Rybnik Popielów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Hallera.jpg|alt=Rybnik Smolna, krzyż przydrożny z blaszanym Chrystusem|Rybnik Smolna (fot. 2019)
Plik:Rybnik Skotnica.jpg|Rybnik Skotnica (fot. 2026)
Plik:Rybnik Smolna Wodzisławska.jpg|alt=Rybnik Smolna, krzyż przydrożny|Rybnik Smolna (fot. 2019)
Plik:Rybnik Stodoły.jpg|Rybnik Stodoły (fot. 2016)
Plik:Rybnik Kamień Świerki.jpg|alt=Krzyż przydrożny w Świerkach, Rybnik|Rybnik Świerki (fot. 2019)
Plik:Rybnik Wielopole Gliwicka.jpg|alt=Krzyż przy ul. Gliwickiej w Rybniku|Rybnik Wielopole (fot. 2019)
Plik:Rybnik Wielopole Majątkowa.jpg|alt=Krzyż przy ul. Majątkowej w Rybniku|Rybnik, Wielopole (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Dolna.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Dolnej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Niedobczycka.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Niedobczyckiej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Rybnik Zamysłów Wodzisławska.jpg|alt=Krzyż z blaszanym Chrystusem przy ul. Wodzisławskiej w Rybniku|Rybnik Zamysłów (fot. 2019)
Plik:Jankowice Gój.jpg|Jankowice Gój, Świerklany, rybnicki
Plik:Tarnowskie Góry.jpg|''Tarnowskie Góry ul. Zagórska; krzyż z Chrystusem z blachy''
Plik:Łaziska Chrystus z blachy.jpg|Łaziska, Godów, wodzisławski
Plik:Łaziska Chrystus z blachy 2.jpg|Łaziska, Godów, wodzisławski
Plik:Marklowice.jpg|Marklowice Kąty, wodzisławski; krzyż przydrożny z Chrystusem i Matką Boską z blachy; w jego okolicy rozbił się w dniu 26 grudnia 1944 r. amerykański bombowiec B-17G.
Plik:Zabrze.jpg|''Zabrze; prawdopodobnie Maciejów lata 30. XX w.; to najpewniej ten sam krzyż co zdjęcie Zabrze Maciejów''
Plik:Zabrze Maciejów.jpg|<div style='text-align:justify;>''Zabrze Maciejów; krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu cholerycznym, fot. 1928''</div>
Plik:Rogoźna.jpg|<div style='text-align:justify;>Żory Rogoźna; krzyż przydrożny; blaszana Matka Boska Bolesna; Ukrzyżowany już ze sztucznego tworzywa</div>
Plik:Łękawica Chrystus z blachy.jpg||alt=Łękawica pow. żywiecki|Łękawica, żywiecki, fot. 2015. <!--Łękawica, krzyż przydrożny--!>
Plik:Kuflowa Polana.jpg|[[Krzyż z Chrystusem z blachy na Polanie Kuflówka|Polana Kuflówka, gm. Łodygowice, pow. żywiecki, fot. 2019]]
Plik:Stary Żywiec Kościół Wszystkich Świętych.jpg|<div style='text-align:justify;>''Żywiec; krzyż z Chrystusem z blachy na ścianie prezbiterium nieistniejącego kościoła w Starym Żywcu''</div>
Plik:Żywiec Zabłocie.jpg|Chrystus wycięty z blachy, Żywiec|Żywiec, fot. 2015
</gallery></center>
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]
[[Kategoria:Galerie]]

Nepomuceny Johanna Melchiora Österreicha. Barokowy święty z Górnego Śląska

2026-09-24T12:45:39Z

Michał Zalewski: Michał Zalewski przeniósł(-osła) stronę Nepomuceny Johanna Melchiora Österreicha. Barokowy święty z Górnego Śląska do Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

#PATRZ [[Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów]]

Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

2026-09-24T12:45:39Z

Michał Zalewski: Michał Zalewski przeniósł(-osła) stronę Nepomuceny Johanna Melchiora Österreicha. Barokowy święty z Górnego Śląska do Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

<big>'''Nepomuceny Österreichów. Typ misyjny na Górnym Śląsku'''</big>
„(...) przestrzeń kulturową ‘Środkową Europę’ można zobrazować jako obszar, w którym szerzy się kult Jana Nepomucena. Innymi słowy: środkowa Europa jest tam, gdzie Jan Nepomucen jest znany, czczony i gdzie znajdują się obrazy i rzeźby tego świętego”.

Tak austriacki historyk sztuki Aldemar Schiffkorn próbował wyznaczyć granice trudnego do jednoznacznego zdefiniowania pojęcia Europy Środkowej. Określenie jest niezwykle trafne. Jeżeli bowiem istnieje święty, którego można uznać niemal za patrona środkowoeuropejskiego krajobrazu kulturowego, jest nim właśnie [[Święty Jan Nepomucen|św. Jan Nepomucen]].

Jego figury stoją przy mostach i drogach, przed kościołami, na rynkach i placach od Czech i Austrii, przez Morawy, Śląsk i kraje niemieckie, po ziemie dawnej Rzeczypospolitej — zarówno Korony, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ogromna popularność kultu przyniosła wiele sposobów przedstawiania świętego, jednak jeden z nich zdobył zdecydowaną przewagę. Jego wzorcem stała się figura ustawiona w 1683 roku na Moście Karola w Pradze. Nepomucen występuje w stroju kanonika, z biretem, palmą męczeńską, wieńcem pięciu gwiazd i przede wszystkim z krucyfiksem. Krzyż obejmuje lub przytrzymuje blisko ciała, najczęściej kierując ku niemu twarz w geście skupienia i adoracji.

Zestaw tych atrybutów oraz zasadniczy układ postaci powtarzano następnie tysiące razy. Literatura niemieckojęzyczna określa tę odmianę jako ''Brückentypus'' — typ mostowy. Można go zarazem uznać za klasyczny, kanoniczny typ przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Na Śląsku, podobnie jak w innych regionach Europy Środkowej, to właśnie ta forma zdecydowanie przeważa. Nie trzeba przeprowadzać statystyki wszystkich zachowanych figur, by dostrzec skalę jego dominacji: Nepomucen pochylony nad krucyfiksem stał się niemal wizualnym znakiem rozpoznawczym świętego. Nie oznaczało to jednak całkowitej jednolitości. Barokowa ikonografia Jana Nepomucena znała również przedstawienia świętego w glorii, jako jałmużnika, kaznodzieję, uczestnika scen z własnej legendy, a także liczne rozwiązania pośrednie.

Szczególnie interesujący jest stosunkowo rzadki typ misyjny (niem. ''missionarischer Typus''; w literaturze występuje również określenie typu lub wariantu „misyjno-jezuickiego”). Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest zmiana sposobu prezentowania krucyfiksu. Święty nie przyciska go do piersi, lecz unosi w wyciągniętej ręce i eksponuje. Gest nabiera charakteru demonstracyjnego, triumfalnego, niekiedy niemal kaznodziejskiego. Literatura ikonograficzna wiąże go z przedstawieniami świętego Franciszka Ksawerego, wielkiego jezuickiego misjonarza, którego przedstawiano podczas głoszenia wiary z krzyżem uniesionym ku słuchaczom.

Dość wczesne przedstawienie Franciszka Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem widzimy na miedziorycie Gérarda Edelincka, wykonanym według Jérôme’a Sourlaya w latach 1665–1680 (patrz galeria). Święty został tu ukazany podczas kazania, ponad zgromadzonym tłumem, z krucyfiksem wzniesionym w prawej ręce i zwróconym ku słuchaczom. Taki sposób przedstawiania Ksawerego utrwalił się w ikonografii misyjnej świętego i pozostawał żywy także w XVIII wieku. Dobrym przykładem jest wrocławski kościół jezuitów pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus. Franciszek Ksawery pojawia się tam jako misjonarz i kaznodzieja. W nawie głównej znajduje się jego grupa rzeźbiarska związana ze sceną chrztu, a na zachodniej ścianie obraz przedstawiający jego kazanie (patrz galeria). Co szczególnie interesujące, Małgorzata Wyrzykowska wskazuje, że dla tej sceny kaznodziejskiej jednym ze wzorów graficznych była właśnie rycina Gérarda Edelincka<ref>Wyrzykowska, ''Wybrane aspekty treści ideowych w dekoracji kaplicy św. Franciszka Ksawerego przy kościele pw. Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu'', „Quart” 2024, nr 3 (73), s. 130–161.</ref>.

Granica pomiędzy typem klasycznym a misyjnym nie zawsze jest jednak mechaniczna. Samo odsunięcie krucyfiksu od piersi jeszcze jej nie wyznacza, podobnie jak skierowanie wzroku na Ukrzyżowanego nie musi oznaczać powrotu do typu mostowego. W części przedstawień należących do nurtu misyjnego gest eksponowania krzyża łączy się nadal z jego adoracją. Dobrym przykładem są figury w Rybniku i Januszkowicach: krucyfiks jest mocno wyeksponowany, lecz święty zwraca ku niemu głowę.

== Österreichowie i Górny Śląsk ==
Szczególne miejsce w dziejach tego wariantu na Górnym Śląsku zajmuje warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów. Najważniejsze polskie badania nad ich twórczością prowadził Jerzy Gorzelik, który zweryfikował szereg wcześniejszych atrybucji, zaproponował nowe i znacznie poszerzył znany zespół prac, zwłaszcza Antona<ref>Gorzelik, ''Johann Melchior Österreich – rzeźbiarz górnośląski doby baroku. Stan badań i postulaty badawcze'', „Studia i materiały z dziejów Śląska”, t. XXIV, 1999, s. 34–46; tenże, ''Działalność Johanna Melchiora Österreicha dla opactwa cysterskiego w Rudach Wielkich'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XV, cz. 2, 2000, s. 1025–1052; tenże, ''Wolno stojąca rzeźba sakralna warsztatu Österreichów'', „Zeszyty Tarnogórskie”, t. XLIII, 2000, s. 116–131; tenże, ''Górnośląski warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVII, 2002, s. 95–137; tenże, ''Nowe ustalenia w sprawie działalności warsztatu Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVIII, 2003, s. 171–183; tenże, ''Dziedzictwo górnośląskiego baroku: opactwo cysterskie w Rudach Wielkich 1648–1810'', Warszawa 2005.</ref>. Sam zwracał jednak uwagę na niedostateczny stan badań nad górnośląską rzeźbą barokową oraz jedynie częściową inwentaryzację zabytków po czeskiej stronie regionu. Korpus dzieł Österreichów trudno więc uważać za definitywnie zamknięty. Gorzelik podkreślał zresztą potrzebę ponownego podjęcia problematyki pracowni oraz weryfikacji atrybucji i chronologii poszczególnych dzieł.

W niniejszym artykule proponuje się rozszerzenie tego zespołu o dwa dalsze przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Pierwszym jest rozbudowana grupa w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim, wiązana tutaj z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem i datowana na drugą ćwierć XVIII wieku. Drugim jest figura w Jemielnicy z 1756 roku, którą na podstawie okoliczności fundacji oraz podobieństw do Nepomucena w Januszkowicach autor niniejszego tekstu skłonny jest wiązać z warsztatem Österreichów. Obie propozycje mają charakter atrybucyjny, a ich uzasadnienie przedstawiono w przypisach przy odpowiednich obiektach.

Wśród Nepomucenów związanych z Österreichami występują również realizacje całkowicie zgodne z klasycznym typem mostowym — jak Kuźnia Raciborska, Siedlec czy Leśnica — oraz wyjątkowy raciborski Nepomucen rozdający jałmużnę. Szczególnie liczna jest jednak grupa przedstawień typu misyjnego. W jej obrębie wyraźnie rysują się dwa zasadnicze rozwiązania kompozycyjne: monumentalne, wielofigurowe grupy oraz bardziej oszczędne, samodzielne statuy. Obok nich zachowały się również realizacje drewniane przeznaczone do wnętrz kościołów i kaplic, łączące elementy obu tych formuł.

Pierwsze rozwiązanie reprezentują Rybnik (1728), Racibórz-Ostróg (1733) i Wodzisław Śląski (1747–1749). Nie są to już tylko statuy świętego z uniesionym krucyfiksem. Nepomucen zostaje wyniesiony na spiętrzonych obłokach, towarzyszą mu putta i główki anielskie, a całość tworzy rozbudowaną, teatralną kompozycję ponad wysokim, bogato opracowanym cokołem. W Rybniku święty adoruje trzymany w wyciągniętej dłoni krucyfiks; w Raciborzu-Ostrogu układ zostaje rozwinięty i wzbogacony o atrybuty tajemnicy spowiedzi; w Wodzisławiu Österreich ponownie przetwarza ten sam schemat.

Kompozycje te można odczytać jako połączenie typu misyjnego z typem świętego w glorii. Ten ostatni przedstawia Nepomucena stojącego, klęczącego lub siedzącego na obłokach, często w towarzystwie aniołów; w literaturze wskazuje się na jego szczególne rozpowszechnienie w Czechach. U Österreicha motyw glorii zostaje zespolony z charakterystycznym misyjnym gestem eksponowania krucyfiksu. Rezultatem jest forma znacznie bardziej monumentalna niż zwykła statua świętego.

Nie był to schemat całkowicie nieznany poza Górnym Śląskiem. Najbardziej spektakularną analogię stanowi pomnik na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu z lat 1730–1732, gdzie misyjny gest połączono z niezwykle rozbudowaną apoteozą świętego. W Melku pomnik Petera Widerina z 1736 roku również łączy uniesiony krucyfiks z obecnością puttów. W dotychczas zebranym materiale porównawczym podobne kompozycje pojawiają się jednak pojedynczo. Na Górnym Śląsku natomiast ta sama zasadnicza formuła została powtórzona przez jeden warsztat w kilku realizacjach. To właśnie koncentracja, a nie samo istnienie takiego rozwiązania, wydaje się najbardziej charakterystyczna.

Do tej grupy można prawdopodobnie dołączyć również pomnik w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim. Czeska dokumentacja konserwatorska datuje go na 1778 rok i nie określa autora, jednak zarówno heraldyka cokołu, jak i przede wszystkim forma grupy — układ obłoków, puttów, centralnej główki anielskiej oraz wysoko uniesionego krucyfiksu — wykazuje uderzające podobieństwo do realizacji Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu. Datowanie na drugą ćwierć XVIII wieku i związanie dzieła z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem wydaje się hipotezą wartą rozważenia.

Druga odmiana jest znacznie bardziej oszczędna. Tarnowskie Góry i Januszkowice, a prawdopodobnie także Jemielnica, zachowują zasadniczy gest typu misyjnego, rezygnując zarazem z monumentalnej, wielofigurowej oprawy. Nepomucen staje się przede wszystkim samodzielną statuą z wysoko uniesionym krucyfiksem. W Tarnowskich Górach dodatkowo opiera stopę na globie — motywie również mającym analogie w ikonografii Franciszka Ksawerego. W Januszkowicach krzyż zostaje wysoko wyeksponowany, lecz święty kieruje ku niemu wzrok, co dobrze pokazuje możliwość połączenia misyjnego gestu z pasyjną adoracją.

Szczególnie interesująca jest figura w Jemielnicy z 1756 roku. Nie była dotąd przypisywana Österreichom, jednak powstała z inicjatywy tego samego opata Eugena Misury, który w tym samym roku ufundował Nepomucena w Januszkowicach, wiązanego z Antonem Österreichiem. Obie figury posługują się tym samym typem misyjnym i wykazują podobieństwa kompozycyjne. Związek jemielnickiego dzieła z warsztatem Österreichów pozostaje propozycją atrybucyjną, ale zbieżność fundatora, czasu, ikonografii i formy czyni ją wartą dalszego rozważenia.

Nieco odrębne miejsce zajmują dwie drewniane realizacje: figura w Stanicy z początku lat pięćdziesiątych XVIII wieku oraz Nepomucen w Ligockiej Kuźni, datowany około 1760 roku. W Stanicy święty stoi na obłoku z wysoko uniesionym krucyfiksem, a kompozycję uzupełniają trzy putta i uskrzydlone główki anielskie. Figura, wiązana z Antonem Österreichiem przy znaczącym udziale warsztatu, zachowuje więc rozbudowaną oprawę znaną z wcześniejszych realizacji, choć w znacznie bardziej zwartej skali.

Również późniejszy Nepomucen z Ligockiej Kuźni, pierwotnie znajdujący się w kościele cysterskim w Rudach Wielkich, nie jest pojedynczą figurą. Towarzyszą mu aniołki z atrybutami świętego, a tradycyjny cokół zastąpiła rozbudowana rokokowa podstawa z bujnych rocaille’ów. Krucyfiks został przy tym wysoko uniesiony, dzięki czemu zachowany pozostaje zasadniczy gest typu misyjnego.

Zestawienie wszystkich tych realizacji pozwala dostrzec zmianę zachodzącą w późniejszej fazie działalności pracowni, ale nie układa się ona w prosty, liniowy proces. Johann Melchior Österreich rozwijał typ misyjny przede wszystkim w postaci monumentalnych, wolno stojących grup figuralnych, w których zasadniczej postaci świętego towarzyszyły obłoki, putta i rozbudowana struktura cokołu. W późniejszych kamiennych pomnikach związanych z Antonem Österreichem — przede wszystkim w Tarnowskich Górach i Januszkowicach — kompozycja zostaje wyraźnie uproszczona. Znika rozbudowana strefa obłoków i anielskiej asysty, a Nepomucen staje się samodzielną, smukłą statuą ustawioną bezpośrednio na cokole. Uproszczenie dotyczy więc przede wszystkim sposobu kształtowania kamiennego pomnika wolno stojącego, nie zaś samej treści ikonograficznej.

Drewniane figury w Stanicy i Ligockiej Kuźni pokazują zarazem, że młodszy Österreich i jego warsztat nie zrezygnowali całkowicie z kompozycji wielofigurowych. Są one wprawdzie znacznie bardziej zwarte i mniej monumentalne niż grupy w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu czy Wodzisławiu, zachowują jednak obłoki, putta lub rozbudowaną podstawę dekoracyjną. Można więc mówić raczej o współistnieniu różnych sposobów opracowania typu misyjnego, zależnych również od materiału, przeznaczenia i miejsca ekspozycji dzieła, przy jednoczesnym wyraźnym zwrocie ku prostszej formule w kamiennych, wolno stojących pomnikach Antona.

Na Górnym Śląsku typ misyjny św. Jana Nepomucena przybrał szczególnie wyrazistą postać. Nie powstał tutaj — jego źródła i analogie należą do szerszej, środkowoeuropejskiej tradycji — jednak warsztat Österreichów uczynił z niego jeden z powracających motywów swojej twórczości. Johann Melchior rozwinął go przede wszystkim w formie rozbudowanych, wielofigurowych kompozycji, łącząc wysoko uniesiony krucyfiks z obłokami, puttami i rozwiązaniami właściwymi przedstawieniom świętego w glorii. W późniejszych realizacjach związanych z Antonem Österreichiem typ ten uległ dalszemu zróżnicowaniu: w kamiennych pomnikach wolno stojących przybrał formę znacznie bardziej oszczędną, skupioną na samodzielnej figurze świętego i geście eksponowania krucyfiksu, podczas gdy w rzeźbach drewnianych nadal wykorzystywano putta, obłoki i dekoracyjne podstawy.

Nie wyjątkowość pojedynczych rozwiązań, lecz ich koncentracja, powtarzalność i rozwój w obrębie jednego warsztatu wyróżniają więc Górny Śląsk na tle większości innych obszarów, gdzie typ misyjny pojawia się znacznie bardziej sporadycznie. W tym sensie można mówić o charakterystycznej górnośląskiej odmianie misyjnego Nepomucena — nie jako o osobnym typie ikonograficznym, lecz jako o lokalnej redakcji szerszego wzorca środkowoeuropejskiego. W regionie, w którym — podobnie jak niemal wszędzie — dominował klasyczny Nepomucen z krucyfiksem przy piersi, grupa tych pomników tworzy wyjątkowo wyrazisty i łatwo rozpoznawalny zespół.
{{autor|Michał Zalewski}}
== Galeria ==
=== Pomniki św. Jana Nepomucena Johanna Melchiora i Antona Österreichów w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed caption="Rozbudowane kompozycje figuralne w typie misyjnym">
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybnik Nepomucen 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, 1728; Johann Melchior Österreich, z udziałem warsztatu; typ misyjny — święty adoruje krucyfiks trzymany w wyciągniętej ręce, a kompozycję dopełniają putta.
Plik:Rybnik Nepomucen figura 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — krucyfiks odsunięty od ciała i wyraźnie wyeksponowany, przy jednoczesnym skierowaniu wzroku świętego ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, 1733; Johann Melchior Österreich; fundacja Karola Henryka von Sobecka i Maksymiliany de Verdugo; typ misyjny — święty klęczy na obłokach, otoczony puttami.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen figura.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — uniesiony krucyfiks, rozbudowana strefa obłoków i putta z atrybutami tajemnicy spowiedzi.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, 1747–1749; Johann Melchior Österreich; fundacja Guidobalda von Dietrichstein; pierwotnie przed zamkiem, dziś przy kościele Wniebowzięcia NMP; typ misyjny.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen figura.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — wysoko uniesiony krucyfiks oraz rozbudowana kompozycja z obłokami i puttami.
Plik:Cierlicko Nepomucen.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, II ćwierć XVIII w.; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — rozbudowana kompozycja z puttami, obłokami i wysoko uniesionym krucyfiksem<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule. Czeski ''Památkový katalog'' datuje grupę na 1778 r. i pozostawia autora nieustalonego. Datowanie to pochodzi jednak z powojennej dokumentacji konserwatorskiej i nie wynika z zachowanej inskrypcji. Na cokole znajduje się herb aliancki Jana Franciszka Wilhelma Larischa i Marii Barbary Cosa z Hradiště, którzy pobrali się w Wiedniu w 1727 r.; Larisch zmarł w 1760 r., jego żona w 1770 r. Za wcześniejszym datowaniem przemawia także forma rzeźby: układ puttów, spiętrzonych obłoków, centralnej główki anielskiej, wyniesionej postaci świętego oraz wysoko uniesionego krucyfiksu jest bardzo bliski pomnikom Johanna Melchiora Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu Śląskim. Autor niniejszego tekstu skłania się dlatego do przypisania grupy Johannowi Melchiorowi Österreichowi lub jego warsztatowi i datowania jej na II ćwierć XVIII w.</ref>.
Plik:Cierlicko Nepomucen figura.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, detal; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — układ postaci, obłoków i puttów wykazuje wyraźne podobieństwo do górnośląskich realizacji artysty.
</gallery>

<gallery heights=210px mode=packed caption="Samodzielne statuy w typie misyjnym">
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, koniec lat 50. XVIII w.; Anton Österreich; typ misyjny — święty z uniesionym krucyfiksem i stopą wspartą na globie.
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen figura.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, detal; Anton Österreich; uniesiony krucyfiks i glob ziemski należą do elementów nawiązujących do ikonografii misyjnej.
Plik:Januszkowice Nepomucen.jpg|Januszkowice, pow. krapkowicki; św. Jan Nepomucen, 1756; Anton Österreich; typ misyjny — święty unosi krucyfiks i kieruje wzrok ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Jemielnica Nepomucen.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, 1756; prawdopodobnie warsztat Österreichów; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem i księgą w drugiej ręce<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule.. Za związkiem figury z warsztatem Österreichów przemawia przede wszystkim okoliczność fundacji: opat jemielnicki Eugen Misura polecił w 1756 r. ustawić figury św. Jana Nepomucena równocześnie w Jemielnicy i w Januszkowicach. Figurę januszkowicką Jerzy Gorzelik, na podstawie analizy stylistycznej, wiąże z Antonem Österreichiem. Oba przedstawienia należą ponadto do tego samego wariantu typu misyjnego i wykazują podobieństwa w wertykalnej kompozycji postaci, sposobie eksponowania krucyfiksu oraz opracowaniu stroju. W świetle tych przesłanek autor niniejszego tekstu skłania się do przypisania figury w Jemielnicy warsztatowi Österreichów.</ref>
Plik:Jemielnica Nepomucen figura.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, detal; widoczny charakterystyczny dla typu misyjnego gest uniesienia i eksponowania krucyfiksu.
</gallery>

<gallery heights=260px mode=packed caption="Drewniane figury w typie misyjnym">
Plik:Boguszowice Nepomucen.jpg|Boguszowice (Rybnik)
Plik:Ligota Nepomucen.jpg|Ligota (Rybnik); św. Jan Nepomucen z aniołkami, ok. 1760; Anton Österreich; drewno; pierwotnie w kościele cysterskim w Rudach Wielkich, w 1810 r. przeniesiony do Boguszowic, następnie wraz z kościołem (1975) do Ligoty
Plik:Stanica Nepomucen.jpg|Stanica, pow. gliwicki; św. Jan Nepomucen, początek lat 50. XVIII w.; Anton Österreich, z udziałem warsztatu; drewno polichromowane; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem, na obłoku, w otoczeniu puttów.
</gallery>

=== Pomniki św. Jana Nepomucena w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed>
Plik:Würzburg.jpg|Würzburg, Dolna Frankonia, ok. 1730
Plik:Niederfellabrunn.jpg|Niederfellabrunn, Dolna Austria, 1731
Plik:Melk 1736.jpg|Melk, Dolna Austria, 1736
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski figura.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
</gallery>

=== Inne przedstawienia ===
<gallery heights=230px mode=packed>
Plik:Franciszek Ksawery głoszący kazanie Edelinck Sourlay 1665-1680.jpg|Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie; Gérard Edelinck według Jérôme’a Sourlaya, 1665–1680; miedzioryt; British Museum<ref>Jedno z wcześniejszych znanych graficznych przedstawień misyjnego Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem, zwróconym ku słuchaczom. Kompozycja ta stała się wzorem dla licznych późniejszych przedstawień świętego i mogła należeć do tradycji ikonograficznej, z której wykształcił się później misyjny typ św. Jana Nepomucena.</ref>
Plik:Wrocław Franciszek Ksawery obraz.jpg|Johann Michael Rottmayr, ''Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie'', 1703–1706; fresk; kościół Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem pośród zgromadzonych słuchaczy.
Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg|Wrocław, kościół Najświętszego Imienia Jezus; św. Franciszek Ksawery ze sceną chrztu, 1726; Johann Albrecht Siegwitz; stiuk — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem.
</gallery>

* Zobacz artykuły: [[Figura św. Jana Nepomucena jako jałmużnika w Raciborzu]], [[Statua św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim]]

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Górny Śląsk]]
[[Kategoria:Nepomuki w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Święty Jan Nepomucen]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Użytkownik:Michał Zalewski/Notatki

2026-09-24T12:44:20Z

Michał Zalewski: /* Almanach */

* Zalewski Michał. ''Kolumny Trójcy Świętej w Mielniku i Gorzanowie.'' [online] Almanach wrocławski, 2021 [dostęp 2023-08-20]. Dostępny w Internecie: [http://silesiacum.pl/Kolumny_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Mielniku_i_Gorzanowie].

* Patrz też [[Not]] - tam też rzeczy do zrobienia, przmyslenia
== Wrocław ==
----
Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Jg. 1 (1907/1908), s. 406

"Sohn-Denkmal. Am 11. September wurde dem 1906 verstorbenen Geheimrat Herman Sohn auf seinem Grabe im israelitischen Friedhofe in Breslau ein Denkmal errichtet, zu dem Baurat Stiassny in Wien den Entwurf geliefert hat."

"Pomnik Sohna. 11 września na grobie Hermana Sohna, radcy tajnego, który zmarł w 1906 roku, na żydowskim cmentarzu we Wrocławiu postawiono pomnik, którego projekt dostarczył radca budowlany Stiassny z Wiednia."
----
Szepc, Szeps, Scops , piwo
* Das Brauwesen der Stadt Breslau. Berlin: 1930. (cBW 119)

== PBW ==
Pusch bez weryfikacji i zman

== art. do napisania ==
* [[Melchior Schlecht]]
* [[Johann Frimel]]
* [[Sebald Saurman]] zm. 1507 - barwna postać, zagadki w epitafium.
* [[Georg Sauermann]] epitafium w katedrze. D.K. Sowa
Sauermann: Georg S., urodzony prawdopodobnie w 1492 r. we Wrocławiu, należał do rodziny, która krótko przedtem wyemigrowała z Frankonii i szybko znalazła akceptację w patrycjacie wrocławskim. Studiował nauki humanistyczne i prawo w Wittenberdze, Lipsku, a zwłaszcza w Bolonii. W Bolonii uzyskał stopień doktora i. u. i został rektorem uniwersytetu w 1513 roku. Jego przyjaciółmi byli Hutten i Julius v. Pflug. W 1519 r. przeniósł się do Rzymu, a stamtąd do Hiszpanii, skąd wrócił do Niemiec w otoczeniu Karola V. W 1520 r. objął urząd cesarskiego prokuratora w Kurii i zmarł 31 października 1527 r. jako ofiara Sacco di Roma z wyczerpania w wyniku zarazy na ulicach. Jego pisma, głównie o charakterze retorycznym, zdradzają żywy patriotyzm i ściśle imperialną postawę, a także doskonały rozwój stylistyczny. W 1518 r. opublikował manifest "Maximilian an die Fürsten und Völler Italiens", w 1519 r. przemówienie panegiryczne skierowane do Karola i Ferdynanda z okazji śmierci Maksymiliana I, W 1520 r. przemówienie do Hiszpanów poświęcone Piotrowi Motcie (powtórzone w 1522 r. i poświęcone Adrianowi VI), w 1523 r. opublikował przemówienie, które Hieronymus Balbi, biskup Gurk, wygłosił przed Adrianem VI jako wysłannik Ferdynanda I, aw 1524 r. opublikował przemówienie do chrześcijańskich (niemieckich) książąt na temat religii i zgody. Został dobrze przyjęty przez Leona X, Adriana VI i Klemensa VII. Klemens przyznał mu obywatelstwo rzymskie w uznaniu jego łacińskiej elokwencji. Paulus Jovius i Pierius Valerianus uwiecznili go w literaturze. Karol V podniósł go do rangi rycerza, a ponieważ szlachectwo zostało przeniesione z niego na jego ojca Konrada Sauermanna po jego śmierci w 1530 r., stał się przodkiem hrabiów Saurma-Jeltsch.
D.K.
D.K. Sowa
to jest taki skrót z biografii niemieckich, Pusch ma to lepiej opisane

a to ciekawostka do Georga...:https://www.inschriften.net/santa-maria-dell-anima/inschrift/nr/dio003-0106.html?tx_hisodat_sources%5Baction%5D=show&tx_hisodat_sources%5Bcontroller%5D=Sources&cHash=75059881c18e223850212a0d2e618736
D.K.
D.K. Sowa
z Rzymu

=== Uwagi różne do art. ===
* [[:Plik:Brzezina Keul.jpg]]
* [[Wilgefortis]] - Karl IV i 2 wyprawa rzymska, jej wpływ
* [[Ugoda we Wrocławiu w 1423 r. w sprawie zabójstwa]]
* [[Święty Jan Nepomucen]]
* Kościół w Wieńcu odbudowany m.in. z cegły z Wrocławia (fot. 2025 09.15)
* Pomnik niemiecko-polskiego pojednania w Nieszawie. 2004. (fot. 2025.09.15). Ówczesny nastrój związany z wejściem do UE. Wiązać nawet z nazwą krzyż pojednania promowaną przez wrocławskich młodych (wówczas) historyków UWr. Wpływ Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich im. W. Brandta Uniwersytetu Wrocławskiego (Ruchniewicz) itp. - ten Niemiec jak się nazywa długo aktywny we Wrocławiu i mieszający się do polityki.
* Ukraiński cmentarz wojskowy w Aleksandrowie Kujawskim (2025 09 16). Internowani żołnierze po podpisaniu pokoju ryskiego. Zostawił ich Piłsudski?
=== Do poprawienia ===
* [[Krzyż teutoński]] - patrz dyskusja - pochodzi od bizantyjskiego - zrobione w polskim.
* [[Jan Filipec]] - przejrzeć, dopracować styl.

=== Rozgrzebane do zrobienia kiedyś===
* [[Maszkarony]]

=== Tematy ===
* Obraz w sali seniora rady i dwa herby za radą - Wrocławia i księstwa wrocławskiego czy śląska. I czemu to 2 -obraz powstał po odebraniu starostwa radzie.

== Renta (pożyczki) średniowiecze ==
Historia Śląska 1961 T1 cz. 2. s. 83

== Linki różne ==
* naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2c77283%2cpodlaskie-cmentarzysk-stelowych-bylo-wiecej-niz-sadzili-naukowcy.html?fbclid=IwAR1wjse9rbukslwlhmYPWFIJSCLTddadWR5BNIvXPKK92L3aRzIL8OFfNI4 Podlaskie/ Cmentarzysk stelowych było więcej, niż sądzili naukowcy krzyże kamienne, baby itp ]
* marian.gabrowski.eu/ Krzeszów i okolice - garbowski]
* de.wikipedia.org/wiki/Liste_der_Bildst%C3%B6cke_und_Wegkreuze_im_Landkreis_Bautzen Liste der Bildstöcke und Wegkreuze im Landkreis Bautzen]
=== Słupki graniczne cysterskie ===
* naszesudety.pl/kamienie-opactwa-krzeszowskiego.html Kamienie opactwa krzeszowskiego]]
* marian.gabrowski.eu/ Strona o Krzeszowie]
* marian.gabrowski.eu/kamienSP1.html Cysterski słupek w szkole w Lubawce]
* wyszedlzdomu.pl/cysterski-kamien-graniczny-w-kruczej-dolinie-skad-sie-wzial-w-tym-miejscu/ W Lubawce]

== Do art. [[Barokowa kapliczka domkowa (kapliczka turecka) w Nowinach Horynieckich|Nowiny Horynieckie]] Kapliczka Tatarska ==

* https://www.facebook.com/roztoczeilubaczowska/photos/a.613303405535338/1304836923048646/?type=3&theater&ifg=1

* http://ziemialubaczowska.pl/kapliczka-tatarska-z-lasow-brusnienskich-zdjecie-sprzed-100-lat-i-historia/?fbclid=IwAR2BfuMsMBU3pXtOmvnjWvKeQY3mD-PiWCK3sd0CcH6Ucv6camo7fh__HlQ

== Wrocław ==

== Kolumna husycka ==
tłum. w pliku Kurek Wrocławski (aKapliczki/DŚ/Wrocław), sekcja Geschichte der Belagerung von Breslau,

jest tam też o Nepomucenie zniszczonym wzmianka.

== Chrystus z blachy art. do zrobienia ==
* Bystrzyca Kłodzka - jest przedwojenne zdjęcie też
* Biała Woda, Bystrzyca Kłodzka - są zdjęcia moje krzyża starego leżącego
== Kocudza Krzyże krzemieńskie Janów Lubelski ==
Skoro jestem wspomnieniami w Kocudzy /powiat Janów Lubelski/ nie sposób nie wspomnieć o słynnym krzyżu krzemieńskim. Słynnym, bo na swych ramionach nosi nie tylko Ukrzyżowanego ale niemal wszystkie insygnia Męki Pańskiej (arma Christi)
Są tu więc gwoździe, korona cierniowa, włócznia, srebrniki, rózga, obcęgi, młotek, drabina, trzcina z gąbką, kielich a nawet kogut (ten od zaparcia się św. Piotra)
Krzyż pochodzi z początku XX wieku, jest starannie utrzymany i konserwowany.
Krzyże krzemieńskie charakteryzuje ruchomy kogut wycięty z blachy na sterczynie. Ma on zwykle 7 piór i 3 krzyżyki. Ich twórcą był kowal Jan Paryś z pobliskiego Krzemienia. W powiecie Janowskim i w Lasach Janowskich można spotkać jeszcze kilkadziesiąt krzyży krzemieńskich. Są bardzo charakterystyczne i nie sposób pomylić je z innymi.

== Z ==
Krzyże w Karnczej Górze - skąd ta legenda - wydaje się wymyślona na zawołanie, może konkurs szkolny

== Fryderyk Jakub Psarski ==
Epitafium przy kościele św. Maurycego

== Patrycjat w średniowieczu ==
s. 111 Piotr Peseler - pożyczki na procent

== Almanach ==
* [[Figura świętego Jana Nepomucena z kabalistycznym zapisem daty jej powstania]]
* [[Figura św. Jana Nepomucena przy Fürstenstrasse we Wrocławiu]]
* [[Figura św. Jana Nepomucena sprzed Bramy Mikołajskiej]]
** O podchodach przy Nepomucenie koło św. Macieja, walkach kleryków z czeladnikami protestanckimi - nie mogę znaleźć tego artykułu, chyba niemieckiego - może jest w bibliografii do tego artykułu, a może to po prostu Nickel -sprawdzić lub Antkowiak.
* Artykuł o wandalizmach i przepychankach koło Nepomucena przy Macieju.
* [[Kurek Wrocławski]] - ewentualnie
* [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu]] - ewentualnie powiększony o dwa krzyże - Karncza Góra
* [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem]] - ?
* [[Szczątki Henryka IV Probusa]] - ?
* [[Koncert Jędrzycha dla Hedwig w Trzebnicy]]
* [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady]] - może z biografiami rozwinięcie.
* [[Tympanon Jaksy]]
* [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku]] -rozwinąć o biografie i handel może ogólnie.
* [[Ugoda we Wrocławiu w 1423 r. w sprawie zabójstwa]]
* fara elżbietańska ustalenia - Rozpoznanie herbu Clement na epitafium w Elżbiecie (Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner) i być może rozwinięcie genealogii rodziny, to herb jakby matki żony, dzikie miejsce jego umieszczenia?., [[Grobowiec Nimptschów. Fara elżbietańska we Wrocławiu]], coś Oszczanowski bez sensu o herbie na sklepieniu pod chórem że nie wiadomo jaki albo o któryś herbie z sakramentarium.
* [[Figura św. Jana Nepomucena w Gryżowie]]
* [[Figura świętego Jana Nepomucena w Bystrzycy Kłodzkiej]]
* [[Warsztat lesicki]]
* [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego]]
* '''<u>[[Maszkarony]]</u>'''
* [[Nepomuceny Johanna Melchiora Österreicha. Barokowy święty z Górnego Śląska]] a właściwie [[Statua św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim]] w związku z tym typem co Österreichów i jezuicką proweniencją autora projektu tumskiego Nepomucena. Patrz rzeźby i obraz u jezuitów we Wrocławiu.

Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

2026-09-24T12:33:58Z

Michał Zalewski:

Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

2026-09-24T12:21:20Z

Michał Zalewski:

<big>'''Nepomuceny Österreichów. Typ misyjny na Górnym Śląsku'''</big>
„(...) przestrzeń kulturową ‘Środkową Europę’ można zobrazować jako obszar, w którym szerzy się kult Jana Nepomucena. Innymi słowy: środkowa Europa jest tam, gdzie Jan Nepomucen jest znany, czczony i gdzie znajdują się obrazy i rzeźby tego świętego”.

Tak austriacki historyk sztuki Aldemar Schiffkorn próbował wyznaczyć granice trudnego do jednoznacznego zdefiniowania pojęcia Europy Środkowej. Określenie jest niezwykle trafne. Jeżeli bowiem istnieje święty, którego można uznać niemal za patrona środkowoeuropejskiego krajobrazu kulturowego, jest nim właśnie [[Święty Jan Nepomucen|św. Jan Nepomucen]].

Jego figury stoją przy mostach i drogach, przed kościołami, na rynkach i placach od Czech i Austrii, przez Morawy, Śląsk i kraje niemieckie, po ziemie dawnej Rzeczypospolitej — zarówno Korony, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ogromna popularność kultu przyniosła wiele sposobów przedstawiania świętego, jednak jeden z nich zdobył zdecydowaną przewagę. Jego wzorcem stała się figura ustawiona w 1683 roku na Moście Karola w Pradze. Nepomucen występuje w stroju kanonika, z biretem, palmą męczeńską, wieńcem pięciu gwiazd i przede wszystkim z krucyfiksem. Krzyż obejmuje lub przytrzymuje blisko ciała, najczęściej kierując ku niemu twarz w geście skupienia i adoracji.

Zestaw tych atrybutów oraz zasadniczy układ postaci powtarzano następnie tysiące razy. Literatura niemieckojęzyczna określa tę odmianę jako ''Brückentypus'' — typ mostowy. Można go zarazem uznać za klasyczny, kanoniczny typ przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Na Śląsku, podobnie jak w innych regionach Europy Środkowej, to właśnie ta forma zdecydowanie przeważa. Nie trzeba przeprowadzać statystyki wszystkich zachowanych figur, by dostrzec skalę jego dominacji: Nepomucen pochylony nad krucyfiksem stał się niemal wizualnym znakiem rozpoznawczym świętego. Nie oznaczało to jednak całkowitej jednolitości. Barokowa ikonografia Jana Nepomucena znała również przedstawienia świętego w glorii, jako jałmużnika, kaznodzieję, uczestnika scen z własnej legendy, a także liczne rozwiązania pośrednie.

Szczególnie interesujący jest stosunkowo rzadki typ misyjny (niem. ''missionarischer Typus''; w literaturze występuje również określenie typu lub wariantu „misyjno-jezuickiego”). Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest zmiana sposobu prezentowania krucyfiksu. Święty nie przyciska go do piersi, lecz unosi w wyciągniętej ręce i eksponuje. Gest nabiera charakteru demonstracyjnego, triumfalnego, niekiedy niemal kaznodziejskiego. Literatura ikonograficzna wiąże go z przedstawieniami świętego Franciszka Ksawerego, wielkiego jezuickiego misjonarza, którego przedstawiano podczas głoszenia wiary z krzyżem uniesionym ku słuchaczom.

Dość wczesne przedstawienie Franciszka Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem widzimy na miedziorycie Gérarda Edelincka, wykonanym według Jérôme’a Sourlaya w latach 1665–1680 (patrz galeria). Święty został tu ukazany podczas kazania, ponad zgromadzonym tłumem, z krucyfiksem wzniesionym w prawej ręce i zwróconym ku słuchaczom. Taki sposób przedstawiania Ksawerego utrwalił się w ikonografii misyjnej świętego i pozostawał żywy także w XVIII wieku. Dobrym przykładem jest wrocławski kościół jezuitów pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus. Franciszek Ksawery pojawia się tam jako misjonarz i kaznodzieja. W nawie głównej znajduje się jego grupa rzeźbiarska związana ze sceną chrztu, a na zachodniej ścianie obraz przedstawiający jego kazanie (patrz galeria). Co szczególnie interesujące, Małgorzata Wyrzykowska wskazuje, że dla tej sceny kaznodziejskiej jednym ze wzorów graficznych była właśnie rycina Gérarda Edelincka<ref>Wyrzykowska, ''Wybrane aspekty treści ideowych w dekoracji kaplicy św. Franciszka Ksawerego przy kościele pw. Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu'', „Quart” 2024, nr 3 (73), s. 130–161.</ref>.

Granica pomiędzy typem klasycznym a misyjnym nie zawsze jest jednak mechaniczna. Samo odsunięcie krucyfiksu od piersi jeszcze jej nie wyznacza, podobnie jak skierowanie wzroku na Ukrzyżowanego nie musi oznaczać powrotu do typu mostowego. W części przedstawień należących do nurtu misyjnego gest eksponowania krzyża łączy się nadal z jego adoracją. Dobrym przykładem są figury w Rybniku i Januszkowicach: krucyfiks jest mocno wyeksponowany, lecz święty zwraca ku niemu głowę.

== Österreichowie i Górny Śląsk ==
Szczególne miejsce w dziejach tego wariantu na Górnym Śląsku zajmuje warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów. Najważniejsze polskie badania nad ich twórczością prowadził Jerzy Gorzelik, który zweryfikował szereg wcześniejszych atrybucji, zaproponował nowe i znacznie poszerzył znany zespół prac, zwłaszcza Antona<<ref>Gorzelik, ''Johann Melchior Österreich – rzeźbiarz górnośląski doby baroku. Stan badań i postulaty badawcze'', „Studia i materiały z dziejów Śląska”, t. XXIV, 1999, s. 34–46; tenże, ''Działalność Johanna Melchiora Österreicha dla opactwa cysterskiego w Rudach Wielkich'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XV, cz. 2, 2000, s. 1025–1052; tenże, ''Wolno stojąca rzeźba sakralna warsztatu Österreichów'', „Zeszyty Tarnogórskie”, t. XLIII, 2000, s. 116–131; tenże, ''Górnośląski warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVII, 2002, s. 95–137; tenże, ''Nowe ustalenia w sprawie działalności warsztatu Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVIII, 2003, s. 171–183; tenże, ''Dziedzictwo górnośląskiego baroku: opactwo cysterskie w Rudach Wielkich 1648–1810'', Warszawa 2005.</ref>. Sam zwracał jednak uwagę na niedostateczny stan badań nad górnośląską rzeźbą barokową oraz jedynie częściową inwentaryzację zabytków po czeskiej stronie regionu. Korpus dzieł Österreichów trudno więc uważać za definitywnie zamknięty. Gorzelik podkreślał zresztą potrzebę ponownego podjęcia problematyki pracowni oraz weryfikacji atrybucji i chronologii poszczególnych dzieł.

W niniejszym artykule proponuje się rozszerzenie tego zespołu o dwa dalsze przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Pierwszym jest rozbudowana grupa w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim, wiązana tutaj z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem i datowana na drugą ćwierć XVIII wieku. Drugim jest figura w Jemielnicy z 1756 roku, którą na podstawie okoliczności fundacji oraz podobieństw do Nepomucena w Januszkowicach autor niniejszego tekstu skłonny jest wiązać z warsztatem Österreichów. Obie propozycje mają charakter atrybucyjny, a ich uzasadnienie przedstawiono w przypisach przy odpowiednich obiektach.

Wśród Nepomucenów związanych z Österreichami występują również realizacje całkowicie zgodne z klasycznym typem mostowym — jak Kuźnia Raciborska, Siedlec czy Leśnica — oraz wyjątkowy raciborski Nepomucen rozdający jałmużnę. Szczególnie liczna jest jednak grupa przedstawień typu misyjnego. Co więcej, pojawia się ona w dwóch wyraźnie odmiennych rozwiązaniach kompozycyjnych.

Pierwsze reprezentują Rybnik (1728), Racibórz-Ostróg (1733) i Wodzisław Śląski (1747–1749). Nie są to już tylko statuy świętego z uniesionym krucyfiksem. Nepomucen zostaje wyniesiony na spiętrzonych obłokach, towarzyszą mu putta i główki anielskie, a całość tworzy rozbudowaną, teatralną kompozycję ponad wysokim, bogato opracowanym cokołem. W Rybniku święty adoruje trzymany w wyciągniętej dłoni krucyfiks; w Raciborzu-Ostrogu układ zostaje rozwinięty i wzbogacony o atrybuty tajemnicy spowiedzi; w Wodzisławiu Österreich ponownie przetwarza ten sam schemat. Kompozycje te można odczytać jako połączenie typu misyjnego z typem świętego w glorii. Ten ostatni przedstawia Nepomucena stojącego, klęczącego lub siedzącego na obłokach, często w towarzystwie aniołów; w literaturze wskazuje się na jego szczególne rozpowszechnienie w Czechach. U Österreicha motyw glorii zostaje zespolony z charakterystycznym misyjnym gestem eksponowania krucyfiksu. Rezultatem jest forma znacznie bardziej monumentalna niż zwykła statua świętego.

Nie był to schemat całkowicie nieznany poza Górnym Śląskiem. Najbardziej spektakularną analogię stanowi pomnik na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu z lat 1730–1732, gdzie misyjny gest połączono z niezwykle rozbudowaną apoteozą świętego. W Melku pomnik Petera Widerina z 1736 roku również łączy uniesiony krucyfiks z obecnością puttów. W dotychczas zebranym materiale porównawczym podobne kompozycje pojawiają się jednak pojedynczo. Na Górnym Śląsku natomiast ta sama zasadnicza formuła została powtórzona przez jeden warsztat w kilku realizacjach. To właśnie koncentracja, a nie samo istnienie takiego rozwiązania, wydaje się najbardziej charakterystyczna.

Do tej grupy można prawdopodobnie dołączyć również pomnik w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim. Czeska dokumentacja konserwatorska datuje go na 1778 rok i nie określa autora, jednak zarówno heraldyka cokołu, jak i przede wszystkim forma grupy — układ obłoków, puttów, centralnej główki anielskiej oraz wysoko uniesionego krucyfiksu — wykazuje uderzające podobieństwo do realizacji Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu. Datowanie na drugą ćwierć XVIII wieku i związanie dzieła z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem wydaje się hipotezą wartą rozważenia.

Druga odmiana jest znacznie bardziej oszczędna. Tarnowskie Góry, Januszkowice, Stanica, a prawdopodobnie także Jemielnica, zachowują zasadniczy gest typu misyjnego, lecz rezygnują z monumentalnej, wielofigurowej oprawy lub wyraźnie ją ograniczają. Nepomucen staje się przede wszystkim samodzielną statuą z wysoko uniesionym krucyfiksem. W Tarnowskich Górach dodatkowo opiera stopę na globie — motywie również mającym analogie w ikonografii Franciszka Ksawerego. W Januszkowicach krzyż zostaje wysoko wyeksponowany, lecz święty kieruje ku niemu wzrok, co dobrze pokazuje możliwość połączenia misyjnego gestu z pasyjną adoracją.

Szczególnie interesująca jest figura w Jemielnicy z 1756 roku. Nie była dotąd przypisywana Österreichom, jednak powstała z inicjatywy tego samego opata Eugena Misury, który w tym samym roku ufundował Nepomucena w Januszkowicach, wiązanego z Antonem Österreichiem. Obie figury posługują się tym samym typem misyjnym i wykazują podobieństwa kompozycyjne. Związek jemielnickiego dzieła z warsztatem Österreichów pozostaje propozycją atrybucyjną, ale zbieżność fundatora, czasu, ikonografii i formy czyni ją wartą dalszego rozważenia.

Zestawienie obu grup pozwala dostrzec zmianę zachodzącą w późniejszej fazie działalności pracowni. Johann Melchior Österreich rozwijał typ misyjny przede wszystkim w postaci rozbudowanych grup figuralnych, w których zasadniczej figurze świętego towarzyszyły obłoki, putta i rozbudowana struktura cokołu. W późniejszych kamiennych pomnikach związanych z Antonem Österreichem — przede wszystkim w Tarnowskich Górach i Januszkowicach — zasadniczy gest misyjny pozostaje czytelny, lecz cała kompozycja zostaje wyraźnie uproszczona. Znika charakterystyczna dla wcześniejszych realizacji rozbudowana strefa obłoków i anielskiej asysty, a Nepomucen staje się samodzielną, smukłą statuą ustawioną bezpośrednio na cokole. Uproszczenie dotyczy więc przede wszystkim sposobu monumentalizacji przedstawienia, nie zaś jego podstawowej treści ikonograficznej.

Nie była to jednak zmiana całkowicie liniowa. Drewniana figura w Stanicy, powstała około początku lat pięćdziesiątych XVIII wieku i wiązana z Antonem oraz warsztatem, zachowuje jeszcze obłoki i putta. Można więc raczej mówić o współistnieniu różnych rozwiązań, przy jednoczesnym wyraźnym zwrocie ku prostszej formule w kamiennych, wolno stojących pomnikach młodszego Österreicha.

Na Górnym Śląsku typ misyjny św. Jana Nepomucena przybrał szczególnie wyrazistą postać. Nie powstał tutaj — jego źródła i analogie należą do szerszej, środkowoeuropejskiej tradycji — jednak warsztat Österreichów uczynił z niego jeden z powracających motywów swojej twórczości. Johann Melchior rozwinął go przede wszystkim w formie rozbudowanych, wielofigurowych kompozycji, łącząc wysoko uniesiony krucyfiks z obłokami, puttami i rozwiązaniami właściwymi przedstawieniom świętego w glorii. W późniejszych realizacjach związanych z Antonem Österreichiem ta sama idea została uproszczona do samodzielnej figury świętego, w której zasadniczym znakiem pozostał gest eksponowania krucyfiksu.

Nie wyjątkowość pojedynczego rozwiązania, lecz ich koncentracja, powtarzalność i rozwój w obrębie jednego warsztatu wyróżniają więc Górny Śląsk na tle większości innych obszarów, gdzie typ misyjny pojawia się znacznie bardziej sporadycznie. W tym sensie można mówić o charakterystycznej górnośląskiej odmianie misyjnego Nepomucena — nie jako o osobnym typie ikonograficznym, lecz jako o lokalnej redakcji szerszego wzorca środkowoeuropejskiego. W regionie, w którym — podobnie jak niemal wszędzie — dominował klasyczny Nepomucen z krucyfiksem przy piersi, grupa tych pomników tworzy wyjątkowo wyrazisty i łatwo rozpoznawalny zespół.

== Galeria ==
=== Pomniki św. Jana Nepomucena Johanna Melchiora i Antona Österreichów w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed caption="Rozbudowane kompozycje figuralne w typie misyjnym">
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybnik Nepomucen 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, 1728; Johann Melchior Österreich, z udziałem warsztatu; typ misyjny — święty adoruje krucyfiks trzymany w wyciągniętej ręce, a kompozycję dopełniają putta.
Plik:Rybnik Nepomucen figura 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — krucyfiks odsunięty od ciała i wyraźnie wyeksponowany, przy jednoczesnym skierowaniu wzroku świętego ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, 1733; Johann Melchior Österreich; fundacja Karola Henryka von Sobecka i Maksymiliany de Verdugo; typ misyjny — święty klęczy na obłokach, otoczony puttami.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen figura.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — uniesiony krucyfiks, rozbudowana strefa obłoków i putta z atrybutami tajemnicy spowiedzi.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, 1747–1749; Johann Melchior Österreich; fundacja Guidobalda von Dietrichstein; pierwotnie przed zamkiem, dziś przy kościele Wniebowzięcia NMP; typ misyjny.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen figura.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — wysoko uniesiony krucyfiks oraz rozbudowana kompozycja z obłokami i puttami.
Plik:Cierlicko Nepomucen.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, II ćwierć XVIII w.; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — rozbudowana kompozycja z puttami, obłokami i wysoko uniesionym krucyfiksem<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule. Czeski ''Památkový katalog'' datuje grupę na 1778 r. i pozostawia autora nieustalonego. Datowanie to pochodzi jednak z powojennej dokumentacji konserwatorskiej i nie wynika z zachowanej inskrypcji. Na cokole znajduje się herb aliancki Jana Franciszka Wilhelma Larischa i Marii Barbary Cosa z Hradiště, którzy pobrali się w Wiedniu w 1727 r.; Larisch zmarł w 1760 r., jego żona w 1770 r. Za wcześniejszym datowaniem przemawia także forma rzeźby: układ puttów, spiętrzonych obłoków, centralnej główki anielskiej, wyniesionej postaci świętego oraz wysoko uniesionego krucyfiksu jest bardzo bliski pomnikom Johanna Melchiora Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu Śląskim. Autor niniejszego tekstu skłania się dlatego do przypisania grupy Johannowi Melchiorowi Österreichowi lub jego warsztatowi i datowania jej na II ćwierć XVIII w.</ref>.
Plik:Cierlicko Nepomucen figura.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, detal; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — układ postaci, obłoków i puttów wykazuje wyraźne podobieństwo do górnośląskich realizacji artysty.
</gallery>

<gallery heights=210px mode=packed caption="Samodzielne statuy w typie misyjnym">
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, koniec lat 50. XVIII w.; Anton Österreich; typ misyjny — święty z uniesionym krucyfiksem i stopą wspartą na globie.
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen figura.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, detal; Anton Österreich; uniesiony krucyfiks i glob ziemski należą do elementów nawiązujących do ikonografii misyjnej.
Plik:Januszkowice Nepomucen.jpg|Januszkowice, pow. krapkowicki; św. Jan Nepomucen, 1756; Anton Österreich; typ misyjny — święty unosi krucyfiks i kieruje wzrok ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Jemielnica Nepomucen.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, 1756; prawdopodobnie warsztat Österreichów; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem i księgą w drugiej ręce<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule.. Za związkiem figury z warsztatem Österreichów przemawia przede wszystkim okoliczność fundacji: opat jemielnicki Eugen Misura polecił w 1756 r. ustawić figury św. Jana Nepomucena równocześnie w Jemielnicy i w Januszkowicach. Figurę januszkowicką Jerzy Gorzelik, na podstawie analizy stylistycznej, wiąże z Antonem Österreichiem. Oba przedstawienia należą ponadto do tego samego wariantu typu misyjnego i wykazują podobieństwa w wertykalnej kompozycji postaci, sposobie eksponowania krucyfiksu oraz opracowaniu stroju. W świetle tych przesłanek autor niniejszego tekstu skłania się do przypisania figury w Jemielnicy warsztatowi Österreichów.</ref>
Plik:Jemielnica Nepomucen figura.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, detal; widoczny charakterystyczny dla typu misyjnego gest uniesienia i eksponowania krucyfiksu.
</gallery>

<gallery heights=260px mode=packed caption="Drewniane figury w typie misyjnym">
Plik:Boguszowice Nepomucen.jpg|Boguszowice (Rybnik)
Plik:Ligota Nepomucen.jpg|Ligota (Rybnik); św. Jan Nepomucen z aniołkami, ok. 1760; Anton Österreich; drewno; pierwotnie w kościele cysterskim w Rudach Wielkich, w 1810 r. przeniesiony do Boguszowic, następnie wraz z kościołem (1975) do Ligoty
Plik:Stanica Nepomucen.jpg|Stanica, pow. gliwicki; św. Jan Nepomucen, początek lat 50. XVIII w.; Anton Österreich, z udziałem warsztatu; drewno polichromowane; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem, na obłoku, w otoczeniu puttów.
</gallery>

=== Pomniki św. Jana Nepomucena w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed>
Plik:Würzburg.jpg|Würzburg, Dolna Frankonia, ok. 1730
Plik:Niederfellabrunn.jpg|Niederfellabrunn, Dolna Austria, 1731
Plik:Melk 1736.jpg|Melk, Dolna Austria, 1736
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski figura.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
</gallery>

=== Inne przedstawienia ===
<gallery heights=230px mode=packed>
Plik:Franciszek Ksawery głoszący kazanie Edelinck Sourlay 1665-1680.jpg|Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie; Gérard Edelinck według Jérôme’a Sourlaya, 1665–1680; miedzioryt; British Museum<ref>Jedno z wcześniejszych znanych graficznych przedstawień misyjnego Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem, zwróconym ku słuchaczom. Kompozycja ta stała się wzorem dla licznych późniejszych przedstawień świętego i mogła należeć do tradycji ikonograficznej, z której wykształcił się później misyjny typ św. Jana Nepomucena.</ref>
Plik:Wrocław Franciszek Ksawery obraz.jpg|Johann Michael Rottmayr, ''Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie'', 1703–1706; fresk; kościół Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem pośród zgromadzonych słuchaczy.
Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg|Wrocław, kościół Najświętszego Imienia Jezus; św. Franciszek Ksawery ze sceną chrztu, 1726; Johann Albrecht Siegwitz; stiuk — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem.
</gallery>

* Zobacz artykuły: [[Figura św. Jana Nepomucena jako jałmużnika w Raciborzu]], [[Statua św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim]]

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Górny Śląsk]]
[[Kategoria:Nepomuki w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Święty Jan Nepomucen]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Plik:Boguszowice Nepomucen.jpg

2026-09-24T12:13:42Z

Michał Zalewski:

Figura św. Jana Nepomucena w Ligockiej Kuźni, wykonana z drewna i zbliżona rozmiarami do naturalnych, pochodzi z kościoła cysterskiego w Rudach Wielkich. W 1810 roku została przeniesiona do drewnianego kościoła w Boguszowicach, a wraz z nim w 1975 r. trafiła do Ligockiej Kuźni. Kompozycja powtarza schemat znany z kamiennych Nepomucenów warsztatu Österreichów, lecz zamiast typowego cokołu zastosowano tu rozbudowaną rokokową podstawę utworzoną z bujnych rocaille’ów. Świętemu towarzyszą aniołki trzymające jego atrybuty, dzięki czemu całość ma charakter rozbudowanej grupy figuralnej, a nie pojedynczej statuy. Typ fizjonomiczny Nepomucena i puttów, sposób opracowania szat oraz dekoracyjność kompozycji wiążą dzieło przede wszystkim z późną twórczością Antona Österreicha. Rzeźbę datuje się około 1760 roku.

Zdjęcie z Katalogu zabytków sztuki. Tom VI województwo katowickie, zeszyt 11 powiat rybnicki. Katowice 1964. fot. 53.

[[Kategoria:Województwo śląskie]]
[[Kategoria:Górnośląskie Nepomuki]]

Plik:Stanica Nepomucen.jpg

2026-09-24T12:10:20Z

Michał Zalewski:

Stanica gm. Przeworno, pow. gliwicki. Drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena, datowana na początek lat pięćdziesiątych XVIII w kapliczce przydrożnej w Stanicy.

Figura św. Jana Nepomucena w Stanicy, wykonana z drewna i pokryta naturalistyczną polichromią, ma rozmiary zbliżone do naturalnych. Święty stoi w lekkim kontrapoście na obłoku, ubrany w sutannę, komżę i almucję. Głowę odchyla nieco do tyłu i w prawo, kierując wzrok ku górze. W uniesionej diagonalnie prawej ręce trzyma długi krucyfiks, w lewej, opuszczonej ukośnie, palmę męczeńską. Układ ten należy do misyjnego wariantu przedstawienia św. Jana Nepomucena.

Kompozycję uzupełniają trzy putta. Dwa siedzą u stóp świętego na obłoku: jedno trzyma biret i przykłada palec do ust, symbolizując tajemnicę spowiedzi, drugie unosi płonące serce i podtrzymuje otwartą księgę. Poniżej znajdują się dwie uskrzydlone główki anielskie. Trzecie putto unosi się nad postacią Nepomucena i pierwotnie trzymało zapewne koronę z pięciu gwiazd. Układ figuralny wpisuje się w trójkąt, którego podstawę tworzą dolne putta, podczas gdy sylwetka świętego zachowuje zdecydowanie wertykalny charakter. Rzeźbę datuje się na początek lat pięćdziesiątych XVIII wieku; jej wykonanie zdradza znaczny udział warsztatu

[[Kategoria:Górnośląskie Nepomuki]]
[[Kategoria:Województwo śląskie]]

Plik:Stanica Nepomucen.jpg

2026-09-24T11:58:44Z

Michał Zalewski:

Plik:Boguszowice Nepomucen.jpg

2026-09-24T11:57:38Z

Michał Zalewski:

Rybnik Boguszowice. Grupa św. Jana Nepomucena z aniołkami, trzymającymi atrybuty świętego, rokokowa (fig. 53), przeniesiona 1810 z kościoła pocysterskiego w Rudach Raciborskich. Kościół przeniesiony w latach 70. do Ligoty.

Zdjęcie z Katalogu zabytków sztuki. Tom VI województwo katowickie, zeszyt 11 powiat rybnicki. Katowice 1964. fot. 53.

[[Kategoria:Województwo śląskie]]
[[Kategoria:Górnośląskie Nepomuki]]

Plik:Ligota Nepomucen.jpg

2026-09-24T11:48:25Z

Michał Zalewski:

Grupa św. Jana Nepomucena z aniołkami, trzymającymi atrybuty świętego, rokokowa (fig. 53), przeniesiona 1810 z kościoła pocysterskiego w Rudach Raciborskich do kościoła w Boguszowicach, a w 1975 r. kościół przeniesiono do Ligoty (Ligocka Kuźnia) - osiedle Rybnika.

Autor zdjęcia Marek Klimurczyk - http://www.gliwiczanie.pl/Reportaz/rzezbiarze/osterreich/Oesterreich.html

[[Kategoria:Górnośląskie Nepomuki]]
[[Kategoria:Województwo śląskie]]

Plik:Ligota Nepomucen.jpg

2026-09-24T11:41:19Z

Michał Zalewski:

Plik:Boguszowice Nepomucen.jpg

2026-09-24T11:15:14Z

Michał Zalewski:

Grupa św. Jana Nepomucena z aniołkami, trzymającymi atrybuty świętego, rokokowa (fig. 53), przeniesiona 1810 z kościoła pocysterskiego w Rudach Raciborskich.

Zdjęcie z Katalogu zabytków sztuki. Tom VI województwo katowickie, zeszyt 11 powiat rybnicki. Katowice 1964. fot. 53.

[[Kategoria:Województwo śląskie]]
[[Kategoria:Górnośląskie Nepomuki]]

Plik:Boguszowice Nepomucen.jpg

2026-09-24T11:09:37Z

Michał Zalewski:

Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

2026-09-24T10:15:31Z

Michał Zalewski:

<big>'''Nepomuceny Österreichów. Typ misyjny na Górnym Śląsku'''</big>
„(...) przestrzeń kulturową ‘Środkową Europę’ można zobrazować jako obszar, w którym szerzy się kult Jana Nepomucena. Innymi słowy: środkowa Europa jest tam, gdzie Jan Nepomucen jest znany, czczony i gdzie znajdują się obrazy i rzeźby tego świętego”.

Tak austriacki historyk sztuki Aldemar Schiffkorn próbował wyznaczyć granice trudnego do jednoznacznego zdefiniowania pojęcia Europy Środkowej. Określenie jest niezwykle trafne. Jeżeli bowiem istnieje święty, którego można uznać niemal za patrona środkowoeuropejskiego krajobrazu kulturowego, jest nim właśnie [[Święty Jan Nepomucen|św. Jan Nepomucen]].

Jego figury stoją przy mostach i drogach, przed kościołami, na rynkach i placach od Czech i Austrii, przez Morawy, Śląsk i kraje niemieckie, po ziemie dawnej Rzeczypospolitej — zarówno Korony, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ogromna popularność kultu przyniosła wiele sposobów przedstawiania świętego, jednak jeden z nich zdobył zdecydowaną przewagę. Jego wzorcem stała się figura ustawiona w 1683 roku na Moście Karola w Pradze. Nepomucen występuje w stroju kanonika, z biretem, palmą męczeńską, wieńcem pięciu gwiazd i przede wszystkim z krucyfiksem. Krzyż obejmuje lub przytrzymuje blisko ciała, najczęściej kierując ku niemu twarz w geście skupienia i adoracji.

Zestaw tych atrybutów oraz zasadniczy układ postaci powtarzano następnie tysiące razy. Literatura niemieckojęzyczna określa tę odmianę jako ''Brückentypus'' — typ mostowy. Można go zarazem uznać za klasyczny, kanoniczny typ przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Na Śląsku, podobnie jak w innych regionach Europy Środkowej, to właśnie ta forma zdecydowanie przeważa. Nie trzeba przeprowadzać statystyki wszystkich zachowanych figur, by dostrzec skalę jego dominacji: Nepomucen pochylony nad krucyfiksem stał się niemal wizualnym znakiem rozpoznawczym świętego. Nie oznaczało to jednak całkowitej jednolitości. Barokowa ikonografia Jana Nepomucena znała również przedstawienia świętego w glorii, jako jałmużnika, kaznodzieję, uczestnika scen z własnej legendy, a także liczne rozwiązania pośrednie.

Szczególnie interesujący jest stosunkowo rzadki typ misyjny (niem. ''missionarischer Typus''; w literaturze występuje również określenie typu lub wariantu „misyjno-jezuickiego”). Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest zmiana sposobu prezentowania krucyfiksu. Święty nie przyciska go do piersi, lecz unosi w wyciągniętej ręce i eksponuje. Gest nabiera charakteru demonstracyjnego, triumfalnego, niekiedy niemal kaznodziejskiego. Literatura ikonograficzna wiąże go z przedstawieniami świętego Franciszka Ksawerego, wielkiego jezuickiego misjonarza, którego przedstawiano podczas głoszenia wiary z krzyżem uniesionym ku słuchaczom.

Dość wczesne przedstawienie Franciszka Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem widzimy na miedziorycie Gérarda Edelincka, wykonanym według Jérôme’a Sourlaya w latach 1665–1680 (patrz galeria). Święty został tu ukazany podczas kazania, ponad zgromadzonym tłumem, z krucyfiksem wzniesionym w prawej ręce i zwróconym ku słuchaczom. Taki sposób przedstawiania Ksawerego utrwalił się w ikonografii misyjnej świętego i pozostawał żywy także w XVIII wieku. Dobrym przykładem jest wrocławski kościół jezuitów pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus. Franciszek Ksawery pojawia się tam jako misjonarz i kaznodzieja. W nawie głównej znajduje się jego grupa rzeźbiarska związana ze sceną chrztu, a na zachodniej ścianie obraz przedstawiający jego kazanie (patrz galeria). Co szczególnie interesujące, Małgorzata Wyrzykowska wskazuje, że dla tej sceny kaznodziejskiej jednym ze wzorów graficznych była właśnie rycina Gérarda Edelincka<ref>Wyrzykowska, ''Wybrane aspekty treści ideowych w dekoracji kaplicy św. Franciszka Ksawerego przy kościele pw. Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu'', „Quart” 2024, nr 3 (73), s. 130–161.</ref>.

Granica pomiędzy typem klasycznym a misyjnym nie zawsze jest jednak mechaniczna. Samo odsunięcie krucyfiksu od piersi jeszcze jej nie wyznacza, podobnie jak skierowanie wzroku na Ukrzyżowanego nie musi oznaczać powrotu do typu mostowego. W części przedstawień należących do nurtu misyjnego gest eksponowania krzyża łączy się nadal z jego adoracją. Dobrym przykładem są figury w Rybniku i Januszkowicach: krucyfiks jest mocno wyeksponowany, lecz święty zwraca ku niemu głowę.

== Österreichowie i Górny Śląsk ==

Szczególne miejsce w dziejach tego wariantu na Górnym Śląsku zajmuje warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów. Najważniejsze polskie badania nad ich twórczością prowadził Jerzy Gorzelik, który zweryfikował szereg wcześniejszych atrybucji, zaproponował nowe i znacznie poszerzył znany zespół prac, zwłaszcza Antona<<ref>Gorzelik, ''Johann Melchior Österreich – rzeźbiarz górnośląski doby baroku. Stan badań i postulaty badawcze'', „Studia i materiały z dziejów Śląska”, t. XXIV, 1999, s. 34–46; tenże, ''Działalność Johanna Melchiora Österreicha dla opactwa cysterskiego w Rudach Wielkich'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XV, cz. 2, 2000, s. 1025–1052; tenże, ''Wolno stojąca rzeźba sakralna warsztatu Österreichów'', „Zeszyty Tarnogórskie”, t. XLIII, 2000, s. 116–131; tenże, ''Górnośląski warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVII, 2002, s. 95–137; tenże, ''Nowe ustalenia w sprawie działalności warsztatu Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVIII, 2003, s. 171–183; tenże, ''Dziedzictwo górnośląskiego baroku: opactwo cysterskie w Rudach Wielkich 1648–1810'', Warszawa 2005.</ref>. Sam zwracał jednak uwagę na niedostateczny stan badań nad górnośląską rzeźbą barokową oraz jedynie częściową inwentaryzację zabytków po czeskiej stronie regionu. Korpus dzieł Österreichów trudno więc uważać za definitywnie zamknięty. Gorzelik podkreślał zresztą potrzebę ponownego podjęcia problematyki pracowni oraz weryfikacji atrybucji i chronologii poszczególnych dzieł.

W niniejszym artykule proponuje się rozszerzenie tego zespołu o dwa dalsze przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Pierwszym jest rozbudowana grupa w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim, wiązana tutaj z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem i datowana na drugą ćwierć XVIII wieku. Drugim jest figura w Jemielnicy z 1756 roku, którą na podstawie okoliczności fundacji oraz podobieństw do Nepomucena w Januszkowicach autor niniejszego tekstu skłonny jest wiązać z warsztatem Österreichów. Obie propozycje mają charakter atrybucyjny, a ich uzasadnienie przedstawiono w przypisach przy odpowiednich obiektach.

Wśród Nepomucenów związanych z ich warsztatem występują również realizacje całkowicie zgodne z klasycznym typem mostowym — jak Kuźnia Raciborska, Siedlec czy Leśnica — oraz wyjątkowy raciborski Nepomucen rozdający jałmużnę. Szczególnie liczna jest jednak grupa przedstawień typu misyjnego. Co więcej, pojawia się ona w dwóch wyraźnie odmiennych rozwiązaniach kompozycyjnych.

Pierwsze reprezentują Rybnik (1728), Racibórz-Ostróg (1733) i Wodzisław Śląski (1747–1749). Nie są to już tylko statuy świętego z uniesionym krucyfiksem. Nepomucen zostaje wyniesiony na spiętrzonych obłokach, towarzyszą mu putta i główki anielskie, a całość tworzy rozbudowaną, teatralną kompozycję ponad wysokim, bogato opracowanym cokołem.

W Rybniku święty adoruje trzymany w wyciągniętej dłoni krucyfiks; w Raciborzu-Ostrogu układ zostaje rozwinięty i wzbogacony o atrybuty tajemnicy spowiedzi; w Wodzisławiu Österreich ponownie przetwarza ten sam schemat.

Kompozycje te można odczytać jako połączenie typu misyjnego z typem świętego w glorii. Ten ostatni przedstawia Nepomucena stojącego, klęczącego lub siedzącego na obłokach, często w towarzystwie aniołów; w literaturze wskazuje się na jego szczególne rozpowszechnienie w Czechach. U Österreicha motyw glorii zostaje zespolony z charakterystycznym misyjnym gestem eksponowania krucyfiksu. Rezultatem jest forma znacznie bardziej monumentalna niż zwykła statua świętego.

Nie był to schemat całkowicie nieznany poza Górnym Śląskiem. Najbardziej spektakularną analogię stanowi pomnik na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu z lat 1730–1732, gdzie misyjny gest połączono z niezwykle rozbudowaną apoteozą świętego. W Melku pomnik Petera Widerina z 1736 roku również łączy uniesiony krucyfiks z obecnością puttów. W dotychczas zebranym materiale porównawczym podobne kompozycje pojawiają się jednak pojedynczo.

Na Górnym Śląsku natomiast ta sama zasadnicza formuła została powtórzona przez jeden warsztat w kilku realizacjach. To właśnie koncentracja, a nie samo istnienie takiego rozwiązania, wydaje się najbardziej charakterystyczna.

Do tej grupy można prawdopodobnie dołączyć również pomnik w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim. Czeska dokumentacja konserwatorska datuje go na 1778 rok i nie określa autora, jednak zarówno heraldyka cokołu, jak i przede wszystkim forma grupy — układ obłoków, puttów, centralnej główki anielskiej oraz wysoko uniesionego krucyfiksu — wykazuje uderzające podobieństwo do realizacji Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu. Datowanie na drugą ćwierć XVIII wieku i związanie dzieła z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem wydaje się hipotezą wartą rozważenia.

Chronologia tych realizacji pozwala dostrzec również zmianę zachodzącą w późniejszej fazie działalności pracowni. Johann Melchior Österreich rozwijał typ misyjny przede wszystkim w postaci rozbudowanych grup figuralnych, w których zasadniczej figurze świętego towarzyszyły obłoki, putta i rozbudowana struktura cokołu. W późniejszych kamiennych pomnikach związanych z Antonem Österreichem — przede wszystkim w Tarnowskich Górach i Januszkowicach — zasadniczy gest misyjny pozostaje czytelny, lecz cała kompozycja zostaje wyraźnie uproszczona. Znika charakterystyczna dla wcześniejszych realizacji rozbudowana strefa obłoków i anielskiej asysty, a Nepomucen staje się samodzielną, smukłą statuą ustawioną bezpośrednio na cokole. Uproszczenie dotyczy więc przede wszystkim sposobu monumentalizacji przedstawienia, nie zaś jego podstawowej treści ikonograficznej.

Nie była to jednak zmiana całkowicie liniowa. Drewniana figura w Stanicy, powstała około początku lat pięćdziesiątych XVIII wieku i wiązana z Antonem oraz warsztatem, zachowuje jeszcze obłoki i putta. Można więc raczej mówić o współistnieniu różnych rozwiązań, przy jednoczesnym wyraźnym zwrocie ku prostszej formule w kamiennych, wolno stojących pomnikach młodszego Österreicha.

Druga odmiana jest znacznie bardziej oszczędna. Tarnowskie Góry, Januszkowice, Stanica, a prawdopodobnie także Jemielnica, zachowują zasadniczy gest typu misyjnego, lecz rezygnują z monumentalnej, wielofigurowej oprawy lub wyraźnie ją ograniczają. Nepomucen staje się przede wszystkim samodzielną statuą z wysoko uniesionym krucyfiksem. W Tarnowskich Górach dodatkowo opiera stopę na globie — motywie również mającym analogie w ikonografii Franciszka Ksawerego.

W Januszkowicach krzyż zostaje wysoko wyeksponowany, lecz święty kieruje ku niemu wzrok, co dobrze pokazuje możliwość połączenia misyjnego gestu z pasyjną adoracją.

Szczególnie interesująca jest figura w Jemielnicy z 1756 roku. Nie była dotąd przypisywana Österreichom, jednak powstała z inicjatywy tego samego opata Eugena Misury, który w tym samym roku ufundował Nepomucena w Januszkowicach, wiązanego z Antonem Österreichiem. Obie figury posługują się tym samym typem misyjnym i wykazują podobieństwa kompozycyjne.

Związek jemielnickiego dzieła z warsztatem Österreichów pozostaje propozycją atrybucyjną, ale zbieżność fundatora, czasu, ikonografii i formy czyni ją wartą dalszego rozważenia.

Nie mamy więc do czynienia z odrębnym „górnośląskim typem” świętego Jana Nepomucena. Typ misyjny powstał i funkcjonował w znacznie szerszym środowisku środkowoeuropejskim. Na Górnym Śląsku wydarzyło się jednak coś szczególnego: warsztat Österreichów uczynił z niego jeden ze swoich powracających tematów, a Johann Melchior rozwinął jego niezwykle efektowną odmianę, łącząc misyjny gest uniesionego krucyfiksu z barokową wizją świętego w glorii.

W regionie, w którym — podobnie jak niemal wszędzie — dominował klasyczny Nepomucen z krucyfiksem przy piersi, grupa tych pomników tworzy wyjątkowo wyrazisty i łatwo rozpoznawalny zespół.

== Galeria ==
=== Pomniki św. Jana Nepomucena Johanna Melchiora i Antona Österreichów w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed caption="Rozbudowane kompozycje figuralne w typie misyjnym">
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybnik Nepomucen 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, 1728; Johann Melchior Österreich, z udziałem warsztatu; typ misyjny — święty adoruje krucyfiks trzymany w wyciągniętej ręce, a kompozycję dopełniają putta.
Plik:Rybnik Nepomucen figura 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — krucyfiks odsunięty od ciała i wyraźnie wyeksponowany, przy jednoczesnym skierowaniu wzroku świętego ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, 1733; Johann Melchior Österreich; fundacja Karola Henryka von Sobecka i Maksymiliany de Verdugo; typ misyjny — święty klęczy na obłokach, otoczony puttami.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen figura.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — uniesiony krucyfiks, rozbudowana strefa obłoków i putta z atrybutami tajemnicy spowiedzi.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, 1747–1749; Johann Melchior Österreich; fundacja Guidobalda von Dietrichstein; pierwotnie przed zamkiem, dziś przy kościele Wniebowzięcia NMP; typ misyjny.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen figura.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — wysoko uniesiony krucyfiks oraz rozbudowana kompozycja z obłokami i puttami.
Plik:Cierlicko Nepomucen.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, II ćwierć XVIII w.; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — rozbudowana kompozycja z puttami, obłokami i wysoko uniesionym krucyfiksem<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule. Czeski ''Památkový katalog'' datuje grupę na 1778 r. i pozostawia autora nieustalonego. Datowanie to pochodzi jednak z powojennej dokumentacji konserwatorskiej i nie wynika z zachowanej inskrypcji. Na cokole znajduje się herb aliancki Jana Franciszka Wilhelma Larischa i Marii Barbary Cosa z Hradiště, którzy pobrali się w Wiedniu w 1727 r.; Larisch zmarł w 1760 r., jego żona w 1770 r. Za wcześniejszym datowaniem przemawia także forma rzeźby: układ puttów, spiętrzonych obłoków, centralnej główki anielskiej, wyniesionej postaci świętego oraz wysoko uniesionego krucyfiksu jest bardzo bliski pomnikom Johanna Melchiora Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu Śląskim. Autor niniejszego tekstu skłania się dlatego do przypisania grupy Johannowi Melchiorowi Österreichowi lub jego warsztatowi i datowania jej na II ćwierć XVIII w.</ref>.
Plik:Cierlicko Nepomucen figura.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, detal; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — układ postaci, obłoków i puttów wykazuje wyraźne podobieństwo do górnośląskich realizacji artysty.
</gallery>

<gallery heights=210px mode=packed caption="Samodzielne statuy w typie misyjnym">
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, koniec lat 50. XVIII w.; Anton Österreich; typ misyjny — święty z uniesionym krucyfiksem i stopą wspartą na globie.
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen figura.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, detal; Anton Österreich; uniesiony krucyfiks i glob ziemski należą do elementów nawiązujących do ikonografii misyjnej.
Plik:Januszkowice Nepomucen.jpg|Januszkowice, pow. krapkowicki; św. Jan Nepomucen, 1756; Anton Österreich; typ misyjny — święty unosi krucyfiks i kieruje wzrok ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Jemielnica Nepomucen.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, 1756; prawdopodobnie warsztat Österreichów; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem i księgą w drugiej ręce<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule.. Za związkiem figury z warsztatem Österreichów przemawia przede wszystkim okoliczność fundacji: opat jemielnicki Eugen Misura polecił w 1756 r. ustawić figury św. Jana Nepomucena równocześnie w Jemielnicy i w Januszkowicach. Figurę januszkowicką Jerzy Gorzelik, na podstawie analizy stylistycznej, wiąże z Antonem Österreichiem. Oba przedstawienia należą ponadto do tego samego wariantu typu misyjnego i wykazują podobieństwa w wertykalnej kompozycji postaci, sposobie eksponowania krucyfiksu oraz opracowaniu stroju. W świetle tych przesłanek autor niniejszego tekstu skłania się do przypisania figury w Jemielnicy warsztatowi Österreichów.</ref>
Plik:Jemielnica Nepomucen figura.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, detal; widoczny charakterystyczny dla typu misyjnego gest uniesienia i eksponowania krucyfiksu.
</gallery>

=== Pomniki św. Jana Nepomucena w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed>
Plik:Würzburg.jpg|Würzburg, Dolna Frankonia, ok. 1730
Plik:Niederfellabrunn.jpg|Niederfellabrunn, Dolna Austria, 1731
Plik:Melk 1736.jpg|Melk, Dolna Austria, 1736
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski figura.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
</gallery>

=== Inne przedstawienia ===
<gallery heights=230px mode=packed>
Plik:Franciszek Ksawery głoszący kazanie Edelinck Sourlay 1665-1680.jpg|Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie; Gérard Edelinck według Jérôme’a Sourlaya, 1665–1680; miedzioryt; British Museum<ref>Jedno z wcześniejszych znanych graficznych przedstawień misyjnego Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem, zwróconym ku słuchaczom. Kompozycja ta stała się wzorem dla licznych późniejszych przedstawień świętego i mogła należeć do tradycji ikonograficznej, z której wykształcił się później misyjny typ św. Jana Nepomucena.</ref>
Plik:Wrocław Franciszek Ksawery obraz.jpg|Johann Michael Rottmayr, ''Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie'', 1703–1706; fresk; kościół Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem pośród zgromadzonych słuchaczy.
Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg|Wrocław, kościół Najświętszego Imienia Jezus; św. Franciszek Ksawery ze sceną chrztu, 1726; Johann Albrecht Siegwitz; stiuk — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem.
</gallery>

* Zobacz artykuły: [[Figura św. Jana Nepomucena jako jałmużnika w Raciborzu]], [[Statua św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim]]

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Górny Śląsk]]
[[Kategoria:Nepomuki w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Święty Jan Nepomucen]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Nepomuceny Johanna Melchiora i Antona Österreichów

2026-09-24T10:09:53Z

Michał Zalewski:

<big>'''Nepomuceny Österreichów. Typ misyjny na Górnym Śląsku'''</big>

„(...) przestrzeń kulturową ‘Środkową Europę’ można zobrazować jako obszar, w którym szerzy się kult Jana Nepomucena. Innymi słowy: środkowa Europa jest tam, gdzie Jan Nepomucen jest znany, czczony i gdzie znajdują się obrazy i rzeźby tego świętego”.

Tak austriacki historyk sztuki Aldemar Schiffkorn próbował wyznaczyć granice trudnego do jednoznacznego zdefiniowania pojęcia Europy Środkowej. Określenie jest niezwykle trafne. Jeżeli bowiem istnieje święty, którego można uznać niemal za patrona środkowoeuropejskiego krajobrazu kulturowego, jest nim właśnie [[Święty Jan Nepomucen|św. Jan Nepomucen]].

Jego figury stoją przy mostach i drogach, przed kościołami, na rynkach i placach od Czech i Austrii, przez Morawy, Śląsk i kraje niemieckie, po ziemie dawnej Rzeczypospolitej — zarówno Korony, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ogromna popularność kultu przyniosła wiele sposobów przedstawiania świętego, jednak jeden z nich zdobył zdecydowaną przewagę. Jego wzorcem stała się figura ustawiona w 1683 roku na Moście Karola w Pradze. Nepomucen występuje w stroju kanonika, z biretem, palmą męczeńską, wieńcem pięciu gwiazd i przede wszystkim z krucyfiksem. Krzyż obejmuje lub przytrzymuje blisko ciała, najczęściej kierując ku niemu twarz w geście skupienia i adoracji.

Zestaw tych atrybutów oraz zasadniczy układ postaci powtarzano następnie tysiące razy. Literatura niemieckojęzyczna określa tę odmianę jako ''Brückentypus'' — typ mostowy. Można go zarazem uznać za klasyczny, kanoniczny typ przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Na Śląsku, podobnie jak w innych regionach Europy Środkowej, to właśnie ta forma zdecydowanie przeważa. Nie trzeba przeprowadzać statystyki wszystkich zachowanych figur, by dostrzec skalę jego dominacji: Nepomucen pochylony nad krucyfiksem stał się niemal wizualnym znakiem rozpoznawczym świętego. Nie oznaczało to jednak całkowitej jednolitości. Barokowa ikonografia Jana Nepomucena znała również przedstawienia świętego w glorii, jako jałmużnika, kaznodzieję, uczestnika scen z własnej legendy, a także liczne rozwiązania pośrednie.

Szczególnie interesujący jest stosunkowo rzadki typ misyjny (niem. ''missionarischer Typus''; w literaturze występuje również określenie typu lub wariantu „misyjno-jezuickiego”). Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest zmiana sposobu prezentowania krucyfiksu. Święty nie przyciska go do piersi, lecz unosi w wyciągniętej ręce i eksponuje. Gest nabiera charakteru demonstracyjnego, triumfalnego, niekiedy niemal kaznodziejskiego. Literatura ikonograficzna wiąże go z przedstawieniami świętego Franciszka Ksawerego, wielkiego jezuickiego misjonarza, którego przedstawiano podczas głoszenia wiary z krzyżem uniesionym ku słuchaczom.

Dość wczesne przedstawienie Franciszka Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem widzimy na miedziorycie Gérarda Edelincka, wykonanym według Jérôme’a Sourlaya w latach 1665–1680 (patrz galeria). Święty został tu ukazany podczas kazania, ponad zgromadzonym tłumem, z krucyfiksem wzniesionym w prawej ręce i zwróconym ku słuchaczom. Taki sposób przedstawiania Ksawerego utrwalił się w ikonografii misyjnej świętego i pozostawał żywy także w XVIII wieku. Dobrym przykładem jest wrocławski kościół jezuitów pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus. Franciszek Ksawery pojawia się tam jako misjonarz i kaznodzieja. W nawie głównej znajduje się jego grupa rzeźbiarska związana ze sceną chrztu, a na zachodniej ścianie obraz przedstawiający jego kazanie (patrz galeria). Co szczególnie interesujące, Małgorzata Wyrzykowska wskazuje, że dla tej sceny kaznodziejskiej jednym ze wzorów graficznych była właśnie rycina Gérarda Edelincka<ref>Małgorzata Wyrzykowska, „Wybrane aspekty treści ideowych w dekoracji kaplicy św. Franciszka Ksawerego przy kościele pw. Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu”, „Quart” 2024, nr 3 (73), s. 130–161.</ref>.

Granica pomiędzy typem klasycznym a misyjnym nie zawsze jest jednak mechaniczna. Samo odsunięcie krucyfiksu od piersi jeszcze jej nie wyznacza, podobnie jak skierowanie wzroku na Ukrzyżowanego nie musi oznaczać powrotu do typu mostowego. W części przedstawień należących do nurtu misyjnego gest eksponowania krzyża łączy się nadal z jego adoracją. Dobrym przykładem są figury w Rybniku i Januszkowicach: krucyfiks jest mocno wyeksponowany, lecz święty zwraca ku niemu głowę.

== Österreichowie i Górny Śląsk ==

Szczególne miejsce w dziejach tego wariantu na Górnym Śląsku zajmuje warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów. Najważniejsze polskie badania nad ich twórczością prowadził Jerzy Gorzelik, który zweryfikował szereg wcześniejszych atrybucji, zaproponował nowe i znacznie poszerzył znany zespół prac, zwłaszcza Antona<ref>Jerzy Gorzelik, ''Johann Melchior Österreich – rzeźbiarz górnośląski doby baroku. Stan badań i postulaty badawcze'', w: ''Studia i materiały z dziejów Śląska'', t. XXIV, Katowice 1999, s. 34–46; tenże, ''Działalność Johanna Melchiora Österreicha dla opactwa cysterskiego w Rudach Wielkich'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XV, cz. 2, Gliwice 2000, s. 1025–1052; tenże, ''Wolno stojąca rzeźba sakralna warsztatu Österreichów'', „Zeszyty Tarnogórskie”, t. XLIII, Tarnowskie Góry 2000, s. 116–131; tenże, ''Górnośląski warsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVII, Gliwice 2002, s. 95–137; tenże, ''Nowe ustalenia w sprawie działalności warsztatu Österreichów'', „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t. XVIII, Gliwice 2003, s. 171–183; tenże, ''Dziedzictwo górnośląskiego baroku: opactwo cysterskie w Rudach Wielkich 1648–1810'', Warszawa 2005.</ref>. Sam zwracał jednak uwagę na niedostateczny stan badań nad górnośląską rzeźbą barokową oraz jedynie częściową inwentaryzację zabytków po czeskiej stronie regionu. Korpus dzieł Österreichów trudno więc uważać za definitywnie zamknięty. Gorzelik podkreślał zresztą potrzebę ponownego podjęcia problematyki pracowni oraz weryfikacji atrybucji i chronologii poszczególnych dzieł.

W niniejszym artykule proponuje się rozszerzenie tego zespołu o dwa dalsze przedstawienia świętego Jana Nepomucena. Pierwszym jest rozbudowana grupa w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim, wiązana tutaj z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem i datowana na drugą ćwierć XVIII wieku. Drugim jest figura w Jemielnicy z 1756 roku, którą na podstawie okoliczności fundacji oraz podobieństw do Nepomucena w Januszkowicach autor niniejszego tekstu skłonny jest wiązać z warsztatem Österreichów. Obie propozycje mają charakter atrybucyjny, a ich uzasadnienie przedstawiono w przypisach przy odpowiednich obiektach.

Wśród Nepomucenów związanych z ich warsztatem występują również realizacje całkowicie zgodne z klasycznym typem mostowym — jak Kuźnia Raciborska, Siedlec czy Leśnica — oraz wyjątkowy raciborski Nepomucen rozdający jałmużnę. Szczególnie liczna jest jednak grupa przedstawień typu misyjnego. Co więcej, pojawia się ona w dwóch wyraźnie odmiennych rozwiązaniach kompozycyjnych.

Pierwsze reprezentują Rybnik (1728), Racibórz-Ostróg (1733) i Wodzisław Śląski (1747–1749). Nie są to już tylko statuy świętego z uniesionym krucyfiksem. Nepomucen zostaje wyniesiony na spiętrzonych obłokach, towarzyszą mu putta i główki anielskie, a całość tworzy rozbudowaną, teatralną kompozycję ponad wysokim, bogato opracowanym cokołem.

W Rybniku święty adoruje trzymany w wyciągniętej dłoni krucyfiks; w Raciborzu-Ostrogu układ zostaje rozwinięty i wzbogacony o atrybuty tajemnicy spowiedzi; w Wodzisławiu Österreich ponownie przetwarza ten sam schemat.

Kompozycje te można odczytać jako połączenie typu misyjnego z typem świętego w glorii. Ten ostatni przedstawia Nepomucena stojącego, klęczącego lub siedzącego na obłokach, często w towarzystwie aniołów; w literaturze wskazuje się na jego szczególne rozpowszechnienie w Czechach. U Österreicha motyw glorii zostaje zespolony z charakterystycznym misyjnym gestem eksponowania krucyfiksu. Rezultatem jest forma znacznie bardziej monumentalna niż zwykła statua świętego.

Nie był to schemat całkowicie nieznany poza Górnym Śląskiem. Najbardziej spektakularną analogię stanowi pomnik na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu z lat 1730–1732, gdzie misyjny gest połączono z niezwykle rozbudowaną apoteozą świętego. W Melku pomnik Petera Widerina z 1736 roku również łączy uniesiony krucyfiks z obecnością puttów. W dotychczas zebranym materiale porównawczym podobne kompozycje pojawiają się jednak pojedynczo.

Na Górnym Śląsku natomiast ta sama zasadnicza formuła została powtórzona przez jeden warsztat w kilku realizacjach. To właśnie koncentracja, a nie samo istnienie takiego rozwiązania, wydaje się najbardziej charakterystyczna.

Do tej grupy można prawdopodobnie dołączyć również pomnik w Cierlicku (Těrlicko) na Śląsku Cieszyńskim. Czeska dokumentacja konserwatorska datuje go na 1778 rok i nie określa autora, jednak zarówno heraldyka cokołu, jak i przede wszystkim forma grupy — układ obłoków, puttów, centralnej główki anielskiej oraz wysoko uniesionego krucyfiksu — wykazuje uderzające podobieństwo do realizacji Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu. Datowanie na drugą ćwierć XVIII wieku i związanie dzieła z Johannem Melchiorem Österreichiem lub jego warsztatem wydaje się hipotezą wartą rozważenia.

Chronologia tych realizacji pozwala dostrzec również zmianę zachodzącą w późniejszej fazie działalności pracowni. Johann Melchior Österreich rozwijał typ misyjny przede wszystkim w postaci rozbudowanych grup figuralnych, w których zasadniczej figurze świętego towarzyszyły obłoki, putta i rozbudowana struktura cokołu. W późniejszych kamiennych pomnikach związanych z Antonem Österreichem — przede wszystkim w Tarnowskich Górach i Januszkowicach — zasadniczy gest misyjny pozostaje czytelny, lecz cała kompozycja zostaje wyraźnie uproszczona. Znika charakterystyczna dla wcześniejszych realizacji rozbudowana strefa obłoków i anielskiej asysty, a Nepomucen staje się samodzielną, smukłą statuą ustawioną bezpośrednio na cokole. Uproszczenie dotyczy więc przede wszystkim sposobu monumentalizacji przedstawienia, nie zaś jego podstawowej treści ikonograficznej.

Nie była to jednak zmiana całkowicie liniowa. Drewniana figura w Stanicy, powstała około początku lat pięćdziesiątych XVIII wieku i wiązana z Antonem oraz warsztatem, zachowuje jeszcze obłoki i putta. Można więc raczej mówić o współistnieniu różnych rozwiązań, przy jednoczesnym wyraźnym zwrocie ku prostszej formule w kamiennych, wolno stojących pomnikach młodszego Österreicha.

Druga odmiana jest znacznie bardziej oszczędna. Tarnowskie Góry, Januszkowice, Stanica, a prawdopodobnie także Jemielnica, zachowują zasadniczy gest typu misyjnego, lecz rezygnują z monumentalnej, wielofigurowej oprawy lub wyraźnie ją ograniczają. Nepomucen staje się przede wszystkim samodzielną statuą z wysoko uniesionym krucyfiksem. W Tarnowskich Górach dodatkowo opiera stopę na globie — motywie również mającym analogie w ikonografii Franciszka Ksawerego.

W Januszkowicach krzyż zostaje wysoko wyeksponowany, lecz święty kieruje ku niemu wzrok, co dobrze pokazuje możliwość połączenia misyjnego gestu z pasyjną adoracją.

Szczególnie interesująca jest figura w Jemielnicy z 1756 roku. Nie była dotąd przypisywana Österreichom, jednak powstała z inicjatywy tego samego opata Eugena Misury, który w tym samym roku ufundował Nepomucena w Januszkowicach, wiązanego z Antonem Österreichiem. Obie figury posługują się tym samym typem misyjnym i wykazują podobieństwa kompozycyjne.

Związek jemielnickiego dzieła z warsztatem Österreichów pozostaje propozycją atrybucyjną, ale zbieżność fundatora, czasu, ikonografii i formy czyni ją wartą dalszego rozważenia.

Nie mamy więc do czynienia z odrębnym „górnośląskim typem” świętego Jana Nepomucena. Typ misyjny powstał i funkcjonował w znacznie szerszym środowisku środkowoeuropejskim. Na Górnym Śląsku wydarzyło się jednak coś szczególnego: warsztat Österreichów uczynił z niego jeden ze swoich powracających tematów, a Johann Melchior rozwinął jego niezwykle efektowną odmianę, łącząc misyjny gest uniesionego krucyfiksu z barokową wizją świętego w glorii.

W regionie, w którym — podobnie jak niemal wszędzie — dominował klasyczny Nepomucen z krucyfiksem przy piersi, grupa tych pomników tworzy wyjątkowo wyrazisty i łatwo rozpoznawalny zespół.

== Galeria ==
=== Pomniki św. Jana Nepomucena Johanna Melchiora i Antona Österreichów w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed caption="Rozbudowane kompozycje figuralne w typie misyjnym">
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybnik Nepomucen 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, 1728; Johann Melchior Österreich, z udziałem warsztatu; typ misyjny — święty adoruje krucyfiks trzymany w wyciągniętej ręce, a kompozycję dopełniają putta.
Plik:Rybnik Nepomucen figura 1728.jpg|Rybnik, Plac Kościelny; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — krucyfiks odsunięty od ciała i wyraźnie wyeksponowany, przy jednoczesnym skierowaniu wzroku świętego ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, 1733; Johann Melchior Österreich; fundacja Karola Henryka von Sobecka i Maksymiliany de Verdugo; typ misyjny — święty klęczy na obłokach, otoczony puttami.
Plik:Racibórz Ostróg Nepomucen figura.jpg|Racibórz-Ostróg; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — uniesiony krucyfiks, rozbudowana strefa obłoków i putta z atrybutami tajemnicy spowiedzi.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, 1747–1749; Johann Melchior Österreich; fundacja Guidobalda von Dietrichstein; pierwotnie przed zamkiem, dziś przy kościele Wniebowzięcia NMP; typ misyjny.
Plik:Wodzisław Śląski Nepomucen figura.jpg|Wodzisław Śląski; św. Jan Nepomucen, detal; typ misyjny — wysoko uniesiony krucyfiks oraz rozbudowana kompozycja z obłokami i puttami.
Plik:Cierlicko Nepomucen.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, II ćwierć XVIII w.; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — rozbudowana kompozycja z puttami, obłokami i wysoko uniesionym krucyfiksem<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule. Czeski ''Památkový katalog'' datuje grupę na 1778 r. i pozostawia autora nieustalonego. Datowanie to pochodzi jednak z powojennej dokumentacji konserwatorskiej i nie wynika z zachowanej inskrypcji. Na cokole znajduje się herb aliancki Jana Franciszka Wilhelma Larischa i Marii Barbary Cosa z Hradiště, którzy pobrali się w Wiedniu w 1727 r.; Larisch zmarł w 1760 r., jego żona w 1770 r. Za wcześniejszym datowaniem przemawia także forma rzeźby: układ puttów, spiętrzonych obłoków, centralnej główki anielskiej, wyniesionej postaci świętego oraz wysoko uniesionego krucyfiksu jest bardzo bliski pomnikom Johanna Melchiora Österreicha w Rybniku, Raciborzu-Ostrogu i Wodzisławiu Śląskim. Autor niniejszego tekstu skłania się dlatego do przypisania grupy Johannowi Melchiorowi Österreichowi lub jego warsztatowi i datowania jej na II ćwierć XVIII w.</ref>.
Plik:Cierlicko Nepomucen figura.jpg|Cierlicko (Těrlicko), Śląsk Cieszyński, Czechy; św. Jan Nepomucen, detal; prawdopodobnie Johann Melchior Österreich lub jego warsztat; typ misyjny — układ postaci, obłoków i puttów wykazuje wyraźne podobieństwo do górnośląskich realizacji artysty.
</gallery>

<gallery heights=210px mode=packed caption="Samodzielne statuy w typie misyjnym">
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, koniec lat 50. XVIII w.; Anton Österreich; typ misyjny — święty z uniesionym krucyfiksem i stopą wspartą na globie.
Plik:Tarnowskie Góry Nepomucen figura.jpg|Tarnowskie Góry; św. Jan Nepomucen, detal; Anton Österreich; uniesiony krucyfiks i glob ziemski należą do elementów nawiązujących do ikonografii misyjnej.
Plik:Januszkowice Nepomucen.jpg|Januszkowice, pow. krapkowicki; św. Jan Nepomucen, 1756; Anton Österreich; typ misyjny — święty unosi krucyfiks i kieruje wzrok ku Ukrzyżowanemu.
Plik:Jemielnica Nepomucen.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, 1756; prawdopodobnie warsztat Österreichów; typ misyjny — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem i księgą w drugiej ręce<ref>Atrybucja zaproponowana w niniejszym artykule.. Za związkiem figury z warsztatem Österreichów przemawia przede wszystkim okoliczność fundacji: opat jemielnicki Eugen Misura polecił w 1756 r. ustawić figury św. Jana Nepomucena równocześnie w Jemielnicy i w Januszkowicach. Figurę januszkowicką Jerzy Gorzelik, na podstawie analizy stylistycznej, wiąże z Antonem Österreichiem. Oba przedstawienia należą ponadto do tego samego wariantu typu misyjnego i wykazują podobieństwa w wertykalnej kompozycji postaci, sposobie eksponowania krucyfiksu oraz opracowaniu stroju. W świetle tych przesłanek autor niniejszego tekstu skłania się do przypisania figury w Jemielnicy warsztatowi Österreichów.</ref>
Plik:Jemielnica Nepomucen figura.jpg|Jemielnica, pow. strzelecki; św. Jan Nepomucen, detal; widoczny charakterystyczny dla typu misyjnego gest uniesienia i eksponowania krucyfiksu.
</gallery>

=== Pomniki św. Jana Nepomucena w typie misyjnym (missionarischer Typus) ===
<gallery heights=210px mode=packed>
Plik:Würzburg.jpg|Würzburg, Dolna Frankonia, ok. 1730
Plik:Niederfellabrunn.jpg|Niederfellabrunn, Dolna Austria, 1731
Plik:Melk 1736.jpg|Melk, Dolna Austria, 1736
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
Plik:Wrocław Nepomucen Tumski figura.jpg|Wrocław Ostrów Tumski, 1732
</gallery>

=== Inne przedstawienia ===
<gallery heights=230px mode=packed>
Plik:Franciszek Ksawery głoszący kazanie Edelinck Sourlay 1665-1680.jpg|Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie; Gérard Edelinck według Jérôme’a Sourlaya, 1665–1680; miedzioryt; British Museum<ref>Jedno z wcześniejszych znanych graficznych przedstawień misyjnego Ksawerego z wysoko uniesionym krucyfiksem, zwróconym ku słuchaczom. Kompozycja ta stała się wzorem dla licznych późniejszych przedstawień świętego i mogła należeć do tradycji ikonograficznej, z której wykształcił się później misyjny typ św. Jana Nepomucena.</ref>
Plik:Wrocław Franciszek Ksawery obraz.jpg|Johann Michael Rottmayr, ''Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie'', 1703–1706; fresk; kościół Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem pośród zgromadzonych słuchaczy.
Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg|Wrocław, kościół Najświętszego Imienia Jezus; św. Franciszek Ksawery ze sceną chrztu, 1726; Johann Albrecht Siegwitz; stiuk — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem.
</gallery>

* Zobacz artykuły: [[Figura św. Jana Nepomucena jako jałmużnika w Raciborzu]], [[Statua św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim]]

{{Przypisy}}

[[Kategoria:Górny Śląsk]]
[[Kategoria:Nepomuki w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Święty Jan Nepomucen]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Plik:Wrocław Franciszek Ksawery obraz.jpg

2026-09-24T10:05:39Z

Michał Zalewski:

Johann Michael Rottmayr, ''Św. Franciszek Ksawery głoszący kazanie'', 1703–1706; fresk; kościół Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu. Święty został przedstawiony pośród grupy słuchaczy w orientalizowanych strojach, z wysoko uniesionym w prawej ręce krucyfiksem i szeroko otwartym gestem lewej dłoni. Krucyfiks jest tu wyraźnie eksponowany wobec zgromadzonych, stając się centralnym znakiem działalności kaznodziejskiej i misyjnej Ksawerego.

[[Kategoria:Wrocław w XVIII wieku]]

Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg

2026-09-24T10:03:16Z

Michał Zalewski:

Wrocław, kościół Najświętszego Imienia Jezus; św. Franciszek Ksawery ze sceną chrztu, 1726; Johann Albrecht Siegwitz; stiuk — święty z wysoko uniesionym krucyfiksem, poniżej scena chrztu. Fot. 2026.

[[Kategoria:Wrocław w XVIII wieku]]

Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg

2026-09-24T09:54:20Z

Michał Zalewski:

Franciszek Ksawery w kościele jezuitów we Wrocławiu. Fot. 2026.

[[Kategoria:Wrocław w XVIII wieku]]

Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg

2026-09-24T09:54:00Z

Michał Zalewski:

Franciszek Ksawery w kościele jezuitów we Wrocławiu. Fot. 2026.

[[Kategoria:Wrocław w XVIII w.]]

Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg

2026-09-24T09:52:52Z

Michał Zalewski: Michał Zalewski przeniósł(-osła) stronę Plik:Wrocław Franciszek Ksawery kościół jezuitów.jpg do Plik:Wrocław kościół jezuitów św. Franciszek Ksawery.jpg, bez pozostawienia przekierowania pod starym tytułem