Silesiacum - Wkład użytkownika [pl]

Hans Prockendorff

2026-11-05T15:11:51Z

Anna Kowalczewska:

{{W budowie}}
<div style="float: right;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
[[Plik:Brockendorff, Stein.jpg|thumb|200px|right|[[Herby mieszczan|Herb Prockendorffów]]]]
Wrocławski patrycjusz '''Hans''' (Johannes) '''von Prockendorff''' ew. Brockendorff (zm. 15 lipca 1517 r.) - kupiec i przedsiębiorca górniczy, członek władz miasta jako ławnik (1510, 1514 i 1517) oraz rajca (1515, 1516). Był też członkiem (''Königlicher Mann''), królewskiego sądu ziemskiego księstwa wrocławskiego (''Manngericht''). Właściciel podwrocławskich majątków.

Obywatel Wrocławia w drugim pokoleniu. Jego ojciec Thomas von Prockendorff (zm. w 1481) przeniósł się tu z Legnicy i uzyskał prawa miejskie w 1456 r.<ref>W 1458 r. został wpisany do rejestru obywateli Wrocławia</ref>. Prockendorffowie to przez kilka pokoleń rodzina należąca do legnickiej elity mieszczańskiej (patrz rozdział [[#Przodkowie|Przodkowie]]), Tomasz stał się założycielem wrocławskiej linii rodu. Z matką Hansa, Hedwig z domu Gruttschreiber (zm. 1513), ożenił się w 1452 r., jeszcze podczas zamieszkiwania w Legnicy. Zdążył być w tym mieście raz rajcą (1454 - Thomas Brockotindorf). Gruttschreiber to też znacząca w Legnicy rycerska rodzina pochodzenia mieszczańskiego (herb z prawej na zdjęciu nr ). Ojciec Jadwigi Matthias był dwukrotnie burmistrzem (1448/1449 i 1451/1452)<ref name="Matthias G">Chodzi o osobę występującą w księgach Legnicy jako Mathias, Mathes, Mathis lub Matis Kochenschreiber, Kochinschriber, Kochinschreiber, Kochenschreiber, Kochinschreiber, Croczenschreiber i Cochenschreiber. W publikacjach dotyczących Wrocławia nazwisko zapisywane jest jako Grudschreiber (Degen), (Sobótka, Kąty Wrocławskie ....), Gruttschreiber (Stein, Pusch)</ref> oraz wielokrotnie rajcą i ławnikiem. Tomasz był rzutkim kupcem, nieunikającym podróży z towarem. Na okres nieobecności ustanawiał pełnomocników do prowadzenia interesów. Znane jest takie jego upoważnienie z 1461 r. Interesy musiały być udane. Według informacji z 1466 r. zainwestował 35 guldenów i 14 marek w renty<ref group="U">Wyjaśnienie pojęcia renty ówcześnie i porównanie cen.</ref>. Wszystko wskazuje, że były to zyski z handlu, tak jak i pieniądze przeznaczone na zakup w 1476 r. Ozorowic (''Sponsberg''). Był też właścicielem odziedziczonej części Przybkowa (''Prinkendorf''), dziś w obrębie Legnicy, które w rodzinie znajdowały się co najmniej od 1378 r. Nie widać Tomasza Prockendorffa wśród osób zarządzających Wrocławiem, czyli grupie radnych i ławników, łącznie 19 osób, zmieniających się corocznie. Oczywiście większość z nich brała udział w miejskich władzach przez lata, ale mimo to była to na tyle szeroka grupa, że można ją luźno identyfikować z patrycjuszowską elitą Wrocławia. Być może legniczanin nie miał usposobienia do działania publicznego czy też nie widział specjalnych w tym korzyści dla swoich interesów, ale nie ma wątpliwości, że wszedł do ścisłej elity miasta i miał też adekwatne do tego ambicje. Wyraziły się one w staraniach o możliwość utworzenia w jednej z miejskich far rodzinnej kaplicy, co oczywiście ze względu na ograniczoną liczbę takich miejsc było znaczącym wyróżnieniem. Nie jest do końca jasne, kto fundował tzw. "ołtarz Prockendofra" w kaplicy Procekndorfów, bo być może odpowiedzialny jest za to główny bohater artykułu, ale z pewnością kaplicę wzniósł, czy też przejął patronat nad istniejącą, jego ojciec (o kaplicy i ołtarzu patrz rozdział [[#Kaplica Prockendorfów w Farze Elżbietańskiej|Kaplica Prockendorfów w Farze Elżbietańskiej]].

Hans nie był najstarszym dzieckiem zaślubionych w 1452 r. Tomasza i Jadwigi. Na pewno starszy od niego był brat Klemens. Urodził się więc najwcześniej w 1453 r.

Podstawą jego bogactwa było posiadanie w spółce z Melchiorem Frankensteinem stoiska w Sukiennicach. Pomimo że w stosunku do zespołu czterech budynków w centralnej części wrocławskiego Rynku używano też nazwy Dom Kupców, Dom Handlowy (Kaufhaus), lepiej jego funkcję oddaje przyswojone dobrze w języku polskim na takie budowle słowo sukiennice (Tuchhalle), a najlepiej Gewandhaus. Gewandschneider to był kupiec handlujący zagranicznymi suknami. Pochodziły one z Toskanii, Holandii, Szwabii, Akwizgranu i Anglii, najszlachetniejsze z Flandrii. Tacy grosiści kupowali sukno w belach i sprzedawali je w mniejszych kawałkach. We wrocławskich sukiennicach były 42 stoiska (komory). 40 zajmowali właśnie hurtowi kupcy sukna. Dwa pozostałe to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia. Sukces sukienników zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z Gewandschneiderów. Na takiej pewnej bazie dochodów sukiennicy poszerzali swoją działalność, stając się często międzynarodowymi hurtownikami wielu towarów. Hans Prockendorff inwestował m.in. w górnictwo - miał udziały w kopalni w Jáchymovie (Joachimsthal). Właściciel majątków ziemskich we wsiach: Sadków ''(Groß Schottgau)'', Sadkówek ''(Klein Schottgau)'' i połowy Sośnicy ''(Schosnitz)'' (wniosła żona Katarzyna) w gminie Kąty Wrocławskie, Żórawina ''(Rothsürben)'' (część wniosła żona, resztę - 7 łanów - dokupił i tym samym rodzina miała całą Żórawinę) oraz połowy Kobierzyc ''(Koberwitz)''<ref name>Stan własności na rok 1488.</ref>.

Karierę w Ratuszu rozpoczął późno, jako osoba dojrzała, ustosunkowana i o ustabilizowanej mocnej pozycji w mieście, dlatego szybko przesuwał się w hierarchii członków władz do góry. Musiał oczywiście zacząć od jednego z ostatnich miejsc w ławie dla zapoznania się w praktyce z funkcjonowaniem samorządu. W 1510 r. został 9. ławnikiem (Hansz Brockendorff). Było to ostatnie miejsce patrycjuszowskie. Za nim zasiadało tylko dwóch przedstawicieli cechów: 10. kramarz Jeronimus Ditterich i 11. rzemieślnik Thomas Sponsberg. Potem nastąpiła trzyletnia przerwa. Być może jednak uznał, że trzeba jeszcze się skoncentrować na dopilnowaniu interesów. Gdy wrócił do ławy w 1514 r. to już na 6. miejsce (Hannsz Brockendorff), a w następnym roku (1515) był już rajcą (Hannsz Prockendorff) - i to od razu 3. W 1516 r. pozostał w radzie (Hansz Brockendorff). Formalnie objął dalsze miejsce, bo 5., ale w praktyce było to jedno z ważniejszych stanowisk, gdyż do piątego radnego była przypisana funkcja Kämmerera. Był więc w tym roku miejskim skarbnikiem. Niemiecka nazwa ''Kämmerer'' ''(z łac. camerarius, questor)'' tłumaczona jest często jako komornik, ale bardziej pasuje tu określenie skarbnik ew. szafarz. W dawnej Polsce używano też w miastach (gł. Wielkopolska od XV w.) spolszczonego ''Kämmerer'' w formie kamlarz, kamelarz. Wrocławski ''Kämmerer'' zarządzał miejskimi podatkami, ich poborem oraz wydatkowaniem<ref>Skarbnik zarządzał miejskimi finansami. Nadzorował pobór pieniędzy należnych miastu czyli m.in. szosu, opłat targowych, czynszów oraz ich wydawanie. Funkcja została przypisana do piątego radnego od 1421 r. ale istniała już co najmniej w 1400 r.</ref> Obciążenia podatkowe i budżet miasta ciągle rosły, więc w XV w. do pomocy skarbnik otrzymał zastępców rekrutujących się z grona ławników<ref>W późniejszych czasach - od 1549 r. tworzyli oni wspólnie urząd kameralny ''(Kammeramt)'', a jeszcze później Miejski Urząd Rentowy ''(Rentamt)''.</ref>. W następnym roku odpoczywał na eksponowanym 2. miejscu w ławie (1517 - Hannsz Brockendorff). Możliwe, że był już chory i dlatego przeszedł do ławy po dwuletniej intensywnej pracy w radzie, bo niedługo po rozpoczęciu kadencji zmarł<ref>Rada i ława rozpoczynały roczną kadencję po Środzie Popielcowej, a śmierć nastąpiła 15 lipca.</ref>. U

Ważną funkcją Hansa było zasiadanie jako asesor (sędzia) w sądzie ziemskim księstwa wrocławskiego ''(Manngericht)''. Był to sąd dla posiadaczy ziemskich na prawie rycerskim, czyli sąd lenników (sąd manów<ref>Man to staropolska nazwa lennika. Maństwo to ziemia posiadana na prawie lennym lub też posiadanie tej ziemi. Słowem maństwo określano też powinności lennicze i samą zależność lenną. Własność lenna w Polsce poza Śląskiem i księstwem siewierskim była praktycznie nieznana, stąd nazwy te dotyczyły tej dzielnicy. Polska szlachta dzierżąca ziemię na prawie pełnej własności (alodium) nie uważała manów za równych sobie. "Siewierzanie bojarowie są i manowie biskupi, nie szlachta polska" pisał w ''Liber generationis plebeanorum'' ''(Liber Chamorum)'' Walerian Nekanda Trepka.</ref>). Wywodził się z sądu nadwornego książąt wrocławskich i był najwyższym sądem księstwa. W czasach książęcych zasiadali w nim rycerze pod przewodnictwem księcia lub jego pełnomocnika. Po 1335 r., gdy księstwo stało się własnością królów czeskich, przewodniczącym był starosta. Asesorami nazywanymi ''Königlicher Mann'' byli w odróżnieniu od innych księstw nie tylko rycerze (szlachta) księstwa, ale również obywatele Wrocławia posiadający nieruchomości ziemskie w weichbildach wrocławskim i średzkim. Czterech ''Königliche Manne'' mieszczan wybierali rycerze, a czterech ''Königliche Manne'' rycerzy wybierali mieszczanie. Sąd ten rozstrzygał w sprawach lenn i dóbr rycerskich. Do jego właściwości należały sprawy rycerzy (szlachty) księstwa, sprawy osób różnych stanów, sprawy pomiędzy mieszkańcami księstwa i osobami z zewnątrz, a także sprawy między komunami (np. miastami). Przed sądem manów stawał też król, zarówno jako powód jak i pozwany, gdy miał sprawę w księstwie.

== Sośnica ==
Hans nie zaniedbywał spraw duszy. W trzeciej ćwierci XVI w. nabył Sośnicę koło Kątów Wrocławskich. Majątek wiązał się z patronatem nad XIII-wiecznym kościołem we wsi. Na przełomie XV i XVII w. sfinansował wraz z żoną Kathariną jego rozbudowę<ref>Podając informacje o fundatorach, najczęściej wymienia się obje małżonków, używając słów: ufundowali, fundatorami byli itp. Inskrypcje jednak jako fundatora wskazują Hansa, a gdy pojawia się imię żony to w formie informacji o małżonce, a nie równoprawnej fundatorce. Patrz np. inskrypcja na wieży kościoła w Sośnicy (fot. , tam też tłumaczenie). Nieraz na inskrypcji pojawia się tylko Hans ze swoim herbem, lub dodatkowo tylko z herbem swojej matki - inskrypcje w nawie kościoła w Sośnicy.</ref>. Przebudowano wówczas nawę, która otrzymała też nowe sklepienie i być może także wówczas powstała aktualna zakrystia. Zbudowana też została wieża. Prace budowlane były prowadzone w etapach, a mecenasi dbali o uwiecznienie ich hojności. Cztery zworniki nawy otrzymały jako zdobienia herby rodziny (Prockendorff, Gruttschreiber<ref>Związana głównie z Legnicą rodzina pisana była Kochenschreiber, Kochinschriber, Kochinschreiber, Kochenschreiber, Kochinschreiber, Croczenschreiber i Cochenschreiber. W publikacjach dotyczących Wrocławia nazwisko zapisywane jest też Grudschreiber (Degen), (Sobótka, Kąty Wrocławskie ....), Gruttschreiber (Stein, Pusch).</ref>, Strönichen i Sachse - opis patrz fot. ). Na ścianach późnogotyckie w formie piaskowcowe tablice inskrypcyjne z płaskorzeźbionymi kartuszami herbowymi. Północna z herbem ojczystym Hansa i napisem minuskułą "hanns filius thome...brockendorff"<ref name="Degen 281">Degen Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau. Frankfurt am Main: 1965, s. 281-283</ref> (hanns syn tomasza...brockendorff). Południowa z datą 1487 herbami Prockendorff i Gruttschreiber oraz dwuwierszowym napisem gotycką minuskuła zawierającą imiona i nazwiska fundatorów (fot.). Nad dużo późniejszym (1862) neogotyckim portalem wieży można z kolei zobaczyć tablicę informującą o jej wybudowaniu 1504 r. (treść inskrypcji w opisie pod fot.). W 1514 r. jako proboszcz kościoła wzmiankowany jest syn Hansa Dominik von Prockendorff (4.08.1487-13.05.1551). Być może był to rezultat hojności ojca. Dominik był już wówczas kanonikiem katedry wrocławskiej, a później został też kanonikiem świętokrzyskim oraz kolegiackich kapituł w Legnicy i Głogowie. W 1551 r. został archidiakonem diecezji wrocławskiej. Pozostał duchownym katolickim. Może dlatego, że w jego czasie biskupi wrocławscy byli otwarci na nowe idee. Jan Thurzo (biskup 1506-1520), Melanchton i Luter nazwali go „najlepszym biskupem stulecia”. Jego następca Jakub von Salza (biskup 1520-1539) pozostał w swojej rodzinie jedynym katolikiem, a wobec kapłanów diecezji będących zwolennikami reformacji zajmował postawę tolerancyjną, uważając się za zwierzchnika wszystkich śląskich duchownych. Sam Dominik (Dominicus) Prockendorff brał udział w przekazaniu protestantom wrocławskiej Fary Elżbietańskiej w 1525 r., jednak już młodszy brat prałata Mathias zdecydował się nie tylko przejść na protestantyzm, ale też aktywnie wspierał kąckich mieszczan w ich staraniach wprowadzenia na urząd proboszcza duchownego protestanckiego, a w swoich dobrach wprowadził protestantyzm. W 1570 r. oddał sośnicką świątynię duchownym luterańskim. Kościół ten zaczął niedługo służyć też ewangelikom z Kątów Wrocławskich, gdyż w końcu XVI w. biskupi wrocławscy nie byli już tak tolerancyjni i zakazali nabożeństw ewangelickich w będących ich własnością Kątach<ref>Ciekawostką jest, że kościół w Sośnicy był pierwszym kościołem w księstwie wrocławskim, który został zrekatolicyzowany po pokoju westfalskim w myśl zasady ''cuius regio eius religio'' (księstwo wrocławskie było tzw. księstwem dziedzicznym korony czeskiej, czyli księciem był król czeski, a więc w tym czasie zawsze katolicki Habsburg). Stało się to 8 grudnia 1653 r., a ten pośpiech był może formą zemsty za umożliwianie biskupim poddanym z Kątów omijania antyluterańskich zarządzeń. Jak w wielu, może większości tak przywróconych pod zwierzchnictwo Rzymu parafii, również w Sośnicy proboszcz był osamotniony w swoim wyznaniu, a cała jego trzódka uparcie pozostawała przy swoim. Tak skarżył się na swoich parafian: "Ci wszyscy mieszkańcy Sośnicy to ludzie o twardych karkach, nie chodzą do kościoła, więc jak mam ich przekonać… Pustki na nabożeństwie, bo wszyscy biegają do Rękowa". Ręków był niedaleko, ale jednak ok. 15 km. Chodziło o to, że leżał już w księstwie brzeskim, a piastowscy książęta brzesko-legniccy byli protestantami, więc ta religia panowała w ich księstwie. Kościoły w pobliżu granicy służyły też wiernym, którzy na swoich terenach nie mieli swobody wyznaniowej. Świątynię w Rękowie nawiedzali (uciekali do niego) mieszkańcy południowej części księstwa wrocławskiego.</ref>. Patronat Prockendorffów nad sośnickim kościołem utrzymał się do XVII w. W 1619 r. prawnuk Hansa Gotthardt von Prockendorff (1571- po 1650) ufundował wystawienie kruchty. Oczywiście dzieło swoje uwiecznił inskrypcją oraz herbami Prockendorff i Stiebitz (żona Zuzanna (Susanne) von Stiebitz - 1590-1624)<ref>Treść inskrypcji: ''An(n)o 1619 ist durch den edlen Wolbe(n)ambten und ehrnveste(n) Herre(n) Gotthardt vo(n) Procke(n)dorf und auf Schosnitz diese Kirche(n)halle von Grundt auf von newen erbaue(t) worden'' za Degen Kurt, ''Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau'', Frankfurt am Main: 1965, s. 284</ref>.

== Kaplica Prockendorfów w Farze Elżbietańskiej ==
W kaplicy Rehdigerów (współcześnie kaplica kresowian) na wschodniej ścianie znajduje się piaskowcowa płyta z reliefem przedstawiającym 15 mężczyzn i 6 kobiet (fot.). Jest to podstawa pod ołtarz z 1517 r. Ołtarz znajdował się pierwotnie w kaplicy Prockendorffów (kolejna kaplica na wschód od kaplicy Rehdigerów). Całość według opisu z 1649 r. wyglądała następująco: "ołtarz z przedstawieniem Chrystusa na krzyżu, pod którym Maria i św. Jan, u stóp których klęczy fundator z rodziną (15 postaci męskich i 6 żeńskich) oraz inskrypcją IOHANNES PROCKENDORF HANC ARAM FIERI / IVSSIT. A(NN)O 1517 (Ołtarz ten nakazał wykonać Jan Prockendorff w roku 1517)<ref name ="Gołaszewski">Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław: 2016.</ref>. W nogach postaci znajdują się 4 herby. Po stronie męskiej Prockendorff (herb Hansa Prockendorffa), Gruttschreiber (Herb rodziny matki Hansa), a po żeńskiej Strönichen (herb rodziny żony Hansa Katarzyny) i Sachs (herb rodziny matki Katarzyny). Hans z inskrypcji to przedstawiana w artykule osoba. Wskazują na to związane z nim herby. Co prawda miał on syna Hansa (1485-1551), dorosłego już wtedy, który mógłby tak uczcić ojca, ale Hans młodszy praktycznie nie mieszkał już we Wrocławiu. Jest to więc jednocześnie swoiste epitafium zmarłego w 1517 r. Hansa starszego.

== Żórawina ==
W kościele Trójcy Świętej w Żórawinie znajduje się dzwon z brązu o wysokości 77 cm i średnicy 78 cm z herbami Prockendorff i Strönichen z inskrypcją, w której wymienieni są też małżonkowie Hans i Katarzyna Prockendorffowie. Katalog zabytków sztuki w Polsce wnioskuje na podstawie jej treści, że to dzwon ufundowany w 1431 r. przez braci Hieronima i Zygmunta Procekndorffów<ref name="katalog">''Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice: tekst'' / oprac. aut. Jakub Pokora i Mieczysław Zlat; wstępną inwentaryzację przeprowadziły Anna Chrzanowska, Maria Starzewska i Anna Ziomecka. Warszawa: 1991, s. 183.</ref>. To oczywiste nieporozumienie, gdyż Hieronim i Zygmunt są synami Hansa i Katarzyny, a najmłodsze ich dziecko urodziło się w 1485 r. Sami fundatorzy w 1488 (Hieronim, Hieronymus) i w 1503 r. (Zygmunt, Siegmund). Łacińska inskrypcja gotycką minuskułą brzmi: ''campana hec fusa anno salutis nostre iheronimo et sigismundo brockendorf fratribus in serbin tunc existentibus, ex honestis johanne brockendorf et katharina conjuge ejus filia olim petri stronchen natis 1431.''<ref name="Degen 259''>Degen Kurt. ''Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau.'' Frankfurt am Main: 1965, s. 259-260.</ref>. W 1882 r. Hans Lutsch podaje podobnie: ''campana hec fusa anno salutis nostr(e) iueronime et sigismundo brockendorf - fratibus in serbin tunc existentibus ex honestis johanne brockendorf - et katharina ionjuge eius filia olim petri stronshen natis mccccxxxi<ref name="Lutsch">Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks Breslau. Bd. 2''. Breslau: 1882, s. 452.</ref>''.

== Przodkowie ==
Protoplastą rodu (najstarszym znanym przodkiem) był Siegfried odnotowany w 1305 r. właściciel Brochocina (Brockendorf) koło Złotoryi. Od tej miejscowości ród wziął nazwisko von Brockendorff, von Prockendorff. Marek Cetwiński wymienia Andrzeja z Brochocina jako świadka na dokumencie z 1.10.1295 r. wystawionym przez księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I Surowego<ref name='Cetwiński">Cetwiński Marek. ''Rycerstwo śląskie do końca XIII w. Biogramy i rodowody.'' Wrocław: 1982, s. 69.</ref>. To mogłoby być to samo pokolenie lub co najwyżej jedno wstecz. Nie wiadomo, czy wieś zmieniła między tymi datami właścicieli, czy może świadek z dokumentu to krewny Siegfrieda. Jakby nie było Prockendorffowie to stary śląski ród rycerski (szlachecki).

<center>
{{Drzewo 3p
|1= '''Hans''' (Johannes) †1517
|2= Thomas von Prockendorff †1481, oo1452, rajca w Legnicy, przeniósł się do Wrocławia (obywatelstwo w 1456), kupiec, inwestował w nieruchomości ziemskie, fundator ołtarza Prockendorffów w Farze Elżbietańskiej
|3= Hedwig Gruttschreiber †1513, oo1452
|4= Konrad von Prockendorff †1423, burmistrz Legnicy 1414/1415, 1417/1418, 1423/1424, 1426/1427 i wieloletni rajca, właściciel Przybkowa (dziś dzielnica Legnicy)
|5= Katharina von der Heyde †1421
|6= Matthias Gruttschreiber<ref name="Matthias G"/> rycerz, burmistrz Legnicy 1448/1449 i 1451/1452
|7= Hedwig Girdan
|8= Georg Prockendorff †1378, legnicki ławnik, właściciel Przybkowa
|9= Margarethe Döring z rodziny legnicko-wrocławskiej, jej ojciec Heinrich był właścicielem drugiej połowy Przybkowa, ale też sędzią ziemskim w księstwie wrocławskim
|10= Nicolaus von der Heyde, rajca w 1393/1394, 1396/1397, 1399/ 1400, 1402/1403, w tym dwie ostatnie kadencje jako wójt<ref>W Legnicy trzeci, czyli najwyższy rangą po burmistrzu i jego zastępcy (kompanie) rajca pełnił funkcję wójta sądowego, przewodnicząc ławie</ref> legnicki <ref>Nazwisko zapisywane w dokumentach i spisach jako: von der Heide, von der Heyde, de Haide, de Heyde, Heider, Heyder, a imię Nicolaus, Nicclos, Niccolos</ref>
|11= Margarethe Giselher
|12=
|13=
|14=
|15=
}}
</center>

== Katarzyna Prockendorff z domu Strönichen ==
Wniosła znaczną część Żórawiny (po ojcu) i połowę Sośnicy. Udział w Sośnicy miała po matce Elżbiecie Sachse, która weszła w jego posiadanie poprzez wymianę oddziedziczonej po swoim ojcu Hansie wsi Kuklice (Guckelwitz) koło Kobierzyc. Stało się to podczas jej drugiego, bezdzietnego, małżeństwa z Mateuszem von Jenkwitz.

<center>
{{Drzewo 3p
|1= '''Katharina''' †1521
|2= Peter Strönichen z Żórawiny *1425? †1466?<ref name="Pusch daty">Pusch podaje przy opisach rodzin Sachse i Jenkvitz daty życia Petera 1425-1466, pisząc jednocześnie, że jego matką była Hedwig N.N., a w opisie rodziny Strönichen i w notce o samym Peterze nie podaje dat życia, natomiast pisze, że jego rodzice Peter starszy Strönichen i Hedwig Steinkeller pobrali się w 1526, a jednocześnie Peter młodszy urodził się jako trzecie dziecko.</ref>
|3=Elisabeth Sachse, oo II Matthias von Jenkvitz †1484
|4= Peter Strönichen †1439, oo1426<ref name="Pusch daty"/>, wielokrotny rajca i ławnik, inwestował, również spekulacyjnie, w nieruchomości (nabył Żórawinę)
|5= Hedwig Steinkeller †po 1470, oo1426<ref name="Pusch daty"/>, oo I Andreas Häusler
|6= Hans Sachse †1446
|7= Katharina N.N.
|8=Dominicus Strönichen *ok. 1340 †1409, kupiec międzynarodowy, inwestował w majątki ziemskie, między 1375 a 1409 kilkukrotny rajca i ławnik, od 1389 asesor sądu manów, fundator kaplicy Stronchenów (tzw. kaplica szkolna) w farze Marii Magdaleny we Wrocławiu
|9= Barbara von der Neisse
|10= Rudger Steinkeller, oo II Katharina von Schebitz, właściciel domu w Ringu (Rynek wrocławski)
|11= Hedwig von Lemberg †ok. 1404
|12= Alexius Sachse †1414, prowadził handel dalekosiężny, inwestował w posiadłości ziemskie, wielokrotny rajca i ławnik
|13= Elisabeth Gotko von der Neisse
|14=
|15=
}}
</center>

<gallery mode=packed heights=260>
Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|Inskrypcja w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy związana z rozbudową nawy i zakrystii w 1487; u góry data 1487, niżej herby Prockendorff i Gruttschreiber, niżej w dwóch wierszach imiona i nazwiska fundatorów; zdjęcie ok. 1936
Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff.jpg|Inskrypcja nad neogotyckim portalem wieży kościoła w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich. Napis: ''1504 fecit h(o)c op(u)s hans brocke(n)dorff fili(us) tho(mae) uxor ei(u)s kath(a)r(in)a fi(li)a pet(ri) stro(ni)ch(e)ns<ref name="Degen 281"/>'' (dzieło to powstało w 1504 r. staraniem hansa brockendorffa syna tomasza, żonatego z katarzyną, córką piotra stronichena). Cztery herby: Prockendorff (herb Hansa Prockendorffa), Gruttschreiber (Herb rodziny matki Hansa), Strönichen (herb rodziny żony Hansa Katarzyny) i Sachse (herb rodziny matki Katarzyny), takie same jak na kamiennym reliefie w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu (fot.).
Plik:Prockendorff 1517.jpg|Piaskowcowy relief (1517), będący podstawą ołtarza w kaplicy Prockendorffów we wrocławskiej Farze Elżbietańskiej. Płaskorzeźba znajduje się współcześnie w kaplicy kresowian (Rehdigerów) i jest podstawą pod ołtarz pochodzący z 1669 roku. Pod postaciami cztery herby związane z fundatorem Hansem Prockendorffem: Prockendorff, Gruttschreiber, Strönichen i Sachs, takie same, jak na inskrypcji w Sośnicy (fot.).
Plik:Żórawina dzwon z XVI w.jpg|Dzwon z XVI w. fundacji Hieronima i Zygmunta Procekndorffów; wieża kościoła Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|Epitafium Hieronima Prockendorffa (Hieronimus von Prockendorff) - ur. 1488, zm. 15.06.1567; kościół Trójcy Świętej w Żórawinie
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Burgermeister Ludwig, Grundmann Günther. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', Bd. 1, t. 2. Breslau 1933.
* Cetwiński Marek. ''Rycerstwo śląskie do końca XIII w. Biogramy i rodowody.'' Wrocław: 1982.
* ''Codex Diplomaticus Silesiae T.11 Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Breslau: 1882.
* Degen Kurt. ''Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau.'' Frankfurt am Main: 1965.
* Długoborski Wacław, Gierowski Józef, Maleczyński Karol. ''Dzieje Wrocławia do roku 1807.'' Warszawa: 1958.
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław: 2016.
* Heck Roman. ''Struktura społeczna średniowiecznego Wrocławia na przełomie XIV/XV wieku.'' Sobótka vol. 7 (1952) s. 57-94.
* Jujeczka Stanisław. ''Duchowni średniowiecznej Legnicy : studium prozopograficzne.'' Legnica: 2006.
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.
* Kogut Mieczysław. ''Duszpasterstwo parafialne w archiprezbiteracie Kąty Wrocławskie w latach 1738-1945.'' Wrocław: 2006.
* Kuczer Jarosław. ''Szlachta w życiu społeczno-gospodarczym księstwa głogowskiego w epoce habsburskiej 1526-1740.'' Zielona Góra: 2007.
* Łobodzińska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525.'' Poznań: 2018.
* Polaczkówna Helena. ''Szlachta na Siewierzu Biskupim w latach 1442-1790: z mapą rozsiedlenia Siewierza i z trzema tablicami w tekście.'' Lwów: 1913.
* Ptak Marian. ''Zgromadzenia i urzędy stanowe księstwa głogowskiego od początku XIV w. do 1742 r.'' Wrocław: 1991.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741.'' Bd 3 (L-R). Dortmund: 1988.
* ''Słownik staropolski.'' Tom IV, L-M. Wrocław–Warszawa–Kraków: 1963–1965.
* ''Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice: tekst'' / oprac. aut. Jakub Pokora i Mieczysław Zlat; wstępną inwentaryzację przeprowadziły Anna Chrzanowska, Maria Starzewska i Anna Ziomecka. Warszawa: 1991.
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.
* Wółkiewicz Ewa. ''Urzędnicy i służby municypalne w miastach późnośredniowiecznego Śląska.'' W: Sociální svet stredovekého mesta. Praha: 2006, s. 135-163.

== Uwagi ==
<references group="U"/>
[[Kategoria:Wrocławscy Mieszczanie|Prockendorff Hans]]

Dobrojewo

2026-10-28T05:29:35Z

Anna Kowalczewska:

[[Plik:Dobrojewo, Ukrzyżowany.jpeg|thumb|220px|left|Chrystus Ukrzyżowany, poł. XVII w. (fot. 2004)]]
[[Plik:Dobrojewo, św. Wawrzyniec.jpeg|thumb|180px|Św. Wawrzyniec (fot. 2004)]]
[[Plik:Dobrojewo, kapliczka, św. Walenty.jpeg|220px|left|thumb|Kapliczka ze św. Walentym (fot. 2004)]]
[[Plik:Dobrojewo, św. Walenty.jpeg|św. Walenty|180px|thumb|Św. Walenty (fot. 2004)]]
[[Plik:Dobrojewo, krzyż drewniany.jpeg|Krzyż drewniany|220px|thumb|left|Krzyż drewniany (fot. 2004)]]
[[Plik:Dobrojewo, kapliczka, św. Wawrzyniec.jpeg|św. Wawrzyniec|180px|thumb|Św. Wawrzyniec (fot. 2004)]]
'''Dobrojewo''' gmina Ostroróg, powiat szamotulski.

Wieś Dobrojewo przez wieki należała do Ostroroszczyzny, czyli majątku Ostrorogów obejmującego miasteczko Ostroróg i okoliczne wsie. Po śmierci ostatniego przedstawiciela linii rodu Sędziwoja Ostroroga w 1624 r. majątek przeszedł w ręce Potockich, potem Radziwiłów, Sapiehów, aż około połowy XVIII w. nabyli go Kwileccy. Tym samym włości przeszły z powrotem w ręce wielkopolskiego rodu, który nabrał znaczenia w XVIII w. Oprócz rodzinnego Kwilcza jego przedstawiciele nabyli kilka majątków w okolicach Pniew i Szamotuł, m.in. Ostroroszczyznę i [[Wróblewo|klucz wróblewski]].

Niewygodny stary zamek w Ostrorogu kasztelan przemęcki Adam Kwilecki (1742-1824) przekształcił w browar, a w Dobrojewie wybudował sobie pałac (1784) i tym samym miejscowość stała się ośrodkiem dóbr nazywanych od tej pory Dobrojewszczyzną. Kasztelan miał opinię dziwaka i skąpca. Spowinowacona z nim Wirydianna z Radolińskich Fiszerowa ''primo voto'' Kwilecka, autorka barwnego pamiętnika opisującego życie w epoce stanisławowskiej oraz na przełomie XVIII i XIX w., zatytułowanego ''Dzieje moje własne i osób postronnych – wiązanka spraw poważnych, ciekawych i błahych'', opisuje go jako osobę wyróżniającą się w młodości dziwacznymi odezwaniami, oryginalnymi dystrakcjami, brakiem kultury, chociaż nie odmawia mu inteligencji<ref>Wirydianna Fiszerowa, ''Dzieje moje własne i osób postronnych: wiązanka spraw poważnych, ciekawych i błahych'', Warszawa 1998</ref>. Można by tę opinię zrzucić na karb nieprzyjemnych wspomnień po nieudanym małżeństwie autorki z bratankiem kasztelana i jej generalnie sarkastycznego nastawienia do "osób postronnych", ale w podobny sposób charakteryzuje Adama Kwileckiego inny pamiętnikarz, któremu również nie brakowało ostrości w sądach. O samej Fiszerowej pisze, że "miała dużą dozę dowcipu i wielką złośliwość języka"<ref>''Pamiętniki Franciszka z Błociszewa Gajewskiego. Pułkownika wojsk polskich 1802-1831'', T. 2, Poznań 1913, s. 13</ref>. O kasztelanie zaś Franciszek Gajewski daje taki opis: "Pomiędzy innymi nie wspominałem jeszcze o rodzinie Kwileckich. Głową jej był kasztelan, dziedzic majętności Dobrojewa, dla wyrażenia swego, ciągle używanego, przezwany ''Amantissimus'' pan majętny, ale rzadko skąpy. Kasztelan był ostatnim obywatelem, noszącym się jeszcze polskim strojem. ... Pan Kwilecki miał dwór całkowicie polski, lokai, poddanych, w liberyi, stangreta, poddanego, kamerdynera, zubożałego szlachcica, kozaczka, posuniętego z cilęciarka na ten stopień itd. Żona jego, pani bardzo zacna, wycierpiała prawdziwy czyściec na tej ziemi z powodu oryginalności męża. Pomiędzy innemi przyszło mu raz do głowy kazać zrobić trumnę dla żony jeszcze za życia dla oszczędzenia kosztów w przypadku śmierci jej; posłał więc stolarza do kasztelanowej dla wzięcia miary na trumnę. Gdy żona, oburzona taką bezwzględnością, wymawiała mu niesmaczne postępowanie, tłomaczył się z przymileniem: ''Waćpani, zdrowa będziesz żyła, dopóki wola Boska, trumna ją nie zabije, ten stolarz potrzebował roboty, tanio się zgodził, a ja miałem suche deski w zapasie''. Córkę jedynaczkę wydał za swego bratanka, Klemensa Kwileckiego; posagu jej nie dał za życia żadnego, dopiero w późnej starości"<ref>''Pamiętniki Franciszka z Błociszewa Gajewskiego. Pułkownika wojsk polskich 1802-1831'', T. 1, Poznań 1913, s. 148-149</ref>.

Z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że właśnie Adam Kwilecki jest fundatorem barokowych rzeźb [[święty Wawrzyniec|św. Wawrzyńca]] i [[święty Walenty|św. Walentego]], znajdujących się w dwóch kapliczkach położonych na północ od założenia pałacowo-folwarcznego. Obecne kapliczki pochodzą z 1945 r. i ustawione są na miejscu zniszczonych przez Niemców w czasie II wojny światowej kapliczek z XVIII w. Walka okupantów z polskimi kapliczkami toczyła się w całym kraju, ale we włączonej bezpośrednio do III Rzeszy Wielkopolsce była szczególnie nasilona. Mieszkańcy, nie mogąc uratować kapliczek, ukrywali znajdujące się w nich rzeźby, a czasem sami przewracali krzyże, aby pozdejmować z nich świątki i je przechować (np. w podpleszewskim [[Wielofigurowy krzyż Pawła Brylińskiego w Kowalewie|Kowalewie]] ocalono w ten sposób cenne rzeźby [[Paweł Bryliński|Pawła Brylińskiego]]). W Dobrojewie mieszkańcy uratowali obie wspomniane rzeźby oraz pochodzącą z połowy XVII w.<ref name="KZS">''Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom V województwo poznańskie, zeszyt 23 powiat szamotulski'', Warszawa 1966, s. 3</ref> rzeźbę Chrystusa z drewnianego krzyża. Zaraz po wojnie w 1945 r. figurom postawiono nowe kapliczki i krzyż.

Kasztelańską fundację kapliczek i rzeźb uprawdopodabnia okres ich powstania, datowany przez ''Katalog zabytków sztuki w Polsce'' na XVIII w., i ich barokowy charakter. Adam Kwilecki przeniósł się do Dobrojewa i zbudował pałac (1784<ref name="KZS"/>), również zniszczony przez Niemców w czasie wojny. Kapliczki są usytuowane w pobliżu północnego wjazdu na teren folwarku. W tym samym czasie (1785 r.) w pobliskim [[Wróblewo|Wróblewie]] starszy brat Adama Franciszek Kwilecki ufundował w trosce o swe zbawienie trzy figury (Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, św. Wawrzyńca i św. Jana Nepomucena). Figury z Wróblewa są bardziej imponujące, ale też Franciszek, jako kasztelan kaliski, był jednym z ważniejszych wielkopolskich dygnitarzy, zasiadając na wygodnym krześle senatorskim w pierwszym rzędzie kasztelanów, a Adam musiał się gnieździć z tyłu na zydlu z innymi kasztelanami drążkowymi. Możliwe też, że trafił się okazyjnie potrzebujący roboty murarz i rzeźbiarz.

Św. Wawrzyniec ustawiony jest na murowanym z cegły słupie wysokości 4,5 m z wnęką w dolnej części, w której znajduje się gipsowa figurka Matki Boskiej. [[Polichromia|Polichromowana]] kamienna rzeźba przedstawia popularnego w Wielkopolsce męczennika (obrońcę przed pożarami) w charakterystycznym dla niego stroju diakona, czyli w [[dalmatyka|dalmatyce]] oraz z przynależnymi [[atrybuty świętych|atrybutami]], a więc palmą męczeńską trzymaną na prawym ramieniu oraz z kratą, na której postać opiera ugiętą w łokciu lewą rękę. Artysta próbuje ożywić rzeźbę i nadać jej rokokowej lekkości poprzez zastosowanie [[kontrapost]]u i fałdowanie szat. Wielokrotne odnawianie (malowanie) zatarło częściowo detale, zwłaszcza rysunek twarzy. Kapliczka stoi naprzeciw wjazdu na teren folwarku przed budynkiem nr 12 z poł. XIX w.<ref>''Plan rozwoju miejscowości Dobrojewo na lata 2010-2015'', załącznik do ''Uchwały Rady Miejskiej w Ostrorogu z dnia 25 stycznia 2010 r.'' s. 10</ref>, który był niegdyś szkołą, a dziś pełni funkcje mieszkalne.

Słupowa kapliczka ze św. Walentym położona jest na zachód od poprzedniej, na rozstaju dróg do Wronek i Binina. Wysoka na około 5 m składa się z murowanego z cegły, otynkowanego cokołu z wnęką, w której umieszczona jest gipsowa figurka Matki Boskiej, oraz z otwartej z trzech stron arkadami górnej części, mieszczącej XVIII-wieczną rzeźbę chronioną oprawionymi w drewniane ramy szybami. Konstrukcję zamyka [[dach namiotowy|namiotowy daszek]] kryty blachą, zwieńczony metalowym krzyżem. Polichromowana drewniana rzeźba przedstawia św. Walentego w stroju kapłańskim, uzdrawiającego prawą ręką klęczące przed nim dziecko. Rzeźba była kilkakrotnie odnawiana, ostatni raz w 1998 r.<ref name="U">''Plan rozwoju miejscowości Dobrojewo na lata 2010-2015'', załącznik do ''Uchwały Rady Miejskiej w Ostrorogu z dnia 25 stycznia 2010 r.'' s. 12-13</ref>.

Drewniany krzyż z XVII-wieczną rzeźbą Chrystusa we wschodniej części wsi przy skrzyżowaniu szosy do Szamotuł (Ostroroga) z lokalną drogą do Ordzina. Na krzyżu umieszczono metalową tabliczkę z wygrawerowanymi datami: ustawienia - 1945 i remontów - 1983, 1995, 1999. Rzeźba Ukrzyżowanego była odnawiana w 1988<ref name="U"/>.

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* ''Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom V województwo poznańskie, zeszyt 23 powiat szamotulski'', Warszawa 1966, s. 3
* ''Plan rozwoju miejscowości Dobrojewo na lata 2010-2015'', załącznik do ''Uchwały Rady Miejskiej w Ostrorogu z dnia 25 stycznia 2010 r.'' s. 12-13

[[Kategoria:Wielkopolska]]
[[Kategoria:województwo wielkopolskie]]
[[Kategoria:Chrystus Ukrzyżowany]]
[[Kategoria:Święty Wawrzyniec]]
[[Kategoria:Barokowe kapliczki]]
[[Kategoria:Kapliczki z XVII w.]]
[[Kategoria:Kapliczki z XVIII w.]]
[[Kategoria:Kapliczki słupowe]]
[[Kategoria:Kapliczki wnękowe]]
[[Kategoria:Krzyże drewniane]]
[[Kategoria:Święty Walenty|Dobrojewo]]

Krzyż z Chrystusem z blachy na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu

2026-10-14T13:48:36Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
'''Krzyż z Chrystusem z blachy''' na cmentarzu parafii pw. św. Maurycego we Wrocławiu. Cmentarz znajduje się na osiedlu Gaj przy ulicy Działkowej w pobliżu małego wzniesienia nazywanego Skowronią Górą. Od strony wschodniej bezpośrednio graniczy z Cmentarzem Żołnierzy Radzieckich. Nazywany przez mieszkańców Wrocławia cmentarzem na Skowroniej Górze.

Wysokość [[Krzyże z Chrystusem wyciętym z blachy|postaci Jezusa Chrystusa]] - 178 cm (z aureolą). Od palców stóp do gwoździa w perizonium - 83 cm. Krzyż wysoki na ok. 430 cm. Postać wymaga odnowienia - odmalowania. Blacha jest w niezłym stanie (niewielka korozja). Ze względu na charakter materiału (cienka, stawiająca opór wiatrowi powierzchnia), blacha jest w kilku miejscach powyginana (stan na marzec 2019). Chrystus nie jest wycięty z jednego kawałka blachy. Dołączone zostało prawe ramię (w barku) oraz końcówka perizonium. Dokładne położenie krzyża - <small>51°04'44.1"N 17°01'49.7"E</small>. Cmentarz w tym miejscu powstał w 1940 r. (poświęcenie przez biskupa wrocławskiego Adolfa Bertrama miało miejsce w dniu 29 września 1940). Być może blaszana postać Chrystusa pochodzi z krzyża ustawionego wtedy. Możliwe jest też jednak, że została przniesiona z krzyża w innej, starszej części zespołu cmentarzy św. Maurycego. Zostały one zlikwidowane w 1967 r., a w ich miejscu jest Park Andersa i Park Skowroni.

Aktualizacja 2026. Niestety nie odnowiono blaszanej figury, lecz w jej miejsce umieszczono (między 2019 a 2026 r.) standardową, wykonaną ze sztucznego tworzywa.
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego b.jpg|Krzyż na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego.jpg|Chrystus malowany na blasze; cmentarz św. Maurycego, Wrocław
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego c.jpg|Chrystus malowany na blasze; cmentarz św. Maurycego, Wrocław
Plik:Wrocław cmentarz Maurycego d.jpg|Krzyż na cmentarzu św. Maurycego we Wrocławiu
</gallery>

{{stub}}

[[Kategoria: Krzyże we Wrocławiu|Gaj]]
[[Kategoria: Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie dolnośląskim|Wrocław]]
[[Kategoria: Krzyże z Chrystusem z blachy z I poł. XX w.|Wrocław]]
[[Kategoria: Krzyże z Chrystusem z blachy na cmentarzach|Wrocław]]

Plik:Babice Chrystus z blachy.jpg

2026-09-29T17:02:21Z

Anna Kowalczewska:

Babice gm. Nędza, pow. raciborski. Fot. 2026. Chrystus z blachy na froncie kapliczki domkowej z 1918 r.? (data na kapliczce) przy ul. Wyzwolenia.

50°08'06.5"N 18°17'59.2"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Niederfellabrunn.jpg

2026-09-21T06:43:08Z

Anna Kowalczewska:

Niederfellabrunn, Dolna Austria. Św. Jan Nepomucen, 1731. Rozbudowana kompozycja z obłokami i puttami; data 1731 jest wykuta na cokole. Krucyfiks został podniesiony znacznie wyżej niż w klasycznym typie mostowym, jednak święty nadal zwraca ku niemu wzrok. Pomnik można więc uznać raczej za wariant pośredni między typem kontemplacyjnym a misyjnym niż za czysty przykład tego ostatniego. Fot. 2012.

Plik na bazie zdjęcia Commons.wikimedia autorstwa C.Stadler/Bwag

Link do zdjęci: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Niederfellabrunn_-_Nepomukstatue2.JPG

[[Kategoria:Austria]]
[[Kategoria:Święty Jan Nepomucen]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]
[[Kategoria:Figury z I poł. XVIII w.]]

Plik:Bojanów 4 2016.jpg

2026-09-07T18:35:40Z

Anna Kowalczewska:

Bojanów, gm. Krzanowice, pow. raciborski. Fot. 2016.

Krzyż na za wsią, na północ od niej, przy ul. Wojnowickiej.

Procesja z Krzanowic na św. Urbana w 2016 r. Zdjęcie ze strony parafii w Krzanowicach. Link do galerii: https://parafia-wojnowice.info/index.php/galeria1/27-2016-05-25-procesja-sw-urbana

50°02'43.9"N 18°10'01.8"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie śląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Plik:Szczawnica Stary cmentarz.jpg

2026-08-16T18:32:34Z

Anna Kowalczewska:

Chrystus wycięty z blachy na krzyżu. Stary cmentarz w Szczawnicy.

Plik na bazie fotografii Marcin Jagiełło zamieszczonej na portalu fotopolska (https://fotopolska.eu/2542621,foto.html?o=b182744). Rok 2024. W 2026 nie ma już blaszanego Chrystusa.

Położenie: <small>49°25'30.5"N 20°28'55.3"E</small>

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w Małopolsce]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie małopolskim]]

Plik:Żarnowiec.jpg

2026-07-31T12:34:15Z

Anna Kowalczewska:

Żarnowiec pow. pucki. Archanioł Michał w zwieńczeniu ołtarza głównego. Ok. 1700.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Wojeówdztwo pomorskie]]
[[Kategoria:Archanioł Michał]]
[[Kategoria:XVII wiek]]

Plik:Kwidzyn Volto Santo.jpg

2026-07-23T04:25:12Z

Anna Kowalczewska:

Ściana północna korpusu nawowego (3,6 x 1,96 m) nad wejściem z jego lewej strony. Czas powstania 1380-1420.

[[Kategoria:Województwo pomorskie]]
[[Kategoria:Średniowiecze]]
[[Kategoria:Jezus Chrystus]]

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa g.jpg

2026-07-23T04:23:52Z

Anna Kowalczewska:

Chrystus Frasobliwy (XVIII–XIX wiek [?]), rzeźba z Makowa Podhalańskiego w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju.

Zdjęcie Narodowe Archiwum Cyfrowe.

[[Kategoria:Rzeźba ludowa]]
[[Kategoria:Chrystus Frasobliwy]]
[[Kategoria:Województwo małopolskie]]

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa a.jpg

2026-07-23T04:23:19Z

Anna Kowalczewska:

Chrystus Frasobliwy (XVIII–XIX wiek [?]), rzeźba z Makowa Podhalańskiego w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju.

Zdjęcie z Wirtualne Muzea Małopolski.

[[Kategoria:Rzeźba ludowa]]
[[Kategoria:Chrystus Frasobliwy]]
[[Kategoria:Województwo małopolskie]]

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa b.jpg

2026-07-23T04:23:02Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa c.jpg

2026-07-23T04:22:48Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa e.jpg

2026-07-23T04:22:31Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa f.jpg

2026-07-23T04:22:14Z

Anna Kowalczewska:

Plik:Chrystus Frasobliwy z Makowa d.jpg

2026-07-23T04:21:17Z

Anna Kowalczewska:

Archanioł Michał

2026-07-13T14:59:55Z

Anna Kowalczewska:

{{Galerie}}
'''<big>Archanioł Michał</big>'''
<center>
<gallery heights=230px mode=packed >
Plik:Chajc Władyslaw Archanioł Michał.jpg|Archanioł Michał, Władysław Chajc, 1971
Plik:Żagań Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Żagań; Archanioł Michał, płaskorzeźba na cokole figury Matki Bożej z 1709</div>
Plik:Nowa Sól Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Nowa Sól; barokowa rzeźba Archanioła Michała w bramie na cmentarz kościelny kościoła św. Michała Archanioła</div>
Plik:Raciborowice Górne AM.jpg|Archanioł Michał na kolumnie w Raciborowicach Górnych, pow. bolesławiecki
Plik:Raciborowice Górne AM 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Archanioł Michał w kościele św. Michała Archanioła w Raciborowicach Górnych, pow. bolesławiecki</div>
Plik:Sobota AM.jpg|Sobota, pow. lwówecki; Archanioł Michał na wysokim prostopadłościennym cokole
Plik:Jelenia Góra AM.jpg|<div style='text-align:justify;>Jelenia Góra, kaplica krematorium, 1914 Trzymetrowa płaskorzeźba Michała Archanioła, wspierającego się na mieczu, zdobi fasadę kaplicy krematorium na Cmentarzu Komunalnym w Jeleniej Górze. Umieszczona ponad neogotycką rozetą, stanowi centralny akcent kompozycji frontowej. Data 1914 u stóp postaci upamiętnia zakończenie budowy obiektu.</div>.
Plik:Cieplice AM.jpg|<div style='text-align:justify;>Jelenia Góra Cieplice, Park Zdrojowy – „Quis ut Deus”, 1903. Brązowa rzeźba autorstwa drezdeńskiego artysty Antona Rüllera, ufundowana przez rodzinę Schaffgotschów. Figura, ustawiona na dwumetrowym cokole, pierwotnie posiadała włócznię przebijającą Lucyfera; oryginał nie zachował się, a w 2012 roku zastąpiono go krótszą kopią.</div>
Plik:Złotoryja Archanioł Michał.jpg|Złotoryja, kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
Plik:Lubin Archanioł Michał.jpg|Lubin, Archanioł Michał z 2018 r. w rynku
Plik:Olszany.jpg|Olszany, pow. lubiński; kapliczka Archanioła Michała z niemieckiego pomnika wojennego
Plik:Olszany b.jpg|Olszany, pow. lubiński; Archanioł Michał na kapliczce z niemieckiego pomnika wojennego
Plik:Kwietlice.jpg|<div style='text-align:justify;>Kwietlice, pow. polkowicki; płaskorzeźba z 1997 r.; kościół św. Michała Archanioła</div>
Plik:Chomiąża Archanioł Michał.jpg|Chomiąża, pow. średzki; ołtarz w kościele Archanioła Michała, XVIII w.
Plik:Bystrzyca Kłodzka Michal.jpg|<div style='text-align:justify;>Bystrzyca Kłodzka, pow. kłodzki; Michał Archanioł na kolumnie Trójcy Świętej z 1736 r.</div>
Plik:Bystrzyca Kłodzka Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Bystrzyca Kłodzka, pow. kłodzki; Michał Archanioł w niszy dawnej szkoły dla dziewcząt; autor Franz Wagner</div>
Plik:Duszniki AM.jpg|Duszniki-Zdrój, pow. kłodzki; Archanioł Michał na emporze w kościele świętych Piotra i Pawła
Plik:Krajanów.jpg|<div style='text-align:justify;>Krajanów-Kolonia, pow. kłodzki; Archanioł Michał na cokole metalowego krzyża z 1809 r.</div>
Plik:Szalejów Dolny pomnik wojenny.jpg|[[Pomnik wojenny w Szalejowie Dolnym|[[Pomnik wojenny w Szalejowie Dolnym|Szalejów Dolny, pow. kłodzki; Kriegerdenkmal z 1929 r.; autor Franz Wagner]]
Plik:Międzylesie Michał .jpg|Międzylesie, pow. kłodzki; św. Michał na kolumnie maryjnej z 1698
Plik:Bardo Archanioł Michał bazylika.jpg|Bardo, pow. ząbkowicki; bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny
Plik:Michał Sadlno.jpg|Sadlno (Ząbkowice Śląskie); płaskorzeźba św. Michała
Plik:Krzyżowa Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Krzyżowa, pow. świdnicki; płaskorzeźba Archanioła Michała na bramie wejściowej na cmentarz kościelny</div>
Plik:Wrocław Archanioł Michał fa.jpg|<div style='text-align:justify;>Wrocław; skrzydło tryptyku św. Jadwigi (1470-1480) w farze elżbietańskiej (aktualnie MNWr)</div>
Plik:Brochów Michał.jpg|Wrocław Brochów; Archanioł Michał na kościele, pocz. XX w.
Plik:Jorg Archanioł Michał.jpg|Anton Jörg (?) ok. 1680–1758 Nysa, Archanioł Michał, 1720-1730; Muzeum Narodowe we Wrocławiu (fot. 2026)
Plik:Schroetter Archanioł MIchał.jpg|Georg Schroetter; Krzeszów 1650–1717 Krzeszów (?); Archanioł Michał, 1690-1700 d. w kaplicy loretańskiej kościoła klasztornego w Krzeszowie; Muzeum Narodowe we Wrocławiu (fot. 2026)
Plik:Głuszyna Archanioł MIchał.jpg|Głuszyna pow. namysłowski
Plik:Michalice.jpg|Michalice, pow. namysłowski
Plik:Opole Archanioł Michał kościół Trójcy Świętej.jpg|Opole, ołtarz w kościele Trójcy Świętej
Plik:Opole Półwieś.jpg|<div style='text-align:justify;>Opole Półwieś; obraz w jednej z wnęk kapliczki przydrożnej (XIX/XX w.)</div>
Plik:Dobrzeń Wielki Archanioł Michał.jpg|Dobrzeń Wielki, pow. opolski; Archanioł Michał w zwieńczeniu ołtarza bocznego (3. ćwierć XVII w.) kościoła odpustowego pw. św. Rocha.
Plik:Folwark.jpg|Folwark, pow. opolski; Archanioł Michał
Plik:Suchy Bór.jpg|Suchy Bór, pow. opolski|Suchy Bór, pow. opolski; Archanioł Michał
Plik:Goleszów Archanioł Michał.jpg|Goleszów, pow. cieszyński; ołtarz w kościele pw. Archanioła Michała
Plik:Ćwiklice.jpg|Ćwiklice, pow. pszczyński; kamienna figura św. Michała Archanioła z 1848 r.
Plik:Krzanowice Archanioł Michał.jpg|Krzanowice, pow. raciborski
Plik:Ślemień Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Ślemień, pow. żywiecki; płaskorzeźba św. Michała Archanioła, 1885</div>
Plik:Żywiec Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Gilowice, pow. żywiecki; obraz na szkle, Władysław Kastelik, 1982</div>
Plik:Żarki Archanioł Michał.jpg|Żarki, pow. myszkowski
Plik:Kromołów Archanioł Michał.jpg|Kromołów, pow. zawierciański
Plik:Jachówka.jpg|<div style='text-align:justify;>Jachówka, pow. suski; św. Michał, ludowa płaskorzeźba na cokole figury z 1830 r.</div>
Plik:Bieńkówka Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Bieńkówka, pow. suski; ludowa płaskorzeźba na cokole figury z 1907 r.</div>
Plik:Słuszowa Archanioł Michał.jpg|Słuszowa, pow. krakowski
Plik:Lipnica Murowana.jpg|Lipnica Murowana, pow. bocheński, ok. 1500 r.
Plik:Łącko.jpg|Łącko, pow. nowosądecki, II poł. XVIII w.
Plik:Szalowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Szalowa, pow. gorlicki; Archanioł Michał strącający Lucyfera do piekła, ok. poł. XVIII w. - szczyt kościoła</div>
Plik:Sądkowa.jpg|<div style='text-align:justify;>Tłoki, część wsi Sądkowa, pow. jasielski; płaskorzeźba Archanioła Michała na figurze z 1893 r.</div>
Plik:Skalnik Michal.jpg|<div style='text-align:justify;>Skalnik, pow. jasielski; ludowa rzeźba św. Michała w [[:Plik:Skalnik kapliczka.jpg|kapliczce]]</div>
Plik:Posada Górna św. Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Ludowa kamienna figura koło Posady Górnej|Posada Górna, pow. krośnieński; św. Michał przy "Wisłockiej Drodze", I poł. XIX w.]]</div>
Plik:Wietrzno.jpg|Wola Albinowska, część wsi Wietrzno, pow. krośnieński; płaskorzeźba Archanioła Michała na cokole figury z 1919 r.
Plik:Jaćmierz Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Jaćmierz, pow. sanocki; Archanioł Michał jako anioł sądu, 1827</div>
Plik:Jędrzejów AM.jpg|Jędrzejów; Archanioł Michał w bramie kościoła Świętej Trójcy
Plik:Sandomierz kościół Świętego Michała.jpg|<div style='text-align:justify;>Sandomierz; obraz w ołtarzu głównym kościoła św. Michała Archanioła; Józef Buchbinder, ok. 1900</div>
Plik:Niepart.jpg|Niepart, pow. gostyński
Plik:Granowiec.jpg|Granowiec, pow. ostrowski; Archanioł Michał
Plik:Tursko Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Tursko, pow. pleszewski; św. Michał Archanioł na cokole figury [[:Plik:Tursko Matka Boska.jpg|Matki Boskiej Turskiej]]</div>
Plik:Andrzejewo Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Andrzejewo, woj. mazowieckie, pow. ostrowski; Archanioł Michał w zwieńczeniu ołtarza w kościele pw. św. Bartłomieja, pocz. XVIII w.</div>
Plik:Starawieś 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Starawieś, pow. węgrowski; Archanioł Michał w szczycie neogotyckiego kościoła</div>
Plik:Starawieś 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Starawieś, pow. węgrowski; Archanioł Michał; obraz z XVIII w. oparty na kompozycji Guido Reniiego, wg tradycji namalował go Szymon Czechowicz</div>
Plik:Biała Podlaska.jpg|Biała Podlaska; Michał Archanioł z 1981 r.
Plik:Krnov.jpg|Karniów, Śląsk Opawski, Czechy; Kriegerdenkmal (pomnik poległych w I wojnie światowej)
Plik:Trzciana Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzciana, Orawa, Słowacja; płaskorzeźba na cokole figury św. Jana Nepomucena z 1776 r.</div>
Plik:Fuggerei Augsburg Archanioł Michał.jpg|<div style='text-align:justify;>Augsburg, Szawbia, Niemcy; Archanioł Michał na domu (Hausfigur) w dzielnicy socjalnej Fuggerei, wybudowanej przez Jakoba Fuggera w 1524 r.</div>
</gallery>
[[Kategoria:Galerie]]
[[kategoria:Archanioł Michał]]

Plik:Schroetter Archanioł MIchał.jpg

2026-07-13T14:59:08Z

Anna Kowalczewska:

Georg Schroetter Krzeszów 1650 – 1717 Krzeszów (?) Archanioł Michał, 1690-1700 d. w kaplicy loretańskiej kościoła klasztornego w Krzeszowie, wł. Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Muzeum Narodowe we Wrocławiu (fot. 2026).

[[Kategoria:Wrocław]]
[[Kategoria:Archanioł Michał]]
[[Kategoria:Powiat kamiennogórski]]
[[Kategoria:Barokowe figury]]

Krzyże z Chrystusem z blachy na Słowacji

2026-07-01T06:14:07Z

Anna Kowalczewska:

'''Krzyże z Chrystusem malowanym na blasze na Słowacji'''

<gallery idths=320 heights=260 mode=packed>
Plik:Bańska Szczawnica.jpg|Bańska Szczawnica, kraj bańskobystrzycki
Plik:Majere.jpg|Szwaby Wyżne (Majere); kraj preszowski
Plik:Palota.jpg|Palota, kraj preszowski, powiat Medzilaborce
</gallery>

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Słowacji]]
[[Kategoria:Galerie]]

Plik:Majere.jpg

2026-07-01T06:13:12Z

Anna Kowalczewska:

Majere, kraj preszowski. Krzyż koło kościoła. Fot. 2026

49°23'49.2"N 20°22'36.1"E

{{LMZ}}

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Słowacji]]

Plik:La Cambe.jpg

2026-06-29T04:30:51Z

Anna Kowalczewska:

Niemiecki cmentarz wojskowy w La Cambe (fr. Cimetière militaire allemand de La Cambe). Pochowano tam ponad 21 000 niemieckich żołnierzy poległych w II wojnie światowej.

[[Kategoria:Francja]]

Plik:Żabiniec.jpg

2026-06-23T03:42:03Z

Anna Kowalczewska:

Żabiniec, przysiółek Domaradza w gm. Pokój., pow. namysłowski. Krzyż z Chrystusem z blachy, fot. 2019. W betonowym podłożu wyryta data 1920. Możliwe, że to data, gdy powstał krzyż i też data umieszczenia na nim blaszanej postaci. Na drzewcu data 2004. Możliwe, że wtedy miało miejsce aktualne malowanie postaci i wymiana drzewca.

50°56'20.4"N 17°50'58.1"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie opolskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy z lat 20. XX w.]]
[[Kategoria:Powiat namysłowski]]

Plik:Hałderze.jpg

2026-06-23T03:41:11Z

Anna Kowalczewska:

Hałderze, przysiółek wsi Nowe Smarchowice, gm. Namysłów, pow. namysłowski, fot. 2023.

51°02'04.5"N 17°41'05.7"E

{{LMZ}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie opolskim]]
[[Kategoria:Powiat namysłowski]]

Drewniana kaplica cmentarna z 1795 r. w Zambrowie

2026-06-22T04:00:47Z

Anna Kowalczewska: /* Historia i architektura kaplicy */

[[Plik:Zambrów kaplica 1795 inskrypcja.jpg|thumb|right|300.px|1. Inskrypcje nad wejściem do kaplicy cmentarnej z 1795 r. w Zambrowie]]
[[Plik:Zambrów kaplica 1795 d.jpg|thumb|right|300px|2. Inskrypcja fundacyjna cmentarza i malowidła danse macabre. Spotkanie ze śmiercią dwóch pijących szlachciców (z lewej i chłopki oraz śmierci (z prawej) ]]
'''Kaplica cmentarna w Zambrowie''' to zabytek architektoniczny, który znajduje się na terenie katolickiego cmentarza grzebalnego tej miejscowości. Utworzenie cmentarza w 1795 roku było odpowiedzią na ówczesne praktyki sanitarne. W tamtym czasie, z powodów zdrowotnych, przenoszono pochówki z cmentarzy przykościelnych na tereny poza centrum miejscowości. Cmentarz w Zambrowie, założony przez ks. Marcina Krajewskiego, powstał w odległości około 600 metrów od kościoła, na terenach należących do parafii.

== Historia i architektura kaplicy ==

Kaplica cmentarna, będąca najstarszym wolno stojącym zabytkiem w Zambrowie, została ufundowana przez samego księdza Marcina Krajewskiego. Jest to drewniana konstrukcja zrębowa, szalowana, podpiwniczona, na planie kwadratu. Jej dach, wykonany z gontu i o kształcie czterospadowym, jest zwieńczony obeliskową sterczyną. W latach 70. XX wieku kaplica została poddana modernizacji, w trakcie której dodano murowane schodki oraz zadaszenie nad wejściem. Nad wejściem do kaplicy widnieje inskrypcja o fundacji kaplicy przez Marcina Krajewskiego w 1795 r. i jej odnowieniu w 1866 r. przez J. Chęcińskiego. Poniżej wierszowana inskrypcja:

{|class="wikitable"
|-
|
Tu leżą kości waszych ojców, matek<br>
żon, mężów, krewnych tudzież miłych dziatek<br>
Mówcież im tu wieczne odpoczywanie<br>
Skarbiąc takoweż sobie pozdrowienie<br>
|
Tutaj są martwe waszej krwi popioły<br>
Tu spoczywają wasze przyjacioły<br>
Czcijcież te składy jako drogie dary<br>
Pomnąc, że tu was wniosą także mary.<br>
|-
|}

Jeszcze niżej epitafium Franciszki Chęcińskiej zmarłej w 1866 r.

'''Wnętrze kaplicy'''

Jedną z największych atrakcji kaplicy jest jej wnętrze, ozdobione późnobarokową polichromią. Wyróżniają się tu iluzjonistyczny ołtarz oraz sześć malowideł ukazujących taniec śmierci (danse macabre). Malowidła te przedstawiają spotkania różnych przedstawicieli społeczności zambrowskiej ze śmiercią. Postacie z prawej strony kaplicy (patrząc w kierunku ołtarza) są negatywne, z lewej zaś pozytywne. Ponadto wewnątrz kaplicy, nad drzwiami, znajduje się tablica erekcyjna cmentarza z herbem Krajewskich Jasieńczyk oraz łacińskim napisem fundacyjnym.

Tłumaczenie łacińskiej inskrypcji fundacyjnej.
{|class="wikitable"
|-
|
Obecny tu Cmentarz zgodnie z dawnym sposobem<br>
Budowania przez chrześcijan i zgodnie z nieskażoną opinią<br>
świadków, razem z tą kaplicą Marcin Krajewski<br>
Kanonik Katedralny płocki, oficjał łomżyński,<br>
rycerz orderu św. Stanisława, prepozyt zambrowski<br>
i nowogrodzki zbudował w 1795 roku i poświęcił Bogu.<br>
Gdy na nie spojrzysz pamiętając o swojej śmierci<br>
proś o wieczny pokój dla umarłych.
|-
|}

Kaplica cmentarna w Zambrowie jest ważnym świadectwem historii i kultury pogranicza Mazowsza i Podlasia. Jej architektura i bogate wnętrze, w tym szczególne malowidła ukazujące taniec śmierci, czynią ją jednym z ważnych zabytków regionu.

<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Zambrów kaplica 1795 danse macabre.jpg|3. Taniec śmierci; od lewej żołnierz ew. myśliwy, zakonnik i ksiądz
Plik:Zambrów kaplica 1795 ołtarz.jpg|4. Iluzjonistyczny ołtarz
Plik:Zambrów kaplica 1795 b.jpg|5. Kaplica z zewnątrz
Plik:Zambrów kaplica 1795.jpg|6. Kaplica z zewnątrz
</gallery>

[[Kategoria:Mazowsze]]
[[Kategoria:Województwo podlaskie]]

Herby mieszczan

2026-06-16T07:51:08Z

Anna Kowalczewska: /* Tarnau */

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)</div>
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Gmerk (herb?) Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604); plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Scholz Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Althoff, gen. Scholtz wg Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., s. 141, tab. 27,22)</small></div>
Plik:Althoff na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po prawej stronie patrzącego, heraldycznie lewy, herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)</div>
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)</div>
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Banckau, Bankau, Bankaw, Banek, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Elewacja_wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Banke na epitafium Chistopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego matką była Katharina von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VII|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke herb Schellenberg.jpg|Banke <small>(Schellenberg 1938, tab. 21/15)</small>
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein, 1963, tab. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecherer, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Becherer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Dumlose_(św._Wawrzyńca,_Najświętszego_Sakramentu)|płycie nagrobnej Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497)]]. Żona kupca Hansa Becherara, zmarłego również w 1497, właściciela domu w Rynku; córka [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]] Kaspara, sześciokrotnego ławnika na 10. (cechowym) miejscu.</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|Becherer (prawy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. Obok [[#Schilling|Schilling]] jego żony Ottilie.
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Beyera. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Schwarz|Schwarza]] lub ich spółki.</div>
Plik:Beyer 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)</div>
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
von Bockwitz, von Bockwicz, von Buckowicz, von Pockwicz, von Pockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; fragment niegdysiejszego epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Bokwitza|Hannsa Pockwicza (zm. 1510)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)</div>
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Bottener, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt i Buttner.jpg|<div style='text-align:justify;>Schmidt (z lewej strony herbowej) na obrazie wotywnym na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner|Friedricha Schmidta (1516–1595) i Kathariny Büttner]]; fara elżbietańska</div>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)</div>
</gallery>

== Clement ==
Clemens, Clemet<br>
Być może to jedna rodzina używająca gmerku, a potem w jednej z gałęzi herbu (nobilitacja do czeskiej szlachty dziedzicznej 1 VI 1532)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Clemens.jpg|Gmerk według Schellenberg 1938, s 69, tabl. 28,13.
Plik:Clement na epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner|Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner]] w farze elżbietańskiej
Plik:Clement Schellenberg.jpg|Clement <small>(Schellenberg 1938, s. 68, tabl 6,24.)</small>
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln, Cöln, Colner, Cöllner Colnerus, Kolner, Kölner,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim), Krafft <br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
[[Dompnigowie|Dompnig]], Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. [[Gmerki mieszczan wrocławskich|Znak]] użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Przeczów Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Herb na [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie| krzyżu z cmentarza morowego z 1600 r. w Mikowicach koło Namysłowa]]. Ufundowany przez Konrada Dompniga.</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>6. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Eben|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy chórów bocznych (1672).</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small></div>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich (?) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein, von Falkenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Fischer ==
Fischer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Fischer Breslau.jpg|<div style='text-align:justify;>Fischer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Narcyza_Fischera_i_jego_żony|epitafium Narcißa Fischera (zm. 1546) i jego żony Anny Rindfleisch (zm. 1576)]]; fara elżbietańska</div>
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]]
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
Kupiecka rodzina aktywna we Wrocławiu w II poł. XIV w.
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Gellhorn Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na ścianie jednej z wież alkierzowych pałacu w Nowiźnie koło Dzierżoniowa. Pałac był własnością Gellhornów w XVII i XVIII w. Herb można zobaczyć też na epitafiach w wielu dolnośląskich miejscowościach, np. w Nasławicach czy w Starym Zamku, wsiach w pow. wrocławskim.</div>
</gallery>
Peczoldus Gelhorn był ławnikiem w 1347 roku (nr 10) i rajcą w roku 1350 (nr 8). W tym czasie aktywni w mieście byli także Hanco (Hancone dicto Gelhor, świadkuje w 1352 r.) i Nicolaus (wspomniany w 1364 roku jako obywatel Wrocławia). Wszyscy, a może również niejaki Ekhardus, byli prawdopodobnie braćmi. Nicolaus z pewnością posiadał majątki ziemskie. W następnym pokoleniu Peter i Steibke, synowie Peczoldusa (Petzolda), byli nadal kupcami i obywatelami Wrocławia (aktywni w latach 1387–1406), ale już wtedy rodzina miała wiele majątków ziemskich, również lennych, i stopniowo weszła w stan ziemiański. Gelhornowie nie zapisali się więc wyraźnie w historii Wrocławia (incydentalne i odległe miejsca w radzie, kilka wzmianek w dokumentach) ale ród von Gellhorn to z kolei bardzo znana, rozrodzona i wpływowa szlachecka rodzina na Śląsku. Stein twierdzi <small>(Stein, ''Der Rat ...'', s. 113-114)</small>, że Niklaus był protoplastą kilku jej gałęzi: z Piotrówka (v. G und Petersdorf), z Mokrzeszowa (v. G und Kutzendorf), Przezdrowic (v G. und Prschidrowitz), bracia Peter i Steibke mieli dać początek liniom ze Starego Grodkowa (v. G. und Altengrottkau), z Rogowa (v. G und Rogau), z Bąkowic (v. G und Bankwitz), z Pieszyc (v. G. und Peterswaldau) i (v. G. und Kuchendorf). Von miało się pojawić ok. 1400 r. Czy takie jest pochodzenie von Gellhornów, których jdena z gałęzi została podniesiona w XVII w. do czeskiej wyższej szlachty, czy też Wrocławianie byli jedną z równoległych linii rodu, pozostaje do zbadania. W każdym razie ci ostatni są zasadniczo pomijani w genealogiach rodu i herbarzach.

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small></div>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil, Gremmil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela.</div>
Plik:Gremmel Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Gremmel u Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., tab.30,18.)</small></div>
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Gremmel <small>(Stein, Der Rat..., tab. XXX)</small></div>
</gallery>
Rodzina Gremmel (zapisywana też jako Gremil, Gremmil) wywodzi się z Hrabstwa Kłodzkiego, gdzie jej obecność jest potwierdzona źródłowo od początku XIV wieku. Członkowie tego rodu pełnili istotne funkcje w lokalnej administracji wiejskiej i miejskiej.

Założycielem rodu uchwytnym w źródłach jest Gremmel, który w latach 1329–1358 pełnił funkcję sołtysa w Idzikowie (Heinrichsdorf) oraz Żelaźnie (Eisersdorf). Jego syn, Petz Gremmel (zm. 1363), przeniósł się do miasta, zostając ławnikiem w Kłodzku i wchodząc w koligacje z miejscową elitą poprzez małżeństwo z córką radnego Menzla Liebsteina.

Kolejne pokolenia umocniły pozycję rodu w Kłodzku:
* Nickel (zm. 1387): Wnuk protoplasty, właściciel dóbr w Wojciechowicach (Königshain) i ławnik. Był człowiekiem pobożnym i majętnym – w 1368 roku odbył pielgrzymkę do Rzymu (Romfahrt).
* Paul (zm. 1407): Syn Nickela z pierwszego małżeństwa, obywatel Kłodzka. Podobnie jak ojciec, podjął trud podróży do Rzymu w 1381 roku. Jego żoną była Dorothea von Meckewitz.
* Inni przedstawiciele: Dokumenty wymieniają także Bernharda (pana zastawnego Dusznik i Łomnicy w latach 1385–1409) oraz Konrada i Henila.

Około połowy XV wieku jeden z Gremmelów, '''Hans Starszy (zm. 1499)''', syn Hansa, ławnika w Kłodzku, '''wyemigrował do Wrocławia''', gdzie zrobił błyskotliwą karierę.

Był kupcem. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1454 roku, a w 1475 roku wszedł do Rady Miejskiej. Zasiadał w niej nieprzerwanie przez 24 lata, pełniąc naprzemiennie funkcje ławnika oraz rajcy (konsula). Jego pozycja rosła stopniowo: w 1488 r. był jako piąty rajca skarbnikiem miejskim (cammerarius, Kämmerer, kamlarz), w latach 1491–1492 był drugim rajcą, w 1494 i 1497 przewodniczącym ławy. W 1494 r. został wybrany asesorem w sądzie lennym księstwa (Königlicher Mann, "mężem królewskim"). W 1493 roku objął najwyższą funkcję w mieście i księstwie wrocławskim – był przewodniczącym (starszym) rady i tym samym starostą księstwa wrocławskiego (Landeshauptmann). Pod koniec życia, ze względu na choroby, prosił o zwolnienie z najwyższych funkcji, zadowalając się w latach 1498–1499 stanowiskiem trzeciego rajcy. Jako pełniący w niektórych latach rajcowskie funkcje kamlarza, rajcy sprawującego nadzór budowlany (Bauherr) i seniora Rady w najważniejszych latach przebudowy wrocławskiego Ratusza, nadającej mu dzisiejszy kształt, miał wokół tego dzieła niemałe zasługi, porównywalne z dokonaniami Nicolausa Tinzmanna czy Hansa Krapffa.

Zgromadzone środki Hans Starszy inwestował w ziemię. W 1485 roku nabył majątek Brzezinka Średzka (Groß-Bresa), a także dobra w Kulinie, Zakrzowie i czynsz z Wilkowa (powiat średzki). Posiadał również dom przy Rynku, który sprzedał jednak już w 1476 roku. Był dwukrotnie żonaty: z Anną von Lemberg (ród patrycjuszowski) i Magdalene Greseling (ojciec bogaty kramarz). Jego córki wżeniły się w znane wrocławskie rody (von Bank, Tamme, Jopner, Scholtz).

Ród nie przetrwał jednak we Wrocławiu próby czasu. Syn Hansa Starszego, Hans Gremmel Młodszy (zm. 1509) został rajcą w 1508 r., ale nie zdołał utrzymać jego dziedzictwa. Już w 1500 roku, wraz z rodzeństwem (sistrami), sprzedał większość ojcowskich majątków ziemskich (poza Kulinem).

Kres wrocławskiej linii nastąpił szybko. Syn Hansa Młodszego, Achatius, zmarł w 1550 roku. Jego jedyny syn, Martin (zm. 1552), został duchownym (proboszczem w Prudniku). Wraz z jego bezpotomną śmiercią wrocławski ród rajców wygasł w linii męskiej.

Herb

Rodzina posługiwała się herbem, który przedstawiał trzy rogi ułożone wokół grotu strzały. Klejnot na hełmie stanowił pojedynczy róg. Barwy nieznane. Taki herb widnieje na tarczy herbowej umieszczonej w zworniku Izby Seniora Rady w Ratuszu Wrocławskim z 1485 roku i na kamiennym epitafium Hansa Scholza z 1505 roku w kościele św. Elżbiety (z nieco innym układem rogów i tarczy). Możliwe, że mamy do czynienia z klasycznym herbem mieszczańskim przyjętym przez rodzinę, niepotwierdzonym listem herbowym.

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter, Gutthäter, Gudetter, Gutthaeter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutthater Blazek I.jpg|Gutthäter <small>(Blažek, ''Der abgestorbene Adel... T 1,'' Taf. 29)</small>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter <small>(Stein, ''Der Rat...,'' Taf. XVI)</small>
</gallery>

== Hackner ==
Hackner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hackner Christoph gmerk.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana do 1705 r.<ref name="Jung">Jung, Hans. ''Christoph Hackner: ein schlesischer Barockbaumeister.'' Breslau 1933, okładka i s. 10.</ref>
Plik:Hackner Christoph pieczęć.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana po 1705 r.<ref name="Jung"/>
Plik:Hackner Christoph herb.jpg|Herb Christopha Hacknera na okładce książki o nim z 1939 r.<ref name="Jung"/>
</gallery>
Wrocławski budowniczy Christoph Hackner do 1705 r. używał pieczęci z gmerkiem nawiązującym do symboliki cechu murarzy. Od 1705 r. posługiwał się pieczęcią z herbem<ref name="Jung"/>. Zmiana ta mogła wiązać się z uzyskaniem tytułu cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister). Na zaprojektowanym przez niego własnym epitafium, znajdującym się na kościele św. Krzysztofa we Wrocławiu (por. [[Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu#Epitafium Christopha Hacknera|Epitafium Christopha Hacknera]]), umieszczono symbole odnoszące się do cechu murarzy, natomiast herb najprawdopodobniej nie został tam przedstawiony. Epitafium jest częściowo uszkodzone, a inskrypcje pozostają obecnie nieczytelne.

'''Christoph Hackner''' (1663–1741) był budowniczym i architektem barokowym działającym głównie we Wrocławiu i na Śląsku. Uczył się zawodu w Jaworze, a następnie we Wrocławiu u Johanna Georga Knolla, gdzie w 1696 uzyskał tytuł mistrza murarskiego. Od 1705 pełnił funkcję starszego cechu murarzy i kamieniarzy. Prawdopodobnie w tym samym roku uzyskał również tytuł cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister), który wiązał się z pełnieniem funkcji rzeczoznawcy i doradcy budowlanego przy administracji cesarskiej na Śląsku. Osiągnął wysoką pozycję zawodową jako inspektor budowlany magistratu oraz budowniczy miejski, realizując liczne projekty dla władz miejskich i fundatorów kościelnych. Do jego najważniejszych dzieł należą m.in. pałac Hatzfeldów we Wrocławiu, przebudowa zamku w Leśnicy oraz udział w budowie gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego; był także autorem bramy między kamieniczkami Jaś i Małgosia przy kościele św. Elżbiety. Jego działalność świadczy o znaczącym udziale w kształtowaniu architektury barokowej Śląska oraz o dużym uznaniu, jakim cieszył się wśród współczesnych.

== Hadamer ==
Hadamer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hadamer fe.jpg|Herb wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haniwald ==
Haniwald von Eckersdorf (Hanniwald, Hanniwaldt, Hannewald, Hanwald, Hanwalt i in)<br>
Rodzina pochodząca z Bolesławca osiadła we Wrocławiu w II poł. XVI w. Nie weszli do Rady Miasta ale utrzymywali bliskie kontakty z rodzinami patrycjatu, posiadali majątki w [[księstwo wrocławskie|księstwie]] i pełnili w nim urzędy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hanwald von Eckersdorf.jpg|Herb w zwieńczeniu portalu (1602) kaplicy [[#Uthmann und Schmolz|Uthmannów]] kościoła Świętej Trójcy w Żórawinie
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I, od 1523 von (auf) Bresa (Brzezina koło Miękini) gdy Achacy (zm. 1532) został wyniesiony do dziedzicznego czeskiego stanu szlacheckiego.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.</div>
Plik:Haunold II na epitafium Kittelów.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] z ok. 1650 r. w hali wieży fary elżbietańskiej. Reprezentuje 2 żonę Hansa [[#Kittel|Kittela]] Elisabeth Susanne (1620-1649).</div>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652</div>
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hermann ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hermann.jpg|Hermann; Herb: w polu błękitnym lew srebrny trzymający chorągiew. Klejnot: ramię w zbroi ze sztyletem, między skrzydłami w rozwarciu<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6">Siebmacher, ''Zweitausend bürgerliche Wappen'', Bd. 5, Abt. 1, s. 9, Taf. 6.</ref>.
</gallery>
Michael Hermann, kaznodzieja we Wrocławiu, profesor prawa kanonicznego, inspektor szkolny (zm. 1669)<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6"/>.

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]]. Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Hertwig na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz<br>
12 października 1539 roku ród Heugel został nobilitowany; 27 stycznia 1642 roku otrzymał cesarskie potwierdzenie szlachectwa.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Heugel 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Wawrzyńca Heugela; [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Heugel Hans epitafium.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Od_Wieży_do_kruchty_południowej|epitafium Hansa Heugela (zm. 1553)]] na południowej elewacji fary elżbietańskiej
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugelów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb mieszczański [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium. Gmerk jako godło na tarczy.
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning, Hürniger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hürniger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda (Dippranda) von Reibnitz w Wierzbicach pow. wrocławski (zm. 1575)]]; herb matki Christine Jenkwitz</div>
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Jenkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha (zm. 1509)
Plik:Jentsch 1488.jpg|Herb (gmerk) Davida Jentscha (zm. 1509); [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb (gmerk) reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb (gmerk) na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kittel ==
Kittel, von Kittel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kittel herb.jpg|Herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] w hali wieży fary elżbietańskiej (ok. 1650).
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, u góry, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, z prawej< na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn, Churn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Kurn na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była Hedwig Kurn, poślubiona w 1484 r., zmarła w 1491.</div>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Kurn, klejnot nieznany. Według danych z archiwum miejskiego (Stein<ref name="Stein"/>). Prawdopodobnie błąd Steina.</div>
</gallery>

== Ladebach ==
Ladebach, Ladenbach, Ladenbacher (von)<br>
Mieszczańska rodzina z Chojnowa (Haynau), której jedna linia osiedliła się w poł. XVI w. we Wrocławiu. Prawdopodobnie szlachectwo ok. 1580 r.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ladebach Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
</Gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga</div>
Plik:Lemberg, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/></div>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]</div>
</gallery>

== Luck ==
Luck, Luck von von Boguslawitz, von Luchsen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Luchsen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Luck_(Luchsen)|północnego chóru bocznego]] w farze elżbietańskiej we Wrocławiu</div>
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera</div>
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Meisner ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]] (ok. 1515). To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.</div>
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meißner ==
Meißner, Meissner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner na epitafium Johanna Meisnera.jpg|<div style='text-align:justify;>Meißner na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Meissnera_i_jego_żony_Marthy_z_domu_Fischer|epitafium Johanna Meissnera (zm. 1588) w farze elżbietańskiej]]</div>
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Miltnerów von Miltenberg na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herby_Miltner_von_Miltenberg_na_balustradach_empor_naw_bocznych| balustradach empor naw bocznych]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Miltner 2.jpg|Jak wyżej
Plik:Miltner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)</div>
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534)]] na południowej ścianie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Monau 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Monau na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.</div>
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg ([[Gregor Morenberg|Schwab]]), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg Elbing.jpg|<div style='text-align:justify;>Ekslibris [[Gregor Morenberg|Andreasa Morenberga]] (1548-1609) w ośmiotomowej Biblii Poliglota, podarowanej przez niego Bibliotece Gimnazjalnej w Elblągu </div>
Plik:Morenberger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Morenbergerów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller von Malkwitz ==
Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Müller portal 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Müllerów von Malkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Portal_Müllera|portalu do kaplicy św. Katarzyny w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann I ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_4_N|epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w farze elżbietanskiej]]; wrocławski kupiec urodzony w Pirnie, od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r.</div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Neumann na mosiężnej płycie z nagrobka prawdopodobnie Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa|farze elżbietańskiej]]. Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herby być może [[#Hertwig|Hertwig]].</div>
Plik:Johann Gottlieb Neumann miedzioryt.jpg|<div style='text-align:justify;>Portret Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) z herbem u dołu. Miedzioryt z 1737 r. autorstwa G.P. Buscha według obrazu F. Jachmanna.</div>
</gallery>

== Neumann II ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (1661-1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== N.N. ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia kaplicy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Smedchin_(Xa)|kaplicy Smedechinów]] w farze elżbietańskiej. Być może Mathiasa Smedchina lub jego syna (XV w.?).
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok. 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN 1537.jpg|Zwieńczenie portalu kamienicy przy ul Wita Stwosza 14 (1537 r.); herb (niezidentyfikowany) i portrety fundatorów; Muzeum Architektury
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN z epitafium Kittel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana wschodnia hali wieży|epitafium rodziny Kittel w farze elżbietańskiej]]. Według życiorysu Hansa Kittla i układu herbów na tym epitafium powinien być to herb jego pierwszej żony Marii Scholz (1580 - 27 I 1637), którą poślubił 8 IX 1619. Nie jest to jednak herb wrocławskich [[#Scholtz|Scholzów]]. Hans przebywał (mieszkał) prawdopodobnie w 1618 r. w Toruniu. Być może żona pochodzi stamtąd. Była 11 lat starsza od męża.</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych, ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== N.N. związane z Götz ===
Niezidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium. Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pfortner, Pförtner, Pförttner, Pförtner von der Hölle, Pförtner und Hellen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pförtner Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pipples ==
von Pipples, Peblis, Pipel, Piplis, Pipliss, Pippel, Pipples
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pipples.jpg|Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Pipples na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny von Piples (zm. 1560)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Peblis Piplis.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby Peblis i Piplis <small>(Schellenberg, ''Schlesisches Wappenbuch'', tablica XXI, s. 101)</small></div>
Plik:Phillipson.jpg|Gadźet (torba) z herbem rodziny (klanu) Phillipson
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Poppel, Poppelau, Popelow, Popplau, Popplaw, Poppelaw, Popplow, (von) i inne.

=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na sklepieniu pod emporą w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Sklepienie_pod_Chórem_Królewskim|zachodnim przęśle nawy głównej (XV w.)]] fary elżbietańskiej</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>

=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, Brockendörfer, Brockendörffer, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendörfer Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Brockendörfferów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Redinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Rüdinger, Witzendorff-Rehdiger</br>
Nobilitacja w 1544 (szlachta czeska i austriacka).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Płyta_krypty_Rehdigerów|płycie z krypty Rehiderów]]. Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu.</div>
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
To herb linii hrabiowskiej Reichenbachów. Herb wrocławskich patrycjuszy jest nieznany. Stein sugeruje, że był taki sam ale to bardzo wątpliwe.

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, Riedel von Löwenstern, Riedel von Loewenstern, Riedel von Lewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel i Becker.jpg|Herb Riedelów (heraldycznie z lewej) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Matthäusa_Riedela_i_jego_żony_Margarethy_z_domu_Becker|epitafium Matthäusa Riedela von Löwenstern (1604–1670)]] we wrocławskiej farze elżbietańskiej
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herb_Riemer_von_Riemberg_na_prospekcie_organowym|centrum balustrady prospektu organowego]] w farze elżbietańskiej. Umieszczony tam w związku ze sfinansowaniem dekoracji malarskiej i pozłotniczej prospektu przez Christiana Gottlieba Riemer von Riemberg (1692-1762).</div>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Ridndfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch według Encyklopedii Wrocławia
</gallery>
Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Christopha Rindfleischa na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|jego epitafium z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rindfleisch reprezentujący Magdalenę z domu Rindfleisch (zm. 1559) na epitafium jej męża [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|Sebastiana Monau (zm. 1534)]]</div>
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)</div>
</gallery>

== Röber ==
Röber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Röber Schellenberg.jpg|Herb rodziny Röber <small>(Schellenberg 1938, t. 15)</small>
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Pogmatwane. To raczej różne rodziny. Kogut na wcześniejszych epitafiach niż koło, a tka nie powinno być (U Steina tak pogmatwane).

== Rotichen ==
Rotichena, Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rötich, Rudich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotichen na epitafium Johannesa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów, u dołu, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Sauermann, Saurmann, Saurman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|epitafium Sebalda Sauermana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Saurma Luthold.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_trumienna_Lutholda_von_Saurma|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbietańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
Schebitz, von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheffer ==
Schaeffer, Schaffer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Friedricha Scheffera|epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607)]] w północno-zachodniej kruchcie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Scheffer Blazek.jpg|Scheffer w Blážek 1894, t. 69, s. 109.
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling (lewy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. To herb jego żony Ottilie (zm. 1536).</div>
Plik:Schilling 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.</div>
Plik:Schilling 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Schilling Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt i Buttner.jpg|<div style='text-align:justify;>Schmidt (z prawej strony herbowej) na obrazie wotywnym na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner|Friedricha Schmidta (1516–1595) i Kathariny Büttner]]; fara elżbietańska</div>
Plik:Schmidt na epitafium Friedricha Schmidta.jpg|<div style='text-align:justify;>Schmidt na obrazie wotywnym na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner|Friedricha Schmidta (1516–1595) i Kathariny Büttner]]; fara elżbietańska</div>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, Scholz, von Scholtz, von Scholtzen<br>
Rodzina pojawiła się we Wrocławiu w XVI w. (Nicolaus Scholtz). 1 czerwca 1622 r. czeskie szlachectwo wraz z predykatem „von Scholtz” oraz „von Scholtzen” (Johann Scholtz (1570-1624), kupiec).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholtz Osiek.jpg|Herb von Scholtzów na bramie posesji w Osieku, pow. średzki
Plik:Scholz Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholtz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była zmarła w 1491 r. Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal.</div>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schubart ==
Schubart, Schubert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schubart i inne.jpg|<div style='text-align:justify;>Skrajny po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Schwarza. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Beyer|Beyera]] lub ich spółki.</div>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel (najprawdopodobniej bez związku z Seidlami niżej)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na epitafium tkacza wełnianego, rajcy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu)|Melchiora Seidla (zm. 1542)]]. Na białym tle wygląd gmerku na epitafium ok. 1860 r. według Luchsa <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...,'' s. 229).</small></div>
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seiler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Seyllerów na obrazie wotywnym na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner|Friedricha Schmidta (ok. 1516–1595) i Kathariny Büttner]] pod Anną Schmidt (1551–1592), żoną Abrahama von Seyller (1583–1583)</div>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|<div style='text-align:justify;>Stosch na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej</div>
</gallery>
Stary ród szlachecki. Pojawiają się ożenki we Wrocławiu, ale czy jakaś linia wrocławska istniała?

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau na epitafium Cathariny von Tarnau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Cathariny z domu von Tarnau (1561–1616) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Heinricha_Schmidta_auf_Schmiedefeld_i_jego_żony_Cathariny_z_domu_von_Tarnau|epitafium jej i jej męża Heinricha Schmidta auf Schmiedefeld]] znajdującym się w Muzeum Narodowym w Warszawie (pierwotnie fara elżbietańska we Wrocławiu).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Tauchen ==
Tauchen, Tauch, Tawchen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz Rynek 8.jpg|Rynek 8 (kamienica Pod Siedmioma Elektorami); herb rodziny [[Herby_mieszczan#Uthmann_und_Schmolz|Uthmann und Schmolz]] w przejściu pomiędzy salą sprzedaży, a zapleczem sklepu sieci Żabka (2024), I poł. XVI w.
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willer ==
Willer, von Willer
Rodzina ze Zgorzelca obecna we Wrocławiu przez dwa pokolenia w XVI i pocz. XVII w. W linii zgorzeleckiej czeska szlachta od 1537 r. (w 1578 r. potwierdzenie i uzupełnienie dla przedstawiciela wrocławskiej gałęzi rodziny).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willer W.jpg|Herb Willerów w dwóch odmianach (druga na epitafium w Zgorzelcu) <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
Plik:Willer G.jpg|Herb Willerów <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, Wolff aus Schwaben, von Wolff<br>
30 IX 1706 r. Johann Georg von Wolff (zm. 1722), wrocławski kupiec i ławnik, został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb von Wolff nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Wejście_do_zakrystii|wejściem do zakrystii]] wrocławskiej fary elżbietańskiej
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.
* Siebmacher Johann. Johann Siebmachers grosses und allgemeines Wappenbuch. In einer neuen, vollständig geordneten und reich vermehrten Auflage mit heraldischen und historisch-genealogischen Erläuterungen. Neu hrsg. von Otto Titan von Hefner. Bd. 5, Abt. 1: Zweitausend bürgerliche Wappen. Nürnberg 1857.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]

Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej

2026-06-16T07:49:21Z

Anna Kowalczewska: /* Epitafium Heinricha Schmidta auf Schmiedefeld i jego żony Cathariny z domu von Tarnau */

'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br>

'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br>
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]
<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
== Nawa południowa ==
=== Południowa kaplica boczna ===
----
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego.
====== Widok ogólny ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową
</gallery>
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch.

====== Epitafium Heinricha Rybischa ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div>

====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg
</gallery>
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.

====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div>

====== Epitafium Kathariny Rybisch ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg
</gallery>
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div>

=== W nawie południowej ===
----
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.

====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV
</gallery>
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia).

====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======
<gallery mode=Packed heights=210px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja
</gallery>
<gallery mode=Packed heights=300px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div>
</gallery>
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.

Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br>
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''

Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i [[tarcza trumienna|tarcza pogrzebowa]]. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.

====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)
</gallery>
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].

'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – [[tarcza trumienna|tarcza herbowa)]] to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br>
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.

====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; [[Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]
</gallery>
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".

====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]
</gallery>
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.

Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

=== Kaplice w nawie południowej ===
----
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza.
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ====
----
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561.

====== Epitafium Konrada Sauermanna ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej
</gallery>
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====
----
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).

====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)
</gallery>
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br>
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br>
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r.

Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.

====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg
</gallery>
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).

====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]
</gallery>
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====
----
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)

====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera
</gallery>
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.

==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====
----
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie).
===== Ściana wschodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div>
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w?
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div>
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div>
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div>
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div>
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div>
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div>
</gallery>

===== Posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div>
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div>
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div>
</gallery>

===== Ściana zachodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]], herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div>
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div>
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div>
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div>
</gallery>

==== Kruchta południowa (V) ====
----
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].

====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======
<gallery mode=Packed heights=260px>
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy
</gallery>
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.

====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona
</gallery>
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].

====== Epitafium Georga Jeschke ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke
</gallery>
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).

==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====
----
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r.
===== Ściana wschodnia =====
----
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r.
<gallery mode=packed heights=410px>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div>
</gallery>
===== Ściana południowa =====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div>
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. .
</gallery>

===== Ściana zachodnia i posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div>
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div>
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.
</gallery>

==== Hala wieży (IX) ====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]]
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia
</gallery>

====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie.
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div>
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r.
</gallery>
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców.
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''

Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].

====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.
</gallery>

====== Epitafium Kittelów ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).
</gallery>
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.

====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r.
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div>
</gallery>
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.

=== Filary w nawie południowej ===
----
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)
==== Filar 2. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy.
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div>
</gallery>

==== Filar 3. ====
----
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon
</gallery>
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.

====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza
</gallery>
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.

==== Filar 4. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div>
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div>
</gallery>

==== Filar V ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div>
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div>
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div>
</gallery>

==== Filar VI S ====
====== Epitafium Heinricha Schmidta auf Schmiedefeld i jego żony Cathariny z domu von Tarnau ======
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 5.jpg
Plik:Konsola filar 5.jpg
Plik:Schmidt auf Schmiedefeld Heinrich epitafium.jpg
Plik:Schmidt auf Schmiedefeld Heinrich epitafium b.epitafium.jpg
</gallery>
Na VI filarze w nawie południowej widać piaskowcową konsolę z lwią maską. To pozostałość po epitafium Heinricha Schmidta auf Schmiedefeld (1558–1616) i jego żony Cathariny z domu von Tarnau (1561–1616), które znajduje się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie. Pomnik ten wyróżniał się użyciem drogich materiałów, łącząc kamienne obramowanie, odlewy z brązu oraz rzadko spotykane malarstwo emaliowe na miedzi. Dawna literatura inwentaryzacyjna (m.in. Hermann Luchs) zwracała jednak uwagę na wyraźny kontrast między wysoką wartością materialną obiektu a jego rzemieślniczym, mało zadowalającym wykonaniem artystycznym.

Centralnym elementem prostego, piaskowcowego obramowania była zamykana szafka ołtarzowa z dwoma miedzianymi skrzydłami drzwiowymi. Główny obraz ,znajdujący się pierwotnie wewnątrz skrzynki, zaginął. Zachowała się natomiast dekoracja samych drzwiczek, wykonana techniką olejną na miedzianej blasze. Na ich wewnętrznych stronach ukazano sceny Ofiarowania Izaaka oraz Wywyższenia miedzianego węża, natomiast na stronach zewnętrznych namalowano w odcieniach szarości (grisaille) Wskrzeszenie Łazarza. Szafkę ołtarzową otacza zespół dziewięciu małych tabliczek emaliowanych na miedzi, w których kompozycji badacze dopatrywali się nawiązań do wzorów włoskich. Miniatury te charakteryzują się paletą barwną zdominowaną przez bordowy (burgund), szmaragdową zieleń, kobalt, granat oraz biel ołowianą. Przedstawiają one luźno rozmieszczone sceny z Pasji i życia Chrystusa: Obrzezanie, Pojmanie, Wyszydzenie, Przesłuchanie, Biczowanie, Ecce Homo, Ukrzyżowanie, Opłakiwanie oraz Zmartwychwstanie. W źródłach odnotowano, że jeszcze w 1649 roku tabliczek emaliowanych było czternaście – do lat 20. XIX wieku przetrwało ich jednak tylko dziewięć. Bezpośrednio pod ołtarzykiem umieszczono dwa mniejsze portrety wotywne (olej na miedzi), ukazujące klęczącego Heinricha z dwoma synami po prawej stronie oraz Catharinę z trzema córkami po lewej.

Układ heraldyczny pomnika przedstawiał powiązania rodzinne i status zmarłych. W strefie górnej umieszczony był wykonany w pozłacanym brązie herb rodowy von Tarnau. Towarzyszący mu pierwotnie herb Schmidtów zaginął przed 1824 rokiem. Na bocznych krawędziach ramy schodziły symetrycznie ku dołowi dwie identyczne linie heraldyczne, obejmujące po trzy tarcze z lewej i prawej strony. Były to kolejno od góry herby rodów: Reichel, Banke oraz Rindfleisch. Całość kompozycji wieńczyły u góry figury odlane w brązie – postać Zmartwychwstałego Chrystusa oraz dwa anioły. Pod rzeźbą Zbawiciela znajdowała się dawniej miedziana tabliczka z łacińską sentencją: Christi passio est fortissima actio, quia mors nostra illius morte est superata („Męka Chrystusa jest najsilniejszym czynem, gdyż nasza śmierć została pokonana przez Jego śmierć”).

Główna, dolna tablica inskrypcyjna, wycięta w miedzianej blasze, została zapisana ozdobnym pismem niemieckim (Zierschrift). Upamiętnia ona małżonków, którzy zmarli w odstępie zaledwie dwóch miesięcy, co pozwala przypuszczać, że padli ofiarą szalejącej wówczas w mieście zarazy. Inskrypcja brzmi: „W roku 1616, dnia 27 lipca, w Bogu szczęśliwie zasnął szlachetny, czcigodny i dobrze uposażony pan Heinrich Schmid, z domu i na Schmiedefeld, Höschen i Grünaich, członek tutejszej rady miejskiej od 19 lat, poborca podatkowy chwalebnego rycerstwa księstwa wrocławskiego oraz okręgu [Weichbildu] Newmärgt od 10 lat, przełożony tego kościoła od 14 lat, w wieku zaś 58 lat. Wcześniej jednak, dnia 29 maja, [zmarła] szlachetna, wielce poczciwa i cnotliwa pani Catharina, z domu von Tarnaw, jego żona, w wieku 55 lat. Niech Bóg im będzie miłościwy.” Na dolnym marginesie zachowała się sygnatura artysty: C. R., utożsamiana w literaturze z wrocławskim złotnikiem i odlewcą Casparem Rauchem.

Heinrich Schmidt był piątym i najmłodszym synem Friedricha Schmidta oraz Kathariny Büttner. Choć po ojcu przejął podwrocławskie majątki i pełnił liczne funkcje publiczne (m.in. starszego poborcy podatkowego, skarbnika miejskiego i starosty miejskiego), jego śmierć w 1616 roku przerwała rozwój tej linii rodziny. Ciągłość pamięci o rodzie pozostawała jednak czytelna w topografii kościoła św. Elżbiety – epitafium rodziców Heinricha znajduje się bowiem niedaleko, na 5. filarze nawy północnej.

==== Filar VII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div>
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div>
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain]] (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div>
</gallery>

==== Filar VIII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div>
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div>
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div>
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]] Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div>
</gallery>

== Nawa północna ==
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim
</gallery>
=== W nawie północnej ===
----
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen
</gallery>
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].

Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.

====== Wejście do północnej kruchty ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div>
</gallery>

=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===
----
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium
</gallery>
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.

=== Kaplice w nawie północnej ===
----
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====
----
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.
----
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia">
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div>
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div>
</gallery>

<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej.
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div>
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)
</gallery>
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''

====== Epitafium Friedricha Scheffera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium
</gallery>
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.

==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg
</gallery>
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].

==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====
----
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli.

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div>
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów
</gallery>

=== Filary w nawie północnej ===
----
==== Filar 2. N ====
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika.
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth
</gallery>
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].

==== Filar 5. N ====
====== Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schmidt Friedrich i Buttner Katharina.jpg|Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner
Plik:Schmidt Friedrich i Buttner Katharina rodzina.jpg|Freidrich i Katharina z rodziną
Plik:Schmidt Friedrich i Buttner Katharina herby.jpg|Górna część epitafium: dwa mosiężne herby [[Herby_mieszczan#Schmidt|Schmidt]] i [[Herby_mieszczan#Büttner|Büttner]] na pozłacanej miedzianej płycie oraz kamienne herby Schmidt i [[Herby_mieszczan#Clement|Clement]] na konsolkach boków przyczółka.
</gallery>
'''Epitafium Friedricha Schmidta (ok. 1516–1595) i jego żony Kathariny z domu Büttner (ok. 1520–1584)''' wiszące na 5. filarze nawy północnej ma formę pionowego owalu ujętego w bogato rzeźbioną, piaskowcową ramę w duchu renesansu przechodzącego w manieryzm. Konstrukcję wspartą na konsoli flankują pełnoplastyczne figury królów starotestamentowych: Dawida z harfą oraz Jozuego w zbroi. Całość wieńczy przerwany przyczółek z postaciami geniuszy. Centralne pole monumentu zajmuje wielka, miedziana i pozłacana płyta, pokryta gęstym, trawionym ornamentem roślinnym, w który wpleciono motywy ptaków, aniołów i żółwi. W strukturę monumentu wpleciono dwa obrazy olejne na miedzi: górny przedstawiający Zmartwychwstanie Chrystusa oraz dolny, wotywny, ukazujący klęczących małżonków w otoczeniu postaci męskich – osiem sylwetek przed Friedrichem – i żeńskich – trzy sylwetki przed Kathariną. Postać, pod którą jest herb (prawdopodobnie [[Herby mieszczan#Seiler|Seyller]], to córka Anna (1551–1592), żona Abrahama von Seyller (1583–1583) lekarza miejskiego i lekarza przybocznego księcia brzeskiego. Nad sceną Zmartwychwstania osadzono dwa duże mosiężne herby – [[Herby_mieszczan#Schmidt|Schmidtów]] i [[Herby_mieszczan#Büttner|Büttnerów]], a na bocznych uszakach ramy parę tarcz wyciętych w kamieniu – ponownie Schmidtów oraz herb rodziny [[Herby_mieszczan#Clement|Clement]]. Umieszczenie tego ostatniego herbu jest nietypowe i zmyliło historyków, którzy najczęściej twierdzili, że to „nieznany herb". Jest to herb matki Kathariny – Anny Clement (zm. 1552).

Inskrypcje na epitafium, rozmieszczone w kilku polach, wykonano złotą frakturą i antykwą na czarnym tle. Górna tabliczka zawiera łaciński dwuwiersz o przezwyciężeniu trwogi śmierci dzięki wierze w zmartwychwstanie Chrystusa. Dwie duże boczne tablice upamiętniają odpowiednio Friedricha Schmidta (z prawej) oraz jego żonę Katharinę (z lewej), podając ich wiek oraz precyzyjne daty śmierci. W dolnym wycięciu płyty umieszczono natomiast tekst biblijnego Psalmu 90, przypominający o krótkości i marności ludzkiego żywota. Dzieło powstałe około 1600 r. przypisywane jest dwóm twórcom: Gerhardowi Hendrikowi, któremu zawdzięczamy piaskowcowe obramienie z figurami wodzów starotestamentowych, oraz Jacobowi Waltherowi – malarzowi obrazów na blasze.

Friedrich Schmidt (ok. 1516 – 22 VI 1595) był zamożnym kupcem, wrocławskim patrycjuszem oraz wieloletnim członkiem magistratu. Do Wrocławia przybył przed 1543 rokiem z Austrii, szybko gromadząc znaczny majątek ziemski, na który składały się podwrocławskie dobra Kuźniki (Schmiedefeld), Dworek (Höfchen) oraz Dąbie (Grüneiche), a także reprezentacyjna kamienica przy Rynku. Przez długi czas odmawiał wejścia do rady miejskiej, chroniąc własne interesy handlowe, jednak od 1573 roku zasiadał w niej nieprzerwanie przez kolejne 23 lata, pełniąc na zmianę funkcje ławnika oraz rajcy. Pod koniec życia sprawował urząd zastępcy przewodniczącego ławników. Był też Mężem Królewskim ([[Königlicher Mann]]), czyli asesorem w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwo wrocławskie]]. W 1589 roku otrzymał zatwierdzenie tytułu szlacheckiego Rzeszy, nadanego wcześniej w Austrii jego ojcu, z własnym predykatem „von Schmiedefeld". W 1543 roku poślubił Katharinę Büttner (ok. 1520 – 24 XI 1584), córkę Kaspara Büttnera, pana na Mościsku (Faulbrück).

Ród Schmidtów wywodził się z Austrii, skąd w XVI wieku przeniósł się na Śląsk, dając początek wpływowej wrocławskiej linii patrycjuszowskiej. Z małżeństwa Friedricha i Kathariny narodziło się – wbrew dawnej literaturze inwentaryzacyjnej, mówiącej o ośmiu synach i trzech córkach na podstawie liczby postaci z obrazu – sześcioro udokumentowanych w źródłach dzieci: pięciu synów i jedna córka. Nadliczbowe osoby na malowidle to najpewniej zmarłe w dzieciństwie niemowlęta, zięciowie lub wnuki. Przed wspomnianą wyżej córką Anną stoją prawdopodobnie dwie jej córki: Anna i Katharina, a po stronie męskiej być może jej dwaj synowie: Abraham i Friedrich. Najwybitniejszym przedstawicielem drugiego pokolenia był Heinrich von Schmidt auf Schmiedefeld (ok. 1558–1616) – wpływowy cesarski urzędnik i wieloletni rajca. Również on doczekał się epitafium w kościele św. Elżbiety; dziś znajduje się ono w Muzeum Narodowym w Warszawie, a na 6. filarze w nawie południowej pozostała po nim tylko konsola z lwią maską.

==== Filar 7. N ====
Filar ambony
====== Epitafium Matthäusa Riedela i jego żony Margarethy z domu Becker ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Riedel epitafium fa.jpg|Epitafium [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedelów]]
Plik:Riedel Matthes i Margaretha.jpg|Małżonkowie Matthäus Riedel von Löwenstern i Margaretha z domu Becker von Rosenfeld
</gallery>
Epitafium Matthäusa [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedela von Löwenstern]] (1604–1670) i jego żony Margarethy z domu [[Herby_we_Wrocławiu#Becker_von_Rosenfeld|Becker von Rosenfeld]] (zm. 1683) ma formę prostokątnej mosiężnej tablicy inskrypcyjnej ujętej w bogato dekorowaną srebrzoną ramę o późnobarokowej dekoracji roślinnej. W dolnej części znajdują się dwa portrety małżonków, poniżej ich herby. Dzieło sygnowane inicjałami C. F. Wymiary ok. 5′ × 2′ 8″ (ok. 158 × 84 cm). Inskrypcja upamiętnia Matthäusa Riedela von Löwenstern, rajcę wrocławskiego oraz właściciela dóbr Trestno pod Wrocławiem i Zabradowice (Seiffersdorf) pod Oławą, oraz jego żonę Margarethę z domu Becker von Rosenfeld. Tekst podkreśla zgodne pożycie małżeńskie przez ponad 35 lat oraz nadzieję na ponowne zjednoczenie duszy z ciałem po śmierci.

Umieszczenie epitafium w tym miejscu pozostaje w bezpośrednim związku z fundacją ambony. Po zawaleniu się części kościoła w 1649 r., w wyniku którego zniszczona została poprzednia ambona, Matthäus ufundował nową, wykonaną z czarnego marmuru włoskiego, z kolumnami z marmuru salzburskiego i dekoracją z alabastru. Informowała o tym złocona tablica miedziana, która znajdowała się na wschodniej stronie tego samego filara ambony. Koszt fundacji wyniósł około 5000 florenów.

Matthäus Riedel (1604 – 25 II 1670) zamożny kupiec i wrocławski patrycjusz. Był właścicielem dóbr Trestno (Treschen) pod Wrocławiem oraz Zabradowice (Seiffersdorf) pod Oławą.

Od 1657 r. do śmierci zasiadał w radzie miejskiej, początkowo w ławie (1657–1668), następnie w radzie (1669–1670). Jako ławnik był w 1659 r. zarządcą Piwnicy Świdnickiej, a następnie przez 9 lat pełnił funkcję zastępcy miejskiego skarbnika (Unterkämmerer). Umiejętnie zarządzał też własnym majątkiem, który powiększył o kolejne dobra: Sadowice Wrocławskie i Samotwór w dzisiejszym powiecie wrocławskim oraz Lipę i Grudno koło Bolkowa.

W czasie wojny trzydziestoletniej kościół w Trestnie został poważnie uszkodzony; Riedel sfinansował jego odbudowę. W 1654 r., gdy w wyniku realizacji postanowień pokoju westfalskiego dotyczących zwrotu części kościołów katolikom (tzw. redukcji kościołów protestanckich) świątynia została odebrana protestantom i włączona do parafii św. Maurycego we Wrocławiu, występował przeciw tej decyzji.

W 1633 r. Matthäus zawarł małżeństwo z Margarethą Becker von Rosenfeld (ok. 1610 – 7 XI 1683), córką Heinricha Becker von Rosenfeld z rodu pochodzącego z Saksonii. Małżeństwo miało sześcioro znanych dzieci, w tym trzech synów, jednak wrocławska linia rodu wygasła.

Matthäus [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedel]] wraz z braćmi Lorenzem i Georgiem został 7 V 1636 r. podniesiony do dziedzicznego stanu szlacheckiego krajów Korony Czeskiej z predykatem von Löwenstern. Wcześniej, w 1596 r., jego ojciec Peter wraz z bratem Georgiem otrzymali od cesarza Rudolfa II list herbowy.

==== Filar 8. N ====
====== Tarcza trumienna Lutholda von Saurma ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Saurma Luthold.jpg|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)
</gallery>
'''Totenschild''' ([[tarcza trumienna|tarcza trumienna]], tarcza pogrzebowa) '''Leutholda von Saurma''' (Leütholt, Leutold) (25 I 1636 – 7 VIII 1667).<br>
Wrocławska patrycjuszowska rodzina [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermann (Saurmann)]], ważna w II poł. XV i w XVI w., w czasach Leutholda była już rodem ziemiańskim posiadającym liczne dobra, także poza księstwem wrocławskim, co wykluczało jej przedstawicieli z zasiadania w radzie miasta. Leuthold należał do jelczańskiej linii von Saurma (inna linia używała formy von Sauerma). Odziedziczył Uraz (księstwo oleśnickie). Był również właścicielem Gniechowic w księstwie wrocławskim oraz Górnej Strugi (Ober Adelsbach w księstwie świdnickim; obecnie część wsi Struga koło Wałbrzycha). Nie pozostawił potomstwa.<br>
W farze znajdowało się wiele pamiątek po rodzinie i część z nich zachowała się do dziś, m.in. epitafium założyciela wrocławskiej linii rodu, Sebalda Sauermanna (zm. 1508). W tym okresie ród von Saurma grzebał jednak swoich zmarłych głównie w kościołach znajdujących się w dobrach rodowych. Leuthold von Saurma zmarł we Wrocławiu, dlatego został pochowany w farze elżbietańskiej.<br>
Tekst inskrypcji: „16 Egd. H. H. Leütholt v. Saurma. 67.“ Tarcza wisiała wcześniej na 4. filarze nawy południowej (co najmniej od 1858 r.).

== Nawa główna ==
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).

=== Prospekt organowy i emopry ===
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim
</gallery>

====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]
</gallery>
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.

[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.

====== Chór Królewski ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł
</gallery>
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.

Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.

Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.

====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg
</gallery>
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]].

[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej.

'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.

Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.

====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div>
</gallery>
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.

'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu.

Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''

====== Epitafium Hansa Bokwitza ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div>
</gallery>
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna.

Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br>
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br>
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.

{{stub 2}}

== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.
</gallery>

== Literatura ==
=== Epitafia i płyty nagrobne ===
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c)
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982.
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532.
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.

=== Mieszczanie ===
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015.
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.
___
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961.
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213.
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967.
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Schmidt auf Schmiedefeld Heinrich epitafium b.epitafium.jpg

2026-06-16T07:45:58Z

Anna Kowalczewska:

Epitafium Heinricha Schmidt auf Schmiedefeld (1558-1616) i jego żony Cathariny z domu von Tarnau (1461-1616).

Epitafium wsiało na 5. filarze fary elżbietańskiej. Aktualnie w Muzeum Narodowym w Warszawie. Fot. z https://www.bildindex.de/. Początek XX wieku.

[[Kategoria:Wrocław w XVII wieku]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Konsola filar 5.jpg

2026-06-16T07:45:28Z

Anna Kowalczewska:

Konsola Epitafium Heinricha Schmidt auf Schmiedefeld (1558-1616) i jego żony Cathariny z domu von Tarnau (1461-1616). Muzeum Narodowe w Warszawie.

Epitafium wsiało na 5. filarze fary elżbietańskiej.

[[Kategoria:Wrocław w XVII wieku]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Schmidt auf Schmiedefeld Heinrich epitafium.jpg

2026-06-16T07:45:13Z

Anna Kowalczewska:

Epitafium Heinricha Schmidt auf Schmiedefeld (1558-1616) i jego żony Cathariny z domu von Tarnau (1461-1616). Muzeum Narodowe w Warszawie.

Epitafium wsiało na 5. filarze fary elżbietańskiej.

[[Kategoria:Wrocław w XVII wieku]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej

2026-06-09T04:51:47Z

Anna Kowalczewska: /* Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner */

'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br>

'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br>
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]
<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
== Nawa południowa ==
=== Południowa kaplica boczna ===
----
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego.
====== Widok ogólny ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową
</gallery>
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch.

====== Epitafium Heinricha Rybischa ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div>

====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg
</gallery>
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.

====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div>

====== Epitafium Kathariny Rybisch ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg
</gallery>
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div>

=== W nawie południowej ===
----
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.

====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV
</gallery>
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia).

====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======
<gallery mode=Packed heights=210px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja
</gallery>
<gallery mode=Packed heights=300px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div>
</gallery>
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.

Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br>
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''

Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i [[tarcza trumienna|tarcza pogrzebowa]]. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.

====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)
</gallery>
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].

'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – [[tarcza trumienna|tarcza herbowa)]] to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br>
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.

====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; [[Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]
</gallery>
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".

====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]
</gallery>
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.

Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

=== Kaplice w nawie południowej ===
----
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza.
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ====
----
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561.

====== Epitafium Konrada Sauermanna ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej
</gallery>
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====
----
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).

====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)
</gallery>
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br>
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br>
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r.

Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.

====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg
</gallery>
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).

====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]
</gallery>
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====
----
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)

====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera
</gallery>
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.

==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====
----
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie).
===== Ściana wschodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div>
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w?
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div>
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div>
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div>
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div>
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div>
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div>
</gallery>

===== Posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div>
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div>
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div>
</gallery>

===== Ściana zachodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]], herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div>
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div>
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div>
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div>
</gallery>

==== Kruchta południowa (V) ====
----
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].

====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======
<gallery mode=Packed heights=260px>
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy
</gallery>
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.

====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona
</gallery>
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].

====== Epitafium Georga Jeschke ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke
</gallery>
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).

==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====
----
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r.
===== Ściana wschodnia =====
----
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r.
<gallery mode=packed heights=410px>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div>
</gallery>
===== Ściana południowa =====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div>
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. .
</gallery>

===== Ściana zachodnia i posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div>
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div>
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.
</gallery>

==== Hala wieży (IX) ====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]]
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia
</gallery>

====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie.
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div>
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r.
</gallery>
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców.
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''

Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].

====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.
</gallery>

====== Epitafium Kittelów ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).
</gallery>
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.

====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r.
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div>
</gallery>
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.

=== Filary w nawie południowej ===
----
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)
==== Filar 2. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy.
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div>
</gallery>

==== Filar 3. ====
----
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon
</gallery>
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.

====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza
</gallery>
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.

==== Filar 4. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div>
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div>
</gallery>

==== Filar V ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div>
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div>
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div>
</gallery>

==== Filar VII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div>
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div>
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain]] (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div>
</gallery>

==== Filar VIII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div>
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div>
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div>
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]] Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div>
</gallery>

== Nawa północna ==
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim
</gallery>
=== W nawie północnej ===
----
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen
</gallery>
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].

Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.

====== Wejście do północnej kruchty ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div>
</gallery>

=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===
----
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium
</gallery>
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.

=== Kaplice w nawie północnej ===
----
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====
----
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.
----
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia">
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div>
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div>
</gallery>

<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej.
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div>
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)
</gallery>
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''

====== Epitafium Friedricha Scheffera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium
</gallery>
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.

==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg
</gallery>
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].

==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====
----
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli.

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div>
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów
</gallery>

=== Filary w nawie północnej ===
----
==== Filar 2. N ====
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika.
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth
</gallery>
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].

==== Filar 5. N ====
====== Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Schmidt Friedrich i Buttner Katharina.jpg|Epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner
Plik:Schmidt Friedrich i Buttner Katharina rodzina.jpg|Freidrich i Katharina z rodziną
Plik:Schmidt Friedrich i Buttner Katharina herby.jpg|Górna część epitafium: dwa mosiężne herby [[Herby_mieszczan#Schmidt|Schmidt]] i [[Herby_mieszczan#Büttner|Büttner]] na pozłacanej miedzianej płycie oraz kamienne herby Schmidt i [[Herby_mieszczan#Clement|Clement]] na konsolkach boków przyczółka.
</gallery>
'''Epitafium Friedricha Schmidta (ok. 1516–1595) i jego żony Kathariny z domu Büttner (ok. 1520–1584)''' wiszące na 5. filarze nawy północnej ma formę pionowego owalu ujętego w bogato rzeźbioną, piaskowcową ramę w duchu renesansu przechodzącego w manieryzm. Konstrukcję wspartą na konsoli flankują pełnoplastyczne figury królów starotestamentowych: Dawida z harfą oraz Jozuego w zbroi. Całość wieńczy przerwany przyczółek z postaciami geniuszy. Centralne pole monumentu zajmuje wielka, miedziana i pozłacana płyta, pokryta gęstym, trawionym ornamentem roślinnym, w który wpleciono motywy ptaków, aniołów i żółwi. W strukturę monumentu wpleciono dwa obrazy olejne na miedzi: górny przedstawiający Zmartwychwstanie Chrystusa oraz dolny, wotywny, ukazujący klęczących małżonków w otoczeniu postaci męskich – osiem sylwetek przed Friedrichem – i żeńskich – trzy sylwetki przed Kathariną. Postać, pod którą jest herb (prawdopodobnie [[Herby mieszczan#Seiler|Seyller]], to córka Anna (1551–1592), żona Abrahama von Seyller (1583–1583) lekarza miejskiego i lekarza przybocznego księcia brzeskiego. Nad sceną Zmartwychwstania osadzono dwa duże mosiężne herby – [[Herby_mieszczan#Schmidt|Schmidtów]] i [[Herby_mieszczan#Büttner|Büttnerów]], a na bocznych uszakach ramy parę tarcz wyciętych w kamieniu – ponownie Schmidtów oraz herb rodziny [[Herby_mieszczan#Clement|Clement]]. Umieszczenie tego ostatniego herbu jest nietypowe i zmyliło historyków, którzy najczęściej twierdzili, że to „nieznany herb". Jest to herb matki Kathariny – Anny Clement (zm. 1552).

Inskrypcje na epitafium, rozmieszczone w kilku polach, wykonano złotą frakturą i antykwą na czarnym tle. Górna tabliczka zawiera łaciński dwuwiersz o przezwyciężeniu trwogi śmierci dzięki wierze w zmartwychwstanie Chrystusa. Dwie duże boczne tablice upamiętniają odpowiednio Friedricha Schmidta (z prawej) oraz jego żonę Katharinę (z lewej), podając ich wiek oraz precyzyjne daty śmierci. W dolnym wycięciu płyty umieszczono natomiast tekst biblijnego Psalmu 90, przypominający o krótkości i marności ludzkiego żywota. Dzieło powstałe około 1600 r. przypisywane jest dwóm twórcom: Gerhardowi Hendrikowi, któremu zawdzięczamy piaskowcowe obramienie z figurami wodzów starotestamentowych, oraz Jacobowi Waltherowi – malarzowi obrazów na blasze.

Friedrich Schmidt (ok. 1516 – 22 VI 1595) był zamożnym kupcem, wrocławskim patrycjuszem oraz wieloletnim członkiem magistratu. Do Wrocławia przybył przed 1543 rokiem z Austrii, szybko gromadząc znaczny majątek ziemski, na który składały się podwrocławskie dobra Kuźniki (Schmiedefeld), Dworek (Höfchen) oraz Dąbie (Grüneiche), a także reprezentacyjna kamienica przy Rynku. Przez długi czas odmawiał wejścia do rady miejskiej, chroniąc własne interesy handlowe, jednak od 1573 roku zasiadał w niej nieprzerwanie przez kolejne 23 lata, pełniąc na zmianę funkcje ławnika oraz rajcy. Pod koniec życia sprawował urząd zastępcy przewodniczącego ławników. Był też Mężem Królewskim ([[Königlicher Mann]]), czyli asesorem w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwo wrocławskie]]. W 1589 roku otrzymał zatwierdzenie tytułu szlacheckiego Rzeszy, nadanego wcześniej w Austrii jego ojcu, z własnym predykatem „von Schmiedefeld". W 1543 roku poślubił Katharinę Büttner (ok. 1520 – 24 XI 1584), córkę Kaspara Büttnera, pana na Mościsku (Faulbrück).

Ród Schmidtów wywodził się z Austrii, skąd w XVI wieku przeniósł się na Śląsk, dając początek wpływowej wrocławskiej linii patrycjuszowskiej. Z małżeństwa Friedricha i Kathariny narodziło się – wbrew dawnej literaturze inwentaryzacyjnej, mówiącej o ośmiu synach i trzech córkach na podstawie liczby postaci z obrazu – sześcioro udokumentowanych w źródłach dzieci: pięciu synów i jedna córka. Nadliczbowe osoby na malowidle to najpewniej zmarłe w dzieciństwie niemowlęta, zięciowie lub wnuki. Przed wspomnianą wyżej córką Anną stoją prawdopodobnie dwie jej córki: Anna i Katharina, a po stronie męskiej być może jej dwaj synowie: Abraham i Friedrich. Najwybitniejszym przedstawicielem drugiego pokolenia był Heinrich von Schmidt auf Schmiedefeld (ok. 1558–1616) – wpływowy cesarski urzędnik i wieloletni rajca. Również on doczekał się epitafium w kościele św. Elżbiety; dziś znajduje się ono w Muzeum Narodowym w Warszawie, a na 6. filarze w nawie południowej pozostała po nim tylko konsola z lwią maską.

==== Filar 7. N ====
Filar ambony
====== Epitafium Matthäusa Riedela i jego żony Margarethy z domu Becker ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Riedel epitafium fa.jpg|Epitafium [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedelów]]
Plik:Riedel Matthes i Margaretha.jpg|Małżonkowie Matthäus Riedel von Löwenstern i Margaretha z domu Becker von Rosenfeld
</gallery>
Epitafium Matthäusa [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedela von Löwenstern]] (1604–1670) i jego żony Margarethy z domu [[Herby_we_Wrocławiu#Becker_von_Rosenfeld|Becker von Rosenfeld]] (zm. 1683) ma formę prostokątnej mosiężnej tablicy inskrypcyjnej ujętej w bogato dekorowaną srebrzoną ramę o późnobarokowej dekoracji roślinnej. W dolnej części znajdują się dwa portrety małżonków, poniżej ich herby. Dzieło sygnowane inicjałami C. F. Wymiary ok. 5′ × 2′ 8″ (ok. 158 × 84 cm). Inskrypcja upamiętnia Matthäusa Riedela von Löwenstern, rajcę wrocławskiego oraz właściciela dóbr Trestno pod Wrocławiem i Zabradowice (Seiffersdorf) pod Oławą, oraz jego żonę Margarethę z domu Becker von Rosenfeld. Tekst podkreśla zgodne pożycie małżeńskie przez ponad 35 lat oraz nadzieję na ponowne zjednoczenie duszy z ciałem po śmierci.

Umieszczenie epitafium w tym miejscu pozostaje w bezpośrednim związku z fundacją ambony. Po zawaleniu się części kościoła w 1649 r., w wyniku którego zniszczona została poprzednia ambona, Matthäus ufundował nową, wykonaną z czarnego marmuru włoskiego, z kolumnami z marmuru salzburskiego i dekoracją z alabastru. Informowała o tym złocona tablica miedziana, która znajdowała się na wschodniej stronie tego samego filara ambony. Koszt fundacji wyniósł około 5000 florenów.

Matthäus Riedel (1604 – 25 II 1670) zamożny kupiec i wrocławski patrycjusz. Był właścicielem dóbr Trestno (Treschen) pod Wrocławiem oraz Zabradowice (Seiffersdorf) pod Oławą.

Od 1657 r. do śmierci zasiadał w radzie miejskiej, początkowo w ławie (1657–1668), następnie w radzie (1669–1670). Jako ławnik był w 1659 r. zarządcą Piwnicy Świdnickiej, a następnie przez 9 lat pełnił funkcję zastępcy miejskiego skarbnika (Unterkämmerer). Umiejętnie zarządzał też własnym majątkiem, który powiększył o kolejne dobra: Sadowice Wrocławskie i Samotwór w dzisiejszym powiecie wrocławskim oraz Lipę i Grudno koło Bolkowa.

W czasie wojny trzydziestoletniej kościół w Trestnie został poważnie uszkodzony; Riedel sfinansował jego odbudowę. W 1654 r., gdy w wyniku realizacji postanowień pokoju westfalskiego dotyczących zwrotu części kościołów katolikom (tzw. redukcji kościołów protestanckich) świątynia została odebrana protestantom i włączona do parafii św. Maurycego we Wrocławiu, występował przeciw tej decyzji.

W 1633 r. Matthäus zawarł małżeństwo z Margarethą Becker von Rosenfeld (ok. 1610 – 7 XI 1683), córką Heinricha Becker von Rosenfeld z rodu pochodzącego z Saksonii. Małżeństwo miało sześcioro znanych dzieci, w tym trzech synów, jednak wrocławska linia rodu wygasła.

Matthäus [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedel]] wraz z braćmi Lorenzem i Georgiem został 7 V 1636 r. podniesiony do dziedzicznego stanu szlacheckiego krajów Korony Czeskiej z predykatem von Löwenstern. Wcześniej, w 1596 r., jego ojciec Peter wraz z bratem Georgiem otrzymali od cesarza Rudolfa II list herbowy.

==== Filar 8. N ====
====== Tarcza trumienna Lutholda von Saurma ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Saurma Luthold.jpg|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)
</gallery>
'''Totenschild''' ([[tarcza trumienna|tarcza trumienna]], tarcza pogrzebowa) '''Leutholda von Saurma''' (Leütholt, Leutold) (25 I 1636 – 7 VIII 1667).<br>
Wrocławska patrycjuszowska rodzina [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermann (Saurmann)]], ważna w II poł. XV i w XVI w., w czasach Leutholda była już rodem ziemiańskim posiadającym liczne dobra, także poza księstwem wrocławskim, co wykluczało jej przedstawicieli z zasiadania w radzie miasta. Leuthold należał do jelczańskiej linii von Saurma (inna linia używała formy von Sauerma). Odziedziczył Uraz (księstwo oleśnickie). Był również właścicielem Gniechowic w księstwie wrocławskim oraz Górnej Strugi (Ober Adelsbach w księstwie świdnickim; obecnie część wsi Struga koło Wałbrzycha). Nie pozostawił potomstwa.<br>
W farze znajdowało się wiele pamiątek po rodzinie i część z nich zachowała się do dziś, m.in. epitafium założyciela wrocławskiej linii rodu, Sebalda Sauermanna (zm. 1508). W tym okresie ród von Saurma grzebał jednak swoich zmarłych głównie w kościołach znajdujących się w dobrach rodowych. Leuthold von Saurma zmarł we Wrocławiu, dlatego został pochowany w farze elżbietańskiej.<br>
Tekst inskrypcji: „16 Egd. H. H. Leütholt v. Saurma. 67.“ Tarcza wisiała wcześniej na 4. filarze nawy południowej (co najmniej od 1858 r.).

== Nawa główna ==
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).

=== Prospekt organowy i emopry ===
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim
</gallery>

====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]
</gallery>
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.

[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.

====== Chór Królewski ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł
</gallery>
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.

Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.

Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.

====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg
</gallery>
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]].

[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej.

'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.

Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.

====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div>
</gallery>
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.

'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu.

Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''

====== Epitafium Hansa Bokwitza ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div>
</gallery>
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna.

Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br>
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br>
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.

{{stub 2}}

== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.
</gallery>

== Literatura ==
=== Epitafia i płyty nagrobne ===
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c)
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982.
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532.
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.

=== Mieszczanie ===
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015.
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.
___
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961.
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213.
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967.
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Opole Grotowice Chrystus z blachy w 2026.jpg

2026-06-09T04:46:23Z

Anna Kowalczewska:

Opole Grotowice, krzyż przydrożny z Chrystusem wyciętym z blachy (fot. 2026).

Niżej zdjęcie z 2015 r. Postać w tym czasie zmieniona na w typie Velasqueza i już znowu zniszczona. Nietrwałe malowanie jakimś urządzeniem lub naklejona folia na blachę.

Położenie: <small>50°35'17.3"N 17°59'10.5"E</small>

{{Licencja mz}}
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w województwie opolskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy na Górnym Śląsku]]

Święty Wacław na zachodnim przedsionku portalowym wrocławskiej katedry

2026-05-28T04:02:46Z

Anna Kowalczewska: /* Manifestacja władzy i sakralny uniwersalizm w ikonografii Karola IV Luksemburskiego */

Wśród '''rzeźb świętych postaci''' otaczających '''portalowy przedsionek katedry we Wrocławiu''' znajduje się postać rycerza identyfikowanego jako '''święty Wacław'''. Korona zamiast czapki książęcej, berło w miejsce włóczni i lew, a nie orzeł na tarczy sugerują, że jest to prawdopodobnie kryptoportret króla Karola IV. Rzeźba datowana jest na szóste dziesięciolecie XIV wieku<ref>Kaczmarek, ''Rzeźba ...'', s. 70-72, jednocześnie jako słabszą według niego hipotezę uwzględnia, że to może być rzeźba nowożytna oparta o gotycki wzór.</ref>.

<gallery heights=320px mode=packed>
Plik:Karol Waclaw b.jpg
Plik:Karol Waclaw c.jpg
Plik:Karol Waclaw.jpg|Rzeźba z XIV w. w narożniku przedsionka katedry
Plik:Karol Waclaw d.jpg
Plik:Bolko II.jpg|<div style='text-align:justify;>Bolko II Mały (zm. 1368); nagrobek w Krzeszowie</div>
Plik:Bolesław III.jpg|<div style='text-align:justify;>Bolesław III Rozrzutny (1291-1352); nagrobek w Lubiążu</div>
</gallery>

== Manifestacja władzy i sakralny uniwersalizm w ikonografii Karola IV Luksemburskiego ==

Karol IV Luksemburski, cesarz rzymski, król Niemców, Czech, Italii, Burgundii i Arelatu, margrabia Moraw, książę Śląska i Łużyc, margrabia Brandenburgii, hrabia Tyrolu, opiekun Świętego Kościoła Rzymskiego i wiary chrześcijańskiej, pan Werony i Padwy, zapisał się w historii jako jeden z najbardziej świadomych politycznie monarchów dojrzałego średniowiecza. W bezprecedensowy sposób uczynił on ze sztuki oraz oficjalnego piśmiennictwa – w tym z własnej autobiografii Vita Karoli Quarti – niezwykle skuteczne instrumenty legitymizacji i reprezentacji imperialnego majestatu. Doskonale rozumiał, że odpowiednio wykreowany obraz władcy oraz przeszłości posiada potężną siłę budowania i utrwalania ładu społeczno-politycznego. Taka zorganizowana polityka wizualna miała nie tylko wpływać na bieżące wydarzenia, ale też zabezpieczać przyszłość dynastii i gwarantować płynną sukcesję jego potomkom.

Wśród średniowiecznych władców Karol IV wyróżniał się wręcz rewolucyjną częstotliwością posługiwania się obrazem w celach propagandowych. O skali tego zjawiska świadczy fakt, że za jego życia powstało około 60 wizerunków monarchy. Ponad połowa z nich wiąże się bezpośrednio z Pragą i została zamówiona przez samego cesarza lub najwyższych dostojników jego dworu, co nadawało im charakter ściśle państwowy i oficjalny.

W oficjalnym programie wizualnym epoki luksemburskiej wizerunek władcy zyskał głęboko mistyczny, sakralny charakter. Przedstawienia te kreowały cesarza na ziemskie odbicie Stwórcy, Chrystusowego wasala, posiadającego bliskie związki z mieszkańcami nieba, a także istotę, w której żyłach płynie boska krew. Ikonografia ta w wysublimowany sposób adaptowała wcześniejsze koncepcje tradycyjne, stylizując Karola IV na kapłana przypominającego biblijnego Melchizedeka, monarchę politycznie równego papieżowi, adwokata wiary, nowego Konstantyna czy Karola Wielkiego, a na gruncie lokalnym – przede wszystkim na drugiego św. Wacława.

Kluczowym i niezwykle charakterystycznym elementem tej strategii było powszechne wykorzystanie kryptoportretów. Znaczna część z kilkudziesięciu zachowanych przedstawień nie ukazywała cesarza wprost, w tradycyjnej formule autonomicznego portretu. Zamiast tego jego zindywidualizowane, charakterystyczne rysy twarzy nadawano postaciom biblijnym, świętym, legendarnym władcom z przeszłości lub bezpośrednim uczestnikom wydarzeń zbawczych.

W tej mistycznej galerii szczególne miejsce zajmowała relacja z kultem św. Wacława, głównego patrona Czech, do którego cesarz nieustannie odwoływał się jako do swojego bezpośredniego protoplasty. Karol IV portretował samego siebie i świętego męczennika właściwie wymiennie, doprowadzając do sytuacji, w której obie te figury ideowe niemal całkowicie stopiły się ze sobą w sferze wizualnej. Granica między doczesnym obliczem panującego monarchy a uświęconym wizerunkiem patrona królestwa ulegała celowemu zatarciu, co czyniło z Karola żywe ucieleśnienie czeskiej świętości państwowej. Podobnie cesarz wtapiał swój wizerunek w postacie mędrców składających hołd Dzieciątku czy królów asystujących przy fundamentalnych scenach chrześcijańskich, takich jak Koronacja Maryi. Poprzez te zabiegi artystyczne ziemska, fizyczna tożsamość władcy stawała się w oczach poddanych integralną, nierozerwalną częścią wiecznego, boskiego porządku.

Wizerunki Karola IV stworzone za jego panowania stanowią unikalny pomost między dojrzałym gotykiem a nową wrażliwością u progu renesansu. Przejście od bezosobowej, idealnej maski średniowiecznego władcy w stronę realizmu i indywidualizacji pozwoliło połączyć mistyczny uniwersalizm z konkretną ludzką postacią. Te liczne przedstawienia, funkcjonujące w dużej mierze jako zakamuflowane kryptoportrety, stworzyły spójny i potężny system propagandowy. Utrwalił on pozycję cesarza nie tylko jako ziemskiego arbitra politycznego Europy, ale przede wszystkim jako uświęconego strażnika duchowego i doczesnego dobrobytu swoich poddanych.

=== Malowane portrety Karola IV ===
<gallery heights=320px mode=packed>
Plik:Karol Karlsztejn.jpg|<div style='text-align:justify;>Tak zwana "scena relikwiarzowa" na południowej stronie Kościoła Najświętszej Marii Panny w Wieży Mariackiej na zamku Karlsztejn. Freski powstały ok. 1357 r. i przypisywane są Nicholasowi Wurmserowi. Uważane za jeden z pierwszych realistycznych portretów w malarstwie gotyckim. Od lewej: Karol Luksemburski przyjmuje od delfina Karola (późniejszy król Karol V Mądry) dwa ciernie z korony Chrystusa i krzyżyk z fragmentami Krzyża Świętego, podarowane mu przez króla Francji Jana II Dobrego. Wydarzenie miało rzeczywiście miejsce w Metz w 1356 r. W środku: Karol otrzymuje fragment gąbki, którą rzymski legionista zwilżał usta Chrystusowi. Darczyńca nie jest jednoznacznie zidentyfikowany. Możliwe, że to władca Mantui Ludwik I Gonzaga albo król Węgier Ludwik, zięć Karola. Z prawej: Scena ukazuje samego Karola z otrzymanymi relikwiami.</div>
Plik:Karol Karlsztejn b.jpg|Portret Karola IV Luksemburskiego; fragment "sceny relikwiarzowej"
Plik:Karol Karlsztejn c.jpg|Portret Karola IV Luksemburskiego; fragment "sceny relikwiarzowej"
Plik:Karol IV i Anna.jpg|Karol IV i Anna Świdnicka; malowidło ścienne nad wejściem do kaplicy św. Katarzyny w zamku Karlsztejn (ok. 1357)
Plik:Karol IV Ratusz w Kolonii.jpg|<div style='text-align:justify;>Karol IV, Sala Hanzy w ratuszu w Kolonii; fragment fresku ściennego powstałego w latach 1360-1370</div>
Plik:Triumph of the Church.jpg|<div style='text-align:justify;>Papież Innocenty VI i cesarz Karol IV w centrum fragmentu t fresku Droga Zbawienia w Kaplicy Hiszpańskiej kościoła Santa Maria Novella we Florencji; Andrea Bonaiuto od 1365 do 1367/1366</div>
Plik:Obraz wotywny Jana Očka z Vlašimi.jpg|<div style='text-align:justify;>Fragment obrazu wotywnego arcybiskupa Jana Očka z Vlašimi, ok. 1370; Karol IV i Wacław IV adorują tronującą Maryję z Dzieciątkiem; Karola IV błogosławi św. Zygmunt I Burgundzki, a Wacława IV św. Wacław I.</div>
Plik:Karol IV fragment obrazu wotywnego arcybiskupa Jana Očka z Vlašimi.jpg|Karol IV, fragment poprzedniego obrazu; ok. 1370, krąg Mistrza Teodoryka
</gallery>

=== Karol IV, św. Wacław - rzeźby ===
<gallery heights=320px mode=packed>
Plik:Św. Wacław katedra praska.jpg|Święty Wacław, katedra św. Wita w Pradze; Peter Parler, między 1367-1373; drugi orzeł na [[dupsing|dupfingu]]
Plik:Wenzelschloss.jpg|Święty Wacław, ok. 1360; zamek w Lauf an der Pegnitz (Wenzelburg (też: Burg Lauf lub Laufer Kaiserburg, do 2023 Wenzelschloss))
Plik:Wencel Wappensaal.jpg|Św. Wacław, ok. 1360; płaskorzeźba w sali herbowej w zamku w Lauf an der Pegnitz
Plik:Karol IV Kościół Mariacki w Norymberdze.jpg|Św. Wacław (Karol IV?), Kościół Mariacki w Norymberdze, 1352-1362
Plik:Karol IV Wiedeń.jpg|Karol IV z katedry św. Szczepana w Wiedniu, 1360-1365
Plik:Karol IV Mühlhausen.jpg|Karol IV, 1370-1380; południowy portal Kościoła Mariackiego w Mühlhausen (Turyngia)
Plik:Karol IV tryforium katedry praskiej.jpg|Karol IV, tryforium katedry św. Wita w Pradze; Peter Parler, 1375-1378
Plik:Karol Wacław Sulzbach.jpg|<div style='text-align:justify;>Św. Wacław, kościół farny w Sulzbach, ok. 1370; uważa się, że rzeźba przedstawia Karola IV pod postacią św. Wacława</div>
Plik:Postać księcia Bodemuseum.jpg|<div style='text-align:justify;>Bodeumzeum w Berlinie, rzeźba opisana jako postać księcia ok. 1390, pochodzi z Norymbergi; według Bogdade 2018, s. 282-283 św. Wacław, ale cytuje też autorów twierdzących, że to Karol IV</div>
Plik:Karol IV Piękna studnia w Norymberdze.jpg|Karol IV na Pięknej studni w Norymberdze, 1385-1396
Plik:Wenzel Litzendorf Ratusz.jpg|<div style='text-align:justify;>Św. Wacław, Ratusz w Litzendorf koło Bambergu; rzeźba z ok. 1400 (raczej przed) pochodzi prawdopodobnie z jednej z wcześniejszych, przed aktualną barokową, świątyń pw. św. Wacława.</div>
</gallery>

=== Inne wizerunki ===
<gallery heights=320px mode=packed>
Plik:Wenzel Bamberg katedra.jpg|<div style='text-align:justify;>Św. Wacław na witrażu w kaplicy św. Andrzeja, Zygmunta i Wacława w katedrze bamberskiej, 1414; heraldycznie reprezentowane są zarówno orzeł (na proporcu), jak i czeski lew (na tarczy).</div>
Plik:Pieczęć Uniwersytetu Karola.jpg|Pieczęć Uniwersytetu Karola, ok. 1360; postacie się łączą, przenikają: Wacław i Karol w tym samym stroju, orzeł Wacława po stronie Karola, lew po stronie Wacława.
Plik:Urban V.jpg|<div style='text-align:justify;>Fragment krzyża relikwiarzowego papieża Urbana V; detal z Coniunctio duorum orbis capitum (złączenie dwóch głów świata), z cytatem z Coluccio Salutati; Urban V przekazuje cesarzowi Karolowi IV cenną relikwię pańską; Awinion/Praga, 1372.</div>
Plik:Godło Uniwersytetu Karola.png|Logo Uniwersytetu Karola w Pradze (na bazie pieczęci z XIV w.)
Plik:Liber viaticus, Wacław.jpg|<div style='text-align:justify;>Święty Wacław w Liber viaticum Jana ze Środy; wzorzec nowego typu przedstawienia tego świętego? (Bogade 2018, s. 274-275), przed 1364.</div>
</gallery>

=== Różne obiekty ===
<gallery heights=320px mode=packed>
Plik:Czaszka św. Wacława w 2006.jpg|<div style='text-align:justify;>Ukoronowana czaszka św. Wacława niesiona przez arcybiskupa praskiego kardynała Miloslava Vlka w procesji 28 września 2006 r. (oczywiście nie jest to oryginalna korona św. Wacława)</div>
Plik:Korona św. Wacława.jpg|<div style='text-align:justify;>Korona świętego Wacława z 1346 r., czeska relikwia narodowa; zamknięta jest w katedrze św. Wita na 7 zamków, a do każdego z nich kto inny ma klucz. Są to prezydent Republiki Czeskiej, przewodniczący Senatu Parlamentu Republiki Czeskiej, przewodniczący Izby Poselskiej Parlamentu Republiki Czeskiej, premier Republiki Czeskiej, burmistrz Pragi, arcybiskup praski i dziekan Kapituły Metropolitalnej przy św. Wicie w Pradze.</div>
</gallery>
{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Bogade Marco, ''Der hl. Wenzel an der Goldenen Straße vom 14. bis 16. Jahrhundert. Ikonografie und Kunsthistoriografie,'' [in:] Wenzel. Protagonist der böhmischen Erinnerungskultur, München 2018. (c)
* Czechowicz Bogusław, ''Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547. Tom II Sie noster rex Jiřík czy occupator regni Bohemiae?. Rządy w Koronie Jerzego z Podiebradów,'' Wrocław 2017, s. 120.
* Czechowicz Bogusław, ''Stołeczne miasto Wrocław. Przewodnik po zapomnianej historii śląskiej metropolii,'' Wrocław: 2020, s. 17-29.
* Dvořák Martin, ''Ikonografie św. Wacława v českém středověku od počátku do husitských bouří,'' Olomouc 2009 (praca magisterska). (c)
* Grundmann Richard, ''Eine Holzstatue des hl. Georg im Germanischen Museum,'' Mitteilungen aus dem Germanischen Nationalmuseum, 1900. (c)
* Scales Len, ''Wenceslas Looks Out: Monarchy, Locality, and the Symbolism of Power in Fourteenth-Century Bavaria.'' Central European History , Volume 52 , Issue 2 , June 2019 , pp. 179-210. (c)
* Chotebor Petr, ''Die Kronkammer im Veitsdom auf dem Prager Burg,'' [in:] Wenzel. Protagonist der böhmischen Erinnerungskultur, München 2018. (c)
* Kaczmarek Romuald, ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu'', Wrocław: 1999.
* Otavsky Karel, ''Die Wenzelskrone - ihre Forum und Funktionen,'' [in:] Wenzel. Protagonist der böhmischen Erinnerungskultur, München 2018. (c)
* Rosario Iva, ''Art and propaganda. Charles IV of Bohemia, 1346–1378,'' Woodbridge 2001 (n)
* Machovcová Blanka, ''Historie sakrálních prostor hradu Karlštejn,'' Plzeň 2013 (praca licencjacka). (c)
* Schwarz Michael Viktor, ''Wenzels Grab und Kapelle beim Prager Dom: eine medienkritische Lektüre,'' Institute of History of Art, Slovak Academy of Sciences, 2019, 52, s. 3-20. (c)
* Woziński Andrzej, ''W interesie dynastii. O niektórych politycznych aspektach XIV-wiecznej ikonografii Karola IV Luksemburskiego i jej genezie,'' [w:] Ojcowie i synowie. O tron, władzę, dziedzictwo, s. 157-185, Gdańsk 2018. (p)

[[Kategoria:Wrocławskie kościoły]]
[[Kategoria:XV wiek]]
[[Kategoria:XIV wiek]]
[[Kategoria:Święty Wacław]]
[[Kategoria:Z]]

Polak, Węgier... nie zawsze dwa bratanki. Rywalizacja Macieja Korwina z Jagiellonami

2026-05-20T04:40:30Z

Anna Kowalczewska: /* Kocioł mołdawski i walka o Wołoszczyznę */

'''Polak, Węgier... nie zawsze dwa bratanki. Rywalizacja Macieja Korwina z Jagiellonami'''

Popularne przysłowie „Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki” na stałe wpisało się w świadomość historyczną obu narodów, tworząc romantyczny mit idealnej, nieskalanej konfliktami przyjaźni. Choć w wielu momentach dziejowych drogi Krakowa i Budy biegły w tym samym kierunku, XV wiek – a w szczególności epoka panowania Macieja Korwina (1458–1490) – brutalnie weryfikuje tę wizję. Zamiast braterskich uścisków, historia tego okresu pisana była bezwzględną rywalizacją geopolityczną, wojnami i dyplomatycznymi intrygami.

Fundamentem tego wieloletniego starcia nie była osobista wrogość, lecz nieuchronne zderzenie dwóch potężnych projektów geopolitycznych w Europie Środkowej. Głównym węzłem konfrontacji stała się kwestia Czech, rozumianych w ich szerokim znaczeniu jako cała Korona Królestwa Czeskiego – potężny organizm skupiający właściwe Czechy, Morawy, Łużyce oraz bogaty Śląsk. Dla Jagiellonów była to szansa na bezprecedensowe rozszerzenie wpływów. Ożywieni pamięcią o koronie węgierskiej, którą niegdyś nosił brat króla Kazimierza, Władysław Warneńczyk, polscy władcy dążyli do zbudowania jagiellońskiego dominium w tej części kontynentu. Idealnym pretekstem i okazją do politycznej interwencji stał się kryzys wokół czeskiego husytyzmu.

Naprzeciw nich stanął Maciej Korwin – władca o zupełnie innej legitymacji, będący „królem narodowym” wyniesionym na tron przez rodzimą szlachtę. Korwin funkcjonował w skrajnie trudnym położeniu geopolitycznym: na południu stale ciążyło nad nim zagrożenie osmańskie, z kolei na zachodzie toczył wyczerpującą walkę z Habsburgami, też pretendującymi do węgierskiego tronu. Aby przetrwać w tych kleszczach, zabezpieczyć państwo, założyć własną dynastię Hunyadych i zaspokoić gigantyczne ambicje, szukał strategicznego oparcia i zasobów w bogatych ziemiach Korony Czeskiej.

Ta rywalizacja stała się jednocześnie fascynującym zderzeniem dwóch odmiennych obliczy nadchodzącego renesansu. Korwin był podręcznikowym prekursorem nowej epoki w wydaniu włoskim – makiawielicznym „nowym księciem”, który poprzez olśniewający mecenat, sprowadzanie uczonych i budowanie legendarnej Bibliotheca Corviniana legitymizował swoją świeżą władzę i tworzył genialną propagandę. Kazimierz Jagiellończyk z kolei z pozoru reprezentował stary świat – był majestatycznym, surowym władcą późnogotyckim. Jednak to właśnie na jego dworze dokonywał się cichy przełom: zatrudniając włoskiego humanistę Kalimacha jako doradcę i nauczyciela swoich synów, Kazimierz stworzył inkubator nowoczesnej myśli politycznej. Sam pozostał człowiekiem przełomu wieków, ale wychował pokolenie renesansowych władców.

W tym układzie sił, gdzie błyskotliwy, renesansowy pragmatyzm Korwina zderzał się z dalekowzroczną, dynastyczną strategią Kazimierza, głęboki spór o kontrolę nad sercem Europy Środkowej był czymś całkowicie naturalnym i oczywistym. Dysponując elitarną Czarną Armią, węgierski monarcha uczynił z prowincji czeskich główną stawkę w tej wielopoziomowej grze o tron.

== Rzymski patronat: Jak Korwin rozgrywał Jagiellonów przed Kurią Papieską ==

Jednym z największych sukcesów dyplomatycznych Macieja Korwina było całkowite zdominowanie i wykorzystanie Kurii Papieskiej przeciwko Jagiellonom. Korwin doskonale rozumiał, że w XV wieku legitymizacja ze strony Rzymu była potężną bronią propagandową i polityczną.

Gdy po śmierci Jerzego z Podiebradów czeski tron w Pradze objął Władysław II Jagiellończyk, dla Macieja Korwina – który sam dążył do tej korony – był to potężny cios i bezpośrednie zagrożenie dla jego mocarstwowych planów. Węgierski monarcha wykazał się jednak makiawielicznym sprytem i potrafił tę polityczną porażkę przekuć w potężny atut na forum watykańskim. Wszystko przez to, że Władysław, aby w ogóle utrzymać władzę w Pradze, musiał pójść na głęboki kompromis z czeskimi utrakwistami (umiarkowanymi husytami).

Korwin natychmiast wykorzystał ten fakt przed Kurią Papieską. Przez lata malował Jagiellonów w Rzymie jako „protektorów heretyków” i władców zbyt słabych bądź zbyt oportunistycznych, by bronić czystości wiary katolickiej. Dzięki tej jadowitej i skutecznej propagandzie, papieże – widzący w Korwinie jedynego prawdziwego obrońcę chrześcijaństwa, również wobec Imperium Osmańskiego – przymykali oko na jego agresywną politykę wobec Polski i Czech. Papiescy legaci nierzadko wspierali finansowo i dyplomatycznie węgierskie roszczenia do Śląska czy Moraw, skutecznie izolując Kazimierza Jagiellończyka i jego synów na arenie międzynarodowej.

Węgierski monarcha natychmiast wykorzystał to na forum watykańskim. Przez lata malował Jagiellonów przed Kurią Papieską jako „protektorów heretyków” i władców zbyt słabych, by bronić chrześcijaństwa. Dzięki temu Rzym przymykał oko na agresywną politykę Macieja wobec katolickiej Polski, a papiescy legaci nierzadko wspierali finansowo i dyplomatycznie węgierskie roszczenia do Śląska i Czech, skutecznie izolując Kazimierza Jagiellończyka na arenie międzynarodowej.
Wielka gra z Cesarstwem i niemieckimi książętami

== Stosunki z cesarzem Fryderykiem III ==
Rywalizacja o dominację w Europie Środkowej zmusiła obie strony do szukania sprzymierzeńców wewnątrz Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Stało się ono polem, dyplomatycznej licytacji.

Relacje Macieja Korwina z cesarzem Fryderykiem III Habsburgiem były niezwykle burzliwe i pełne nienawiści (węgierski król w pewnym momencie zajął nawet Wiedeń). Jagiellonowie próbowali to wykorzystać. Cesarz, panicznie bojący się militarnej potęgi Korwina, początkowo poparł kandydaturę Władysława Jagiellończyka na tron czeski i formalnie udzielił mu lenna. Jednak Fryderyk III prowadził własną, chwiejną grę – gdy tylko Jagiellonowie stawali się zbyt silni, cesarz wycofywał swoje poparcie, lawirując między Krakowem a Budą, co Korwin bezwzględnie wykorzystywał, szantażując i najeżdżając austriackie ziemie Habsburgów.

== Podchody pod Brandenburgię i Wettynów ==

Zarówno Kraków jak i Buda rozumiały wagę zabezpieczenia czeskiej i śląskiej flanki poprzez przeciągnięcie na swoją stronę potężnych rodów niemieckich: Hohenzollernów z Brandenburgii oraz Wettynów z Saksonii. Jagiellonowie próbowali „przekabacić” margrabiego Brandenburgii Albrechta Achillesa oraz saskich Wettynów (Albrechta Odważnego i Ernesta) poprzez propozycje sojuszy obronnych i dynastycznych małżeństw. Chodziło o to, by niemieccy książęta uderzyli na Śląsk lub zablokowali działania Korwina od zachodu.

Maciej Korwin nie pozostawał dłużny. Dysponując ogromnymi środkami finansowymi ze sprawnie wybieranych podatków oraz kontrolując bogate miasta śląskie, po prostu kupował neutralność lub wręcz usługi wojskowe niemieckich książąt. Wettynowie i Hohenzollernowie wielokrotnie zmieniali front, biorąc pieniądze od Korwina i jednocześnie obiecując pomoc Jagiellonom – w tej renesansowej korupcji politycznej król Węgier, mający dużą skarbcową niezależność, zazwyczaj okazywał się skuteczniejszy od wiecznie borykającego się z brakiem funduszy Kazimierza Jagiellończyka.

== Wojna domowa i niedoszły król: Wyprawa królewicza Kazimierza (1471) ==

Polityczny apetyt Krakowa rósł w miarę jedzenia. Kazimierz Jagiellończyk podjął decyzję o uderzeniu bezpośrednio w Budę na fali świeżego sukcesu, jakim było obsadzenie jego najstarszego syna, Władysława, na tronie w Pradze w 1471 roku. Polski monarcha chciał pójść za ciosem: wierzył, że sięgając dla kolejnego syna po koronę świętego Stefana, doprowadzi do całkowitego wyeliminowania Macieja Korwina.

Część węgierskich magnatów i duchownych (w tym humanista Jan Vitéz), zmęczona twardymi rządami i wysokimi podatkami Korwina, zawiązała spisek i zaproponowała koronę świętego Stefana młodemu polskiemu królewiczowi, Kazimierzowi (późniejszemu świętemu). Kazimierz Jagiellończyk (ojciec) uznał to za idealną okazję do usadzenia Jagiellonów na kolejnym tronie. Młody królewicz ruszył na Węgry z armią. Maciej Korwin wykazał się jednak błyskawicznym refleksem i bezwzględnością:
* Przekupił i zastraszył kluczowych spiskowców, rozbijając bunt od wewnątrz.
* Odciął polskie oddziały od zaopatrzenia.
* Zamknął królewicza Kazimierza w oblężonej Nitrze.

Wyprawa zakończyła się militarną i wizerunkową katastrofą Krakowa. Polskie wojska musiały sromotnie wracać do kraju, a sam Korwin zyskał doskonały pretekst do permanentnej zemsty na Jagiellonach, którą realizował przez kolejne dwie dekady. Fiasko tej wyprawy ugruntowało patową sytuację, która na lata ustaliła rzeczywistość geopolityczną.

Warto w tym miejscu precyzyjnie nakreślić, jak wyglądał ówczesny podział ziem Korony Królestwa Czeskiego, o które toczyła się ta bezwzględna walka. Cały ten potężny organizm państwowy pękł bowiem na dwie części:

Przy Władysławie Jagiellończyku (a wcześniej przy Jerzym z Podiebradów) pozostały rdzenne Czechy, czyli właściwe Królestwo Czech ze stolicą w Pradze.

Przy Macieju Korwinie (który również ogłosił się królem Czech) utrzymały się pozostałe prowincje wchodzące w skład tej korony: Morawy, Łużyce oraz bogaty, kluczowy Śląsk.

W ten sposób, choć Jagiellończyk kontrolował symboliczną stolicę, to król Węgier kontrolował militarnie, gospodarczo i podatkowo lwią część czeskiego władztwa, zyskując idealną bazę wypadową do szachowania Polski od zachodu.

== Śląski węzeł gordyjski i oblężenie Wrocławia ==

Głównym teatrem bezpośrednich działań wojennych stały się bogaty Śląsk, Morawy i Łużyce. Opanowanie tych ziem przez Korwina było bezpośrednim uderzeniem w jagiellońską strefę wpływów i próbą odcięcia Czech od Polski.

Podczas kampanii z 1474 roku, pod Wrocławiem, Kazimierz Jagiellończyk i jego syn Władysław zmobilizowali potężną, ponad 60-tysięczną armię polsko-czeską. Korwin, dysponując zaledwie kilkunastoma tysiącami żołnierzy Czarnej Armii, zamknął się w murach Wrocławia. Zamiast walczyć w otwartym polu, spalił podwrocławskie wsie i zastosował blokadę logistyczną. Gigantyczna armia polska zaczęła przymierać głodem i chorować pod murami miasta. Efekt? Jagiellonowie zostali zmuszeni do upokarzającego rozejmu. Śląsk na lata pozostał w rękach węgierskich, stanowiąc bazę wypadową dla dalszych prowokacji wobec Korony.

== Kocioł mołdawski i walka o Wołoszczyznę ==

Napięcia między Krakowem a Budą nie ograniczały się do Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Świętego Wacława; równie gorąco było na południowo-wschodnich rubieżach Europy. Przedmiotem rywalizacji stały się wpływy w Mołdawii i szeroko pojętej strefie wołoskiej.

Zarówno Kazimierz Jagiellończyk jak i Maciej Korwin dążyli do podporządkowania sobie tamtejszych hospodarów, w tym Stefana Wielkiego. Gdy hospodar szukał oparcia w Polsce, składając Kazimierzowi hołd lenny, Korwin reagował zbrojnymi najazdami. Węgierskie ambicje na tym odcinku nie tylko destabilizowały region, ale też bezpośrednio uderzały w polskie plany zabezpieczenia czarnomorskiego handlu i uniemożliwiały stworzenie jednolitego frontu antytureckiego.

== Północne kleszcze: Konszachty z Krzyżakami, Warmia i Moskwa ==

Korwin był mistrzem tworzenia szerokich koalicji okrążających przeciwnika. Aby uniemożliwić Kazimierzowi Jagiellończykowi skuteczną obronę Śląska, Maciej podpalał Polskę z drugiej strony – na północy i wschodzie.

Nawiązał bliskie relacje z Zakonem Krzyżackim, który wciąż nie mógł pogodzić się z postanowieniami pokoju toruńskiego z 1466 roku. Korwin jawnie podjudzał Krzyżaków do zrzucenia polskiego zwierzchnictwa. Co więcej, węgierski monarcha aktywnie zaangażował się w spór o obsadę biskupstwa warmińskiego (trwający w latach 1467–1479), który w swojej końcowej fazie – w latach 1478–1479 – przerodził się w otwarty konflikt zbrojny, zwany wojną popią (lub księżą). Korwin poparł w nim biskupa Mikołaja Tungena, który w konflikcie z polskim królem szukał potężnego patrona dla zabezpieczenia swojej pozycji i znalazł go właśnie w osobie władcy Węgier. Finansowe, dyplomatyczne, a w kluczowym momencie także militarne wsparcie Korwina dla Tungena i współpracujących z nim Krzyżaków drastycznie zaostrzyło i przedłużyło kryzys, zdestabilizowało Prusy i zmusiło Kazimierza Jagiellończyka do zaangażowania znacznych sił na północy.

W późniejszych latach Korwin nawiązał bliskie kontakty dyplomatyczne z Wielkim Księstwem Moskiewskim i Iwanem III. Fakt, że król Węgier budował tak szeroką sieć powiązań – obejmującą Moskwę, Zakon Krzyżacki, zbuntowanego biskupa warmińskiego oraz Mołdawię – świadczy o rozmachu i elastyczności jego dyplomacji. Była to przemyślana próba geopolitycznego okrążenia jagiellońskich dominiów, mająca na celu stworzenie skutecznej przeciwwagi i stworzenia drugiego frontu dla ich ekspansji w Europie Środkowo-Wschodniej.

== Główne fronty i osie sporu jagiellońsko-węgierskiego ==

* Kuria Papieska (Watykan): Maciej Korwin konsekwentnie kreował Jagiellonów na „obrońców heretyków” ze względu na ich kompromisy z czeskimi husytami. Skutkowało to głęboką izolacją dyplomatyczną Polski w Rzymie i brakiem oficjalnego poparcia papieskiego dla działań Kazimierza Jagiellończyka.

* Śląsk i Wrocław: Aneksja Śląska, Moraw i Łużyc przez Korwina oraz jego strategiczny triumf logistyczny pod Wrocławiem w 1474 roku doprowadziły do długotrwałej utraty kontroli jagiellońskich Czech nad tym kluczowym i bogatszym regionem gospodarczym.

* Walka o Tron Węgier (1471): Bezpardonowe rozbicie przez Korwina magnackiego spisku Jana Vitéza i upokarzające uwięzienie polskiego królewicza Kazimierza w Nitrze przyniosły Krakowowi ogromną klęskę wizerunkową i dały Maciejowi otwarty pretekst do stałych działań odwetowych.

* Warmia i Prusy (Wojna Księża): Finansowe i wojskowe wspieranie przez Budę zbuntowanego biskupa Mikołaja Tungena oraz potajemne układy z Zakonem Krzyżackim skutecznie zdestabilizowały sytuację w Prusach i zmusiły Polskę do odciągnięcia wojsk ze Śląska na północ.

* Rzesza Niemiecka (Brandenburgia, Saksonia i Cesarz): Bezwzględne przeciąganie Hohenzollernów i Wettynów na swoją stronę. Podczas gdy Jagiellonowie szukali tam sojuszy militarnych, Korwin neutralizował niemieckich książąt za pomocą gigantycznych subsydiów finansowych, jednocześnie szantażując militarnie cesarza Fryderyka III.

* Sojusze egzotyczne: Próby zbudowania przez Macieja wielkiej koalicji okrążającej Jagiellonów, obejmującej nie tylko Prusy i Mołdawię, ale nawet moskiewskiego wielkiego księcia Iwana III.

== Realpolitik w renesansowym wydaniu ==

Maciej Korwin nie kierował się nienawiścią do Polaków. Był dzieckiem swojej epoki – pragmatycznym humanistą i jednocześnie bezwzględnym graczem. Jagiellonowie byli po prostu największą przeszkodą na drodze do stworzenia potężnego imperium środkowoeuropejskiego pod wodzą rodu Hunyadych.

== Podsumowanie ==

Historia relacji Macieja Korwina z Jagiellonami to brutalna lekcja renesansowej polityki realnej. Pokazuje ona, że tam, gdzie w grę wchodziły interesy terytorialne, prestiż dynastyczny i kontrola nad szlakami handlowymi Europy Środkowej, mityczne „braterstwo” schodziło na dalszy plan. Korwin potrafił z równą łatwością manifestować katolicką gorliwość przed papieżem, jak i finansować wrogów Polski w Prusach, kupować lojalność niemieckich elektorów czy szukać porozumienia z Moskwą. Dopiero jego bezpotomna śmierć w 1490 roku i ostateczne przejęcie tronu w Budzie przez Władysława Jagiellończyka zamknęły ten krwawy, pełen napięć rozdział, pozwalając na ponowne odżycie idei polsko-węgierskiego sojuszu – tym razem u progu tragicznego, wspólnego starcia z potęgą osmańską pod Mohaczem.

== Zobacz ==
* [[Jan Filipec]], [[Heinz Dompnig]], [[Kapliczka Foyta]], [[Georg von Stein]], [[Kamienny krzyż w Groblicach pow. wrocławski]], [[Peter Eschenloer]], [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu]]

[[Kategoria:Almanach]]
[[Kategoria:Średniowiecze]]
[[Kategoria:Śląsk]]

Polak, Węgier... nie zawsze dwa bratanki. Rywalizacja Macieja Korwina z Jagiellonami

2026-05-20T04:39:48Z

Anna Kowalczewska: /* Śląski węzeł gordyjski i oblężenie Wrocławia */

'''Polak, Węgier... nie zawsze dwa bratanki. Rywalizacja Macieja Korwina z Jagiellonami'''

Popularne przysłowie „Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki” na stałe wpisało się w świadomość historyczną obu narodów, tworząc romantyczny mit idealnej, nieskalanej konfliktami przyjaźni. Choć w wielu momentach dziejowych drogi Krakowa i Budy biegły w tym samym kierunku, XV wiek – a w szczególności epoka panowania Macieja Korwina (1458–1490) – brutalnie weryfikuje tę wizję. Zamiast braterskich uścisków, historia tego okresu pisana była bezwzględną rywalizacją geopolityczną, wojnami i dyplomatycznymi intrygami.

Fundamentem tego wieloletniego starcia nie była osobista wrogość, lecz nieuchronne zderzenie dwóch potężnych projektów geopolitycznych w Europie Środkowej. Głównym węzłem konfrontacji stała się kwestia Czech, rozumianych w ich szerokim znaczeniu jako cała Korona Królestwa Czeskiego – potężny organizm skupiający właściwe Czechy, Morawy, Łużyce oraz bogaty Śląsk. Dla Jagiellonów była to szansa na bezprecedensowe rozszerzenie wpływów. Ożywieni pamięcią o koronie węgierskiej, którą niegdyś nosił brat króla Kazimierza, Władysław Warneńczyk, polscy władcy dążyli do zbudowania jagiellońskiego dominium w tej części kontynentu. Idealnym pretekstem i okazją do politycznej interwencji stał się kryzys wokół czeskiego husytyzmu.

Naprzeciw nich stanął Maciej Korwin – władca o zupełnie innej legitymacji, będący „królem narodowym” wyniesionym na tron przez rodzimą szlachtę. Korwin funkcjonował w skrajnie trudnym położeniu geopolitycznym: na południu stale ciążyło nad nim zagrożenie osmańskie, z kolei na zachodzie toczył wyczerpującą walkę z Habsburgami, też pretendującymi do węgierskiego tronu. Aby przetrwać w tych kleszczach, zabezpieczyć państwo, założyć własną dynastię Hunyadych i zaspokoić gigantyczne ambicje, szukał strategicznego oparcia i zasobów w bogatych ziemiach Korony Czeskiej.

Ta rywalizacja stała się jednocześnie fascynującym zderzeniem dwóch odmiennych obliczy nadchodzącego renesansu. Korwin był podręcznikowym prekursorem nowej epoki w wydaniu włoskim – makiawielicznym „nowym księciem”, który poprzez olśniewający mecenat, sprowadzanie uczonych i budowanie legendarnej Bibliotheca Corviniana legitymizował swoją świeżą władzę i tworzył genialną propagandę. Kazimierz Jagiellończyk z kolei z pozoru reprezentował stary świat – był majestatycznym, surowym władcą późnogotyckim. Jednak to właśnie na jego dworze dokonywał się cichy przełom: zatrudniając włoskiego humanistę Kalimacha jako doradcę i nauczyciela swoich synów, Kazimierz stworzył inkubator nowoczesnej myśli politycznej. Sam pozostał człowiekiem przełomu wieków, ale wychował pokolenie renesansowych władców.

W tym układzie sił, gdzie błyskotliwy, renesansowy pragmatyzm Korwina zderzał się z dalekowzroczną, dynastyczną strategią Kazimierza, głęboki spór o kontrolę nad sercem Europy Środkowej był czymś całkowicie naturalnym i oczywistym. Dysponując elitarną Czarną Armią, węgierski monarcha uczynił z prowincji czeskich główną stawkę w tej wielopoziomowej grze o tron.

== Rzymski patronat: Jak Korwin rozgrywał Jagiellonów przed Kurią Papieską ==

Jednym z największych sukcesów dyplomatycznych Macieja Korwina było całkowite zdominowanie i wykorzystanie Kurii Papieskiej przeciwko Jagiellonom. Korwin doskonale rozumiał, że w XV wieku legitymizacja ze strony Rzymu była potężną bronią propagandową i polityczną.

Gdy po śmierci Jerzego z Podiebradów czeski tron w Pradze objął Władysław II Jagiellończyk, dla Macieja Korwina – który sam dążył do tej korony – był to potężny cios i bezpośrednie zagrożenie dla jego mocarstwowych planów. Węgierski monarcha wykazał się jednak makiawielicznym sprytem i potrafił tę polityczną porażkę przekuć w potężny atut na forum watykańskim. Wszystko przez to, że Władysław, aby w ogóle utrzymać władzę w Pradze, musiał pójść na głęboki kompromis z czeskimi utrakwistami (umiarkowanymi husytami).

Korwin natychmiast wykorzystał ten fakt przed Kurią Papieską. Przez lata malował Jagiellonów w Rzymie jako „protektorów heretyków” i władców zbyt słabych bądź zbyt oportunistycznych, by bronić czystości wiary katolickiej. Dzięki tej jadowitej i skutecznej propagandzie, papieże – widzący w Korwinie jedynego prawdziwego obrońcę chrześcijaństwa, również wobec Imperium Osmańskiego – przymykali oko na jego agresywną politykę wobec Polski i Czech. Papiescy legaci nierzadko wspierali finansowo i dyplomatycznie węgierskie roszczenia do Śląska czy Moraw, skutecznie izolując Kazimierza Jagiellończyka i jego synów na arenie międzynarodowej.

Węgierski monarcha natychmiast wykorzystał to na forum watykańskim. Przez lata malował Jagiellonów przed Kurią Papieską jako „protektorów heretyków” i władców zbyt słabych, by bronić chrześcijaństwa. Dzięki temu Rzym przymykał oko na agresywną politykę Macieja wobec katolickiej Polski, a papiescy legaci nierzadko wspierali finansowo i dyplomatycznie węgierskie roszczenia do Śląska i Czech, skutecznie izolując Kazimierza Jagiellończyka na arenie międzynarodowej.
Wielka gra z Cesarstwem i niemieckimi książętami

== Stosunki z cesarzem Fryderykiem III ==
Rywalizacja o dominację w Europie Środkowej zmusiła obie strony do szukania sprzymierzeńców wewnątrz Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Stało się ono polem, dyplomatycznej licytacji.

Relacje Macieja Korwina z cesarzem Fryderykiem III Habsburgiem były niezwykle burzliwe i pełne nienawiści (węgierski król w pewnym momencie zajął nawet Wiedeń). Jagiellonowie próbowali to wykorzystać. Cesarz, panicznie bojący się militarnej potęgi Korwina, początkowo poparł kandydaturę Władysława Jagiellończyka na tron czeski i formalnie udzielił mu lenna. Jednak Fryderyk III prowadził własną, chwiejną grę – gdy tylko Jagiellonowie stawali się zbyt silni, cesarz wycofywał swoje poparcie, lawirując między Krakowem a Budą, co Korwin bezwzględnie wykorzystywał, szantażując i najeżdżając austriackie ziemie Habsburgów.

== Podchody pod Brandenburgię i Wettynów ==

Zarówno Kraków jak i Buda rozumiały wagę zabezpieczenia czeskiej i śląskiej flanki poprzez przeciągnięcie na swoją stronę potężnych rodów niemieckich: Hohenzollernów z Brandenburgii oraz Wettynów z Saksonii. Jagiellonowie próbowali „przekabacić” margrabiego Brandenburgii Albrechta Achillesa oraz saskich Wettynów (Albrechta Odważnego i Ernesta) poprzez propozycje sojuszy obronnych i dynastycznych małżeństw. Chodziło o to, by niemieccy książęta uderzyli na Śląsk lub zablokowali działania Korwina od zachodu.

Maciej Korwin nie pozostawał dłużny. Dysponując ogromnymi środkami finansowymi ze sprawnie wybieranych podatków oraz kontrolując bogate miasta śląskie, po prostu kupował neutralność lub wręcz usługi wojskowe niemieckich książąt. Wettynowie i Hohenzollernowie wielokrotnie zmieniali front, biorąc pieniądze od Korwina i jednocześnie obiecując pomoc Jagiellonom – w tej renesansowej korupcji politycznej król Węgier, mający dużą skarbcową niezależność, zazwyczaj okazywał się skuteczniejszy od wiecznie borykającego się z brakiem funduszy Kazimierza Jagiellończyka.

== Wojna domowa i niedoszły król: Wyprawa królewicza Kazimierza (1471) ==

Polityczny apetyt Krakowa rósł w miarę jedzenia. Kazimierz Jagiellończyk podjął decyzję o uderzeniu bezpośrednio w Budę na fali świeżego sukcesu, jakim było obsadzenie jego najstarszego syna, Władysława, na tronie w Pradze w 1471 roku. Polski monarcha chciał pójść za ciosem: wierzył, że sięgając dla kolejnego syna po koronę świętego Stefana, doprowadzi do całkowitego wyeliminowania Macieja Korwina.

Część węgierskich magnatów i duchownych (w tym humanista Jan Vitéz), zmęczona twardymi rządami i wysokimi podatkami Korwina, zawiązała spisek i zaproponowała koronę świętego Stefana młodemu polskiemu królewiczowi, Kazimierzowi (późniejszemu świętemu). Kazimierz Jagiellończyk (ojciec) uznał to za idealną okazję do usadzenia Jagiellonów na kolejnym tronie. Młody królewicz ruszył na Węgry z armią. Maciej Korwin wykazał się jednak błyskawicznym refleksem i bezwzględnością:
* Przekupił i zastraszył kluczowych spiskowców, rozbijając bunt od wewnątrz.
* Odciął polskie oddziały od zaopatrzenia.
* Zamknął królewicza Kazimierza w oblężonej Nitrze.

Wyprawa zakończyła się militarną i wizerunkową katastrofą Krakowa. Polskie wojska musiały sromotnie wracać do kraju, a sam Korwin zyskał doskonały pretekst do permanentnej zemsty na Jagiellonach, którą realizował przez kolejne dwie dekady. Fiasko tej wyprawy ugruntowało patową sytuację, która na lata ustaliła rzeczywistość geopolityczną.

Warto w tym miejscu precyzyjnie nakreślić, jak wyglądał ówczesny podział ziem Korony Królestwa Czeskiego, o które toczyła się ta bezwzględna walka. Cały ten potężny organizm państwowy pękł bowiem na dwie części:

Przy Władysławie Jagiellończyku (a wcześniej przy Jerzym z Podiebradów) pozostały rdzenne Czechy, czyli właściwe Królestwo Czech ze stolicą w Pradze.

Przy Macieju Korwinie (który również ogłosił się królem Czech) utrzymały się pozostałe prowincje wchodzące w skład tej korony: Morawy, Łużyce oraz bogaty, kluczowy Śląsk.

W ten sposób, choć Jagiellończyk kontrolował symboliczną stolicę, to król Węgier kontrolował militarnie, gospodarczo i podatkowo lwią część czeskiego władztwa, zyskując idealną bazę wypadową do szachowania Polski od zachodu.

== Śląski węzeł gordyjski i oblężenie Wrocławia ==

Głównym teatrem bezpośrednich działań wojennych stały się bogaty Śląsk, Morawy i Łużyce. Opanowanie tych ziem przez Korwina było bezpośrednim uderzeniem w jagiellońską strefę wpływów i próbą odcięcia Czech od Polski.

Podczas kampanii z 1474 roku, pod Wrocławiem, Kazimierz Jagiellończyk i jego syn Władysław zmobilizowali potężną, ponad 60-tysięczną armię polsko-czeską. Korwin, dysponując zaledwie kilkunastoma tysiącami żołnierzy Czarnej Armii, zamknął się w murach Wrocławia. Zamiast walczyć w otwartym polu, spalił podwrocławskie wsie i zastosował blokadę logistyczną. Gigantyczna armia polska zaczęła przymierać głodem i chorować pod murami miasta. Efekt? Jagiellonowie zostali zmuszeni do upokarzającego rozejmu. Śląsk na lata pozostał w rękach węgierskich, stanowiąc bazę wypadową dla dalszych prowokacji wobec Korony.

== Kocioł mołdawski i walka o Wołoszczyznę ==

Napięcia między Krakowem a Budą nie ograniczały się do Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Świętego Wacława; równie gorąco było na południowo-wschodnich rubieżach Europy. Przedmiotem rywalizacji stały się wpływy w Mołdawii i szeroko pojętej strefie wołoskiej.

Zarówno Kazimierz Jagiellończyk, jak i Maciej Korwin dążyli do podporządkowania sobie tamtejszych hospodarów, w tym Stefana Wielkiego. Gdy hospodar szukał oparcia w Polsce, składając Kazimierzowi hołd lenny, Korwin reagował zbrojnymi najazdami. Węgierskie ambicje na tym odcinku nie tylko destabilizowały region, ale też bezpośrednio uderzały w polskie plany zabezpieczenia czarnomorskiego handlu i uniemożliwiały stworzenie jednolitego frontu antytureckiego.

== Północne kleszcze: Konszachty z Krzyżakami, Warmia i Moskwa ==

Korwin był mistrzem tworzenia szerokich koalicji okrążających przeciwnika. Aby uniemożliwić Kazimierzowi Jagiellończykowi skuteczną obronę Śląska, Maciej podpalał Polskę z drugiej strony – na północy i wschodzie.

Nawiązał bliskie relacje z Zakonem Krzyżackim, który wciąż nie mógł pogodzić się z postanowieniami pokoju toruńskiego z 1466 roku. Korwin jawnie podjudzał Krzyżaków do zrzucenia polskiego zwierzchnictwa. Co więcej, węgierski monarcha aktywnie zaangażował się w spór o obsadę biskupstwa warmińskiego (trwający w latach 1467–1479), który w swojej końcowej fazie – w latach 1478–1479 – przerodził się w otwarty konflikt zbrojny, zwany wojną popią (lub księżą). Korwin poparł w nim biskupa Mikołaja Tungena, który w konflikcie z polskim królem szukał potężnego patrona dla zabezpieczenia swojej pozycji i znalazł go właśnie w osobie władcy Węgier. Finansowe, dyplomatyczne, a w kluczowym momencie także militarne wsparcie Korwina dla Tungena i współpracujących z nim Krzyżaków drastycznie zaostrzyło i przedłużyło kryzys, zdestabilizowało Prusy i zmusiło Kazimierza Jagiellończyka do zaangażowania znacznych sił na północy.

W późniejszych latach Korwin nawiązał bliskie kontakty dyplomatyczne z Wielkim Księstwem Moskiewskim i Iwanem III. Fakt, że król Węgier budował tak szeroką sieć powiązań – obejmującą Moskwę, Zakon Krzyżacki, zbuntowanego biskupa warmińskiego oraz Mołdawię – świadczy o rozmachu i elastyczności jego dyplomacji. Była to przemyślana próba geopolitycznego okrążenia jagiellońskich dominiów, mająca na celu stworzenie skutecznej przeciwwagi i stworzenia drugiego frontu dla ich ekspansji w Europie Środkowo-Wschodniej.

== Główne fronty i osie sporu jagiellońsko-węgierskiego ==

* Kuria Papieska (Watykan): Maciej Korwin konsekwentnie kreował Jagiellonów na „obrońców heretyków” ze względu na ich kompromisy z czeskimi husytami. Skutkowało to głęboką izolacją dyplomatyczną Polski w Rzymie i brakiem oficjalnego poparcia papieskiego dla działań Kazimierza Jagiellończyka.

* Śląsk i Wrocław: Aneksja Śląska, Moraw i Łużyc przez Korwina oraz jego strategiczny triumf logistyczny pod Wrocławiem w 1474 roku doprowadziły do długotrwałej utraty kontroli jagiellońskich Czech nad tym kluczowym i bogatszym regionem gospodarczym.

* Walka o Tron Węgier (1471): Bezpardonowe rozbicie przez Korwina magnackiego spisku Jana Vitéza i upokarzające uwięzienie polskiego królewicza Kazimierza w Nitrze przyniosły Krakowowi ogromną klęskę wizerunkową i dały Maciejowi otwarty pretekst do stałych działań odwetowych.

* Warmia i Prusy (Wojna Księża): Finansowe i wojskowe wspieranie przez Budę zbuntowanego biskupa Mikołaja Tungena oraz potajemne układy z Zakonem Krzyżackim skutecznie zdestabilizowały sytuację w Prusach i zmusiły Polskę do odciągnięcia wojsk ze Śląska na północ.

* Rzesza Niemiecka (Brandenburgia, Saksonia i Cesarz): Bezwzględne przeciąganie Hohenzollernów i Wettynów na swoją stronę. Podczas gdy Jagiellonowie szukali tam sojuszy militarnych, Korwin neutralizował niemieckich książąt za pomocą gigantycznych subsydiów finansowych, jednocześnie szantażując militarnie cesarza Fryderyka III.

* Sojusze egzotyczne: Próby zbudowania przez Macieja wielkiej koalicji okrążającej Jagiellonów, obejmującej nie tylko Prusy i Mołdawię, ale nawet moskiewskiego wielkiego księcia Iwana III.

== Realpolitik w renesansowym wydaniu ==

Maciej Korwin nie kierował się nienawiścią do Polaków. Był dzieckiem swojej epoki – pragmatycznym humanistą i jednocześnie bezwzględnym graczem. Jagiellonowie byli po prostu największą przeszkodą na drodze do stworzenia potężnego imperium środkowoeuropejskiego pod wodzą rodu Hunyadych.

== Podsumowanie ==

Historia relacji Macieja Korwina z Jagiellonami to brutalna lekcja renesansowej polityki realnej. Pokazuje ona, że tam, gdzie w grę wchodziły interesy terytorialne, prestiż dynastyczny i kontrola nad szlakami handlowymi Europy Środkowej, mityczne „braterstwo” schodziło na dalszy plan. Korwin potrafił z równą łatwością manifestować katolicką gorliwość przed papieżem, jak i finansować wrogów Polski w Prusach, kupować lojalność niemieckich elektorów czy szukać porozumienia z Moskwą. Dopiero jego bezpotomna śmierć w 1490 roku i ostateczne przejęcie tronu w Budzie przez Władysława Jagiellończyka zamknęły ten krwawy, pełen napięć rozdział, pozwalając na ponowne odżycie idei polsko-węgierskiego sojuszu – tym razem u progu tragicznego, wspólnego starcia z potęgą osmańską pod Mohaczem.

== Zobacz ==
* [[Jan Filipec]], [[Heinz Dompnig]], [[Kapliczka Foyta]], [[Georg von Stein]], [[Kamienny krzyż w Groblicach pow. wrocławski]], [[Peter Eschenloer]], [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu]]

[[Kategoria:Almanach]]
[[Kategoria:Średniowiecze]]
[[Kategoria:Śląsk]]

Polak, Węgier... nie zawsze dwa bratanki. Rywalizacja Macieja Korwina z Jagiellonami

2026-05-20T04:37:36Z

Anna Kowalczewska: /* Podchody pod Brandenburgię i Wettynów */

'''Polak, Węgier... nie zawsze dwa bratanki. Rywalizacja Macieja Korwina z Jagiellonami'''

Popularne przysłowie „Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki” na stałe wpisało się w świadomość historyczną obu narodów, tworząc romantyczny mit idealnej, nieskalanej konfliktami przyjaźni. Choć w wielu momentach dziejowych drogi Krakowa i Budy biegły w tym samym kierunku, XV wiek – a w szczególności epoka panowania Macieja Korwina (1458–1490) – brutalnie weryfikuje tę wizję. Zamiast braterskich uścisków, historia tego okresu pisana była bezwzględną rywalizacją geopolityczną, wojnami i dyplomatycznymi intrygami.

Fundamentem tego wieloletniego starcia nie była osobista wrogość, lecz nieuchronne zderzenie dwóch potężnych projektów geopolitycznych w Europie Środkowej. Głównym węzłem konfrontacji stała się kwestia Czech, rozumianych w ich szerokim znaczeniu jako cała Korona Królestwa Czeskiego – potężny organizm skupiający właściwe Czechy, Morawy, Łużyce oraz bogaty Śląsk. Dla Jagiellonów była to szansa na bezprecedensowe rozszerzenie wpływów. Ożywieni pamięcią o koronie węgierskiej, którą niegdyś nosił brat króla Kazimierza, Władysław Warneńczyk, polscy władcy dążyli do zbudowania jagiellońskiego dominium w tej części kontynentu. Idealnym pretekstem i okazją do politycznej interwencji stał się kryzys wokół czeskiego husytyzmu.

Naprzeciw nich stanął Maciej Korwin – władca o zupełnie innej legitymacji, będący „królem narodowym” wyniesionym na tron przez rodzimą szlachtę. Korwin funkcjonował w skrajnie trudnym położeniu geopolitycznym: na południu stale ciążyło nad nim zagrożenie osmańskie, z kolei na zachodzie toczył wyczerpującą walkę z Habsburgami, też pretendującymi do węgierskiego tronu. Aby przetrwać w tych kleszczach, zabezpieczyć państwo, założyć własną dynastię Hunyadych i zaspokoić gigantyczne ambicje, szukał strategicznego oparcia i zasobów w bogatych ziemiach Korony Czeskiej.

Ta rywalizacja stała się jednocześnie fascynującym zderzeniem dwóch odmiennych obliczy nadchodzącego renesansu. Korwin był podręcznikowym prekursorem nowej epoki w wydaniu włoskim – makiawielicznym „nowym księciem”, który poprzez olśniewający mecenat, sprowadzanie uczonych i budowanie legendarnej Bibliotheca Corviniana legitymizował swoją świeżą władzę i tworzył genialną propagandę. Kazimierz Jagiellończyk z kolei z pozoru reprezentował stary świat – był majestatycznym, surowym władcą późnogotyckim. Jednak to właśnie na jego dworze dokonywał się cichy przełom: zatrudniając włoskiego humanistę Kalimacha jako doradcę i nauczyciela swoich synów, Kazimierz stworzył inkubator nowoczesnej myśli politycznej. Sam pozostał człowiekiem przełomu wieków, ale wychował pokolenie renesansowych władców.

W tym układzie sił, gdzie błyskotliwy, renesansowy pragmatyzm Korwina zderzał się z dalekowzroczną, dynastyczną strategią Kazimierza, głęboki spór o kontrolę nad sercem Europy Środkowej był czymś całkowicie naturalnym i oczywistym. Dysponując elitarną Czarną Armią, węgierski monarcha uczynił z prowincji czeskich główną stawkę w tej wielopoziomowej grze o tron.

== Rzymski patronat: Jak Korwin rozgrywał Jagiellonów przed Kurią Papieską ==

Jednym z największych sukcesów dyplomatycznych Macieja Korwina było całkowite zdominowanie i wykorzystanie Kurii Papieskiej przeciwko Jagiellonom. Korwin doskonale rozumiał, że w XV wieku legitymizacja ze strony Rzymu była potężną bronią propagandową i polityczną.

Gdy po śmierci Jerzego z Podiebradów czeski tron w Pradze objął Władysław II Jagiellończyk, dla Macieja Korwina – który sam dążył do tej korony – był to potężny cios i bezpośrednie zagrożenie dla jego mocarstwowych planów. Węgierski monarcha wykazał się jednak makiawielicznym sprytem i potrafił tę polityczną porażkę przekuć w potężny atut na forum watykańskim. Wszystko przez to, że Władysław, aby w ogóle utrzymać władzę w Pradze, musiał pójść na głęboki kompromis z czeskimi utrakwistami (umiarkowanymi husytami).

Korwin natychmiast wykorzystał ten fakt przed Kurią Papieską. Przez lata malował Jagiellonów w Rzymie jako „protektorów heretyków” i władców zbyt słabych bądź zbyt oportunistycznych, by bronić czystości wiary katolickiej. Dzięki tej jadowitej i skutecznej propagandzie, papieże – widzący w Korwinie jedynego prawdziwego obrońcę chrześcijaństwa, również wobec Imperium Osmańskiego – przymykali oko na jego agresywną politykę wobec Polski i Czech. Papiescy legaci nierzadko wspierali finansowo i dyplomatycznie węgierskie roszczenia do Śląska czy Moraw, skutecznie izolując Kazimierza Jagiellończyka i jego synów na arenie międzynarodowej.

Węgierski monarcha natychmiast wykorzystał to na forum watykańskim. Przez lata malował Jagiellonów przed Kurią Papieską jako „protektorów heretyków” i władców zbyt słabych, by bronić chrześcijaństwa. Dzięki temu Rzym przymykał oko na agresywną politykę Macieja wobec katolickiej Polski, a papiescy legaci nierzadko wspierali finansowo i dyplomatycznie węgierskie roszczenia do Śląska i Czech, skutecznie izolując Kazimierza Jagiellończyka na arenie międzynarodowej.
Wielka gra z Cesarstwem i niemieckimi książętami

== Stosunki z cesarzem Fryderykiem III ==
Rywalizacja o dominację w Europie Środkowej zmusiła obie strony do szukania sprzymierzeńców wewnątrz Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Stało się ono polem, dyplomatycznej licytacji.

Relacje Macieja Korwina z cesarzem Fryderykiem III Habsburgiem były niezwykle burzliwe i pełne nienawiści (węgierski król w pewnym momencie zajął nawet Wiedeń). Jagiellonowie próbowali to wykorzystać. Cesarz, panicznie bojący się militarnej potęgi Korwina, początkowo poparł kandydaturę Władysława Jagiellończyka na tron czeski i formalnie udzielił mu lenna. Jednak Fryderyk III prowadził własną, chwiejną grę – gdy tylko Jagiellonowie stawali się zbyt silni, cesarz wycofywał swoje poparcie, lawirując między Krakowem a Budą, co Korwin bezwzględnie wykorzystywał, szantażując i najeżdżając austriackie ziemie Habsburgów.

== Podchody pod Brandenburgię i Wettynów ==

Zarówno Kraków jak i Buda rozumiały wagę zabezpieczenia czeskiej i śląskiej flanki poprzez przeciągnięcie na swoją stronę potężnych rodów niemieckich: Hohenzollernów z Brandenburgii oraz Wettynów z Saksonii. Jagiellonowie próbowali „przekabacić” margrabiego Brandenburgii Albrechta Achillesa oraz saskich Wettynów (Albrechta Odważnego i Ernesta) poprzez propozycje sojuszy obronnych i dynastycznych małżeństw. Chodziło o to, by niemieccy książęta uderzyli na Śląsk lub zablokowali działania Korwina od zachodu.

Maciej Korwin nie pozostawał dłużny. Dysponując ogromnymi środkami finansowymi ze sprawnie wybieranych podatków oraz kontrolując bogate miasta śląskie, po prostu kupował neutralność lub wręcz usługi wojskowe niemieckich książąt. Wettynowie i Hohenzollernowie wielokrotnie zmieniali front, biorąc pieniądze od Korwina i jednocześnie obiecując pomoc Jagiellonom – w tej renesansowej korupcji politycznej król Węgier, mający dużą skarbcową niezależność, zazwyczaj okazywał się skuteczniejszy od wiecznie borykającego się z brakiem funduszy Kazimierza Jagiellończyka.

== Wojna domowa i niedoszły król: Wyprawa królewicza Kazimierza (1471) ==

Polityczny apetyt Krakowa rósł w miarę jedzenia. Kazimierz Jagiellończyk podjął decyzję o uderzeniu bezpośrednio w Budę na fali świeżego sukcesu, jakim było obsadzenie jego najstarszego syna, Władysława, na tronie w Pradze w 1471 roku. Polski monarcha chciał pójść za ciosem: wierzył, że sięgając dla kolejnego syna po koronę świętego Stefana, doprowadzi do całkowitego wyeliminowania Macieja Korwina.

Część węgierskich magnatów i duchownych (w tym humanista Jan Vitéz), zmęczona twardymi rządami i wysokimi podatkami Korwina, zawiązała spisek i zaproponowała koronę świętego Stefana młodemu polskiemu królewiczowi, Kazimierzowi (późniejszemu świętemu). Kazimierz Jagiellończyk (ojciec) uznał to za idealną okazję do usadzenia Jagiellonów na kolejnym tronie. Młody królewicz ruszył na Węgry z armią. Maciej Korwin wykazał się jednak błyskawicznym refleksem i bezwzględnością:
* Przekupił i zastraszył kluczowych spiskowców, rozbijając bunt od wewnątrz.
* Odciął polskie oddziały od zaopatrzenia.
* Zamknął królewicza Kazimierza w oblężonej Nitrze.

Wyprawa zakończyła się militarną i wizerunkową katastrofą Krakowa. Polskie wojska musiały sromotnie wracać do kraju, a sam Korwin zyskał doskonały pretekst do permanentnej zemsty na Jagiellonach, którą realizował przez kolejne dwie dekady. Fiasko tej wyprawy ugruntowało patową sytuację, która na lata ustaliła rzeczywistość geopolityczną.

Warto w tym miejscu precyzyjnie nakreślić, jak wyglądał ówczesny podział ziem Korony Królestwa Czeskiego, o które toczyła się ta bezwzględna walka. Cały ten potężny organizm państwowy pękł bowiem na dwie części:

Przy Władysławie Jagiellończyku (a wcześniej przy Jerzym z Podiebradów) pozostały rdzenne Czechy, czyli właściwe Królestwo Czech ze stolicą w Pradze.

Przy Macieju Korwinie (który również ogłosił się królem Czech) utrzymały się pozostałe prowincje wchodzące w skład tej korony: Morawy, Łużyce oraz bogaty, kluczowy Śląsk.

W ten sposób, choć Jagiellończyk kontrolował symboliczną stolicę, to król Węgier kontrolował militarnie, gospodarczo i podatkowo lwią część czeskiego władztwa, zyskując idealną bazę wypadową do szachowania Polski od zachodu.

== Śląski węzeł gordyjski i oblężenie Wrocławia ==

Głównym teatrem bezpośrednich działań wojennych stał się bogaty Śląsk, Morawy i Łużyce. Opanowanie tych ziem przez Korwina było bezpośrednim uderzeniem w jagiellońską strefę wpływów i próbą odcięcia Czech od Polski.

Podczas kampanii z 1474 roku pod Wrocławiem, Kazimierz Jagiellończyk i jego syn Władysław zmobilizowali potężną, ponad 60-tysięczną armię polsko-czeską. Korwin, dysponując zaledwie kilkunastoma tysiącami żołnierzy Czarnej Armii, zamknął się w murach Wrocławia. Zamiast walczyć w otwartym polu, spalił podwrocławskie wsie i zastosował blokadę logistyczną. Gigantyczna armia polska zaczęła przymierać głodem i chorować pod murami miasta. Efekt? Jagiellonowie zostali zmuszeni do upokarzającego rozejmu. Śląsk na lata pozostał w rękach węgierskich, stanowiąc bazę wypadową dla dalszych prowokacji wobec Korony.

== Kocioł mołdawski i walka o Wołoszczyznę ==

Napięcia między Krakowem a Budą nie ograniczały się do Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Świętego Wacława; równie gorąco było na południowo-wschodnich rubieżach Europy. Przedmiotem rywalizacji stały się wpływy w Mołdawii i szeroko pojętej strefie wołoskiej.

Zarówno Kazimierz Jagiellończyk, jak i Maciej Korwin dążyli do podporządkowania sobie tamtejszych hospodarów, w tym Stefana Wielkiego. Gdy hospodar szukał oparcia w Polsce, składając Kazimierzowi hołd lenny, Korwin reagował zbrojnymi najazdami. Węgierskie ambicje na tym odcinku nie tylko destabilizowały region, ale też bezpośrednio uderzały w polskie plany zabezpieczenia czarnomorskiego handlu i uniemożliwiały stworzenie jednolitego frontu antytureckiego.

== Północne kleszcze: Konszachty z Krzyżakami, Warmia i Moskwa ==

Korwin był mistrzem tworzenia szerokich koalicji okrążających przeciwnika. Aby uniemożliwić Kazimierzowi Jagiellończykowi skuteczną obronę Śląska, Maciej podpalał Polskę z drugiej strony – na północy i wschodzie.

Nawiązał bliskie relacje z Zakonem Krzyżackim, który wciąż nie mógł pogodzić się z postanowieniami pokoju toruńskiego z 1466 roku. Korwin jawnie podjudzał Krzyżaków do zrzucenia polskiego zwierzchnictwa. Co więcej, węgierski monarcha aktywnie zaangażował się w spór o obsadę biskupstwa warmińskiego (trwający w latach 1467–1479), który w swojej końcowej fazie – w latach 1478–1479 – przerodził się w otwarty konflikt zbrojny, zwany wojną popią (lub księżą). Korwin poparł w nim biskupa Mikołaja Tungena, który w konflikcie z polskim królem szukał potężnego patrona dla zabezpieczenia swojej pozycji i znalazł go właśnie w osobie władcy Węgier. Finansowe, dyplomatyczne, a w kluczowym momencie także militarne wsparcie Korwina dla Tungena i współpracujących z nim Krzyżaków drastycznie zaostrzyło i przedłużyło kryzys, zdestabilizowało Prusy i zmusiło Kazimierza Jagiellończyka do zaangażowania znacznych sił na północy.

W późniejszych latach Korwin nawiązał bliskie kontakty dyplomatyczne z Wielkim Księstwem Moskiewskim i Iwanem III. Fakt, że król Węgier budował tak szeroką sieć powiązań – obejmującą Moskwę, Zakon Krzyżacki, zbuntowanego biskupa warmińskiego oraz Mołdawię – świadczy o rozmachu i elastyczności jego dyplomacji. Była to przemyślana próba geopolitycznego okrążenia jagiellońskich dominiów, mająca na celu stworzenie skutecznej przeciwwagi i stworzenia drugiego frontu dla ich ekspansji w Europie Środkowo-Wschodniej.

== Główne fronty i osie sporu jagiellońsko-węgierskiego ==

* Kuria Papieska (Watykan): Maciej Korwin konsekwentnie kreował Jagiellonów na „obrońców heretyków” ze względu na ich kompromisy z czeskimi husytami. Skutkowało to głęboką izolacją dyplomatyczną Polski w Rzymie i brakiem oficjalnego poparcia papieskiego dla działań Kazimierza Jagiellończyka.

* Śląsk i Wrocław: Aneksja Śląska, Moraw i Łużyc przez Korwina oraz jego strategiczny triumf logistyczny pod Wrocławiem w 1474 roku doprowadziły do długotrwałej utraty kontroli jagiellońskich Czech nad tym kluczowym i bogatszym regionem gospodarczym.

* Walka o Tron Węgier (1471): Bezpardonowe rozbicie przez Korwina magnackiego spisku Jana Vitéza i upokarzające uwięzienie polskiego królewicza Kazimierza w Nitrze przyniosły Krakowowi ogromną klęskę wizerunkową i dały Maciejowi otwarty pretekst do stałych działań odwetowych.

* Warmia i Prusy (Wojna Księża): Finansowe i wojskowe wspieranie przez Budę zbuntowanego biskupa Mikołaja Tungena oraz potajemne układy z Zakonem Krzyżackim skutecznie zdestabilizowały sytuację w Prusach i zmusiły Polskę do odciągnięcia wojsk ze Śląska na północ.

* Rzesza Niemiecka (Brandenburgia, Saksonia i Cesarz): Bezwzględne przeciąganie Hohenzollernów i Wettynów na swoją stronę. Podczas gdy Jagiellonowie szukali tam sojuszy militarnych, Korwin neutralizował niemieckich książąt za pomocą gigantycznych subsydiów finansowych, jednocześnie szantażując militarnie cesarza Fryderyka III.

* Sojusze egzotyczne: Próby zbudowania przez Macieja wielkiej koalicji okrążającej Jagiellonów, obejmującej nie tylko Prusy i Mołdawię, ale nawet moskiewskiego wielkiego księcia Iwana III.

== Realpolitik w renesansowym wydaniu ==

Maciej Korwin nie kierował się nienawiścią do Polaków. Był dzieckiem swojej epoki – pragmatycznym humanistą i jednocześnie bezwzględnym graczem. Jagiellonowie byli po prostu największą przeszkodą na drodze do stworzenia potężnego imperium środkowoeuropejskiego pod wodzą rodu Hunyadych.

== Podsumowanie ==

Historia relacji Macieja Korwina z Jagiellonami to brutalna lekcja renesansowej polityki realnej. Pokazuje ona, że tam, gdzie w grę wchodziły interesy terytorialne, prestiż dynastyczny i kontrola nad szlakami handlowymi Europy Środkowej, mityczne „braterstwo” schodziło na dalszy plan. Korwin potrafił z równą łatwością manifestować katolicką gorliwość przed papieżem, jak i finansować wrogów Polski w Prusach, kupować lojalność niemieckich elektorów czy szukać porozumienia z Moskwą. Dopiero jego bezpotomna śmierć w 1490 roku i ostateczne przejęcie tronu w Budzie przez Władysława Jagiellończyka zamknęły ten krwawy, pełen napięć rozdział, pozwalając na ponowne odżycie idei polsko-węgierskiego sojuszu – tym razem u progu tragicznego, wspólnego starcia z potęgą osmańską pod Mohaczem.

== Zobacz ==
* [[Jan Filipec]], [[Heinz Dompnig]], [[Kapliczka Foyta]], [[Georg von Stein]], [[Kamienny krzyż w Groblicach pow. wrocławski]], [[Peter Eschenloer]], [[Kamienny krzyż w Parku Szczytnickim we Wrocławiu]]

[[Kategoria:Almanach]]
[[Kategoria:Średniowiecze]]
[[Kategoria:Śląsk]]

Plik:Clement na epitafium Friedricha Schmidta i Kathariny Büttner.jpg

2026-05-10T17:05:48Z

Anna Kowalczewska:

Niezidentyfikowany herb na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner|Epitafium_Friedricha_Schmidta_i_Kathariny_Büttner]] w farze elżbietańskiej we Wrocławiu. Fot. 2026.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Kapliczka Foyta

2026-05-10T09:55:35Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (''Dompnigsäule'').

Późnogotycka kapliczka słupowa z datą 1491 i gmerkiem wyrytymi na jej trzonie oraz płaskorzeźbami Grupy Ukrzyżowania, Chrystusa Boleściwego i świętych Barbary oraz Katarzyny na ściankach głowicy (Galeria 1), znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których pochodzenie i przeznaczenie od wieków budzą wątpliwości badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń – „kapliczka przydrożna”, „jeden z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej” – które zamiast wyjaśniać, zaciemniają pierwotną funkcję zabytku. W rzeczywistości jest to pomnik cmentarny poświęcony zmarłemu w 1491 roku [[Matthias Foyt|Matthiasowi Foytowi]], w chwili śmierci starszemu ławy Wrocławia (niższej izby samorządu miejskiego). Zabytek ten został jednak powiązany ze straconym 5 lipca 1490 roku na Rynku starszym rady i starostą księstwa wrocławskiego [[Heinz Dompnig|Heinzem Dompnigiem]].

W tym artykule prześledzimy historię kapliczki, a zwłaszcza proces mitologizacji jej funkcji. Przyjrzymy się, jak około połowy XIX wieku udało się dowieść jej faktycznego pochodzenia i jak wnioski te powoli przenikały do miejskiej świadomości, utrwalając się powszechnie w latach 30. XX wieku. Opiszemy również to, co stało się po 1945 roku – proces „remitologizacji”, który trwa do dziś. Obecnie kapliczka — zarówno w literaturze krajoznawczej, jak i naukowej — ponownie i jednoznacznie, choć błędnie, przypisywana jest Heinzowi Dompnigowi.

Potrzebne jest więc uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i wędrówek kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych legend. Przypadek ten ilustruje trudności wynikające z gwałtownego przerwania ciągłości świadomości kulturowej po II wojnie światowej. Zmiana terytorialna i wymiana ludności poskutkowały w tym przypadku regresem badawczym: w procesie przyswajania dziejów miasta przez nowych mieszkańców, z bogatej i wielowątkowej literatury przedmiotu przebił się wątek najatrakcyjniejszy narracyjnie. W efekcie udokumentowane wcześniej ustalenia zostały wyparte przez legendę, którą dobra znajomość badań poprzedników pozwoliłaby wykluczyć, a którą z czasem zaczęto traktować jak naukowy fakt.

== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.

=== Program ikonograficzny ===
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści, Chrystus Boleściwy). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).

Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „... und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen, ...”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.

W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku<ref name="PolitCorresp2-Froben">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490'', s. 216–217.</ref>. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490'', s. 217: „Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.

Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.

Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.

Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).

Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.

W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.

We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>.

Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Nosselt-86>Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 86:"Wurstgasse, in der Altstadt, hieß der zweite Einschnitt der Albrechtsgasse rechts, und führte hinter dem Magdalenenkirchhofe weg bis in die Ohlaustraße. Seit im Jahre 1823 die Kirchhofmauer weggerissen ist, ist sie recht freundlich geworden, N.-S. Seit 1825 gehört sie mit zur Altbüßerstraße. Hier ist der Pfarrhof von Magdalena."</ref><ref name="Nosselt-21-kap>Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 21: "Die steinerne Säule steht seit 1823, wo die alte Mauer umgerissen wurde, seitwärts an dem dritten Predigerhause, wo man vom Kirchhofe nach dem Predigergäßchen geht."</ref><ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>.

Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla uwidaczniają przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2) ale już bez rozebranego w 1823 roku muru cmentarnego<ref name="Nosselt-86/>, natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6). W wydanym w 1823 roku przewodniku pedagog i nauczyciel historii Friedrich August Nösselt opisuje przemianę praktycznie na bieżąco: "Wurstgasse (Kiełbaśnicza), na Starym Mieście, nazywano drugą przecznicę Albrechtsgasse (współcześnie Wita Stwosza) po prawej stronie; prowadziła ona za cmentarzem kościoła św. Marii Magdaleny (Magdalenenkirchhof) aż do Ohlauerstraße (Oławska). Odkąd w roku 1823 zburzono mur cmentarny, stała się znacznie bardziej przyjazna; przebiega z północy na południe. Od 1825 r. włączono ją do Altbüßerstraße (Łaciarska)<ref name="Nosselt-86/>."

Kapliczkę przesunięto o ok. 20 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych<ref>Budynków należących do parafii było w tym miejscu kilka. Nösselt nazywa go "dritten Predigerhause" (Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 21).</ref> - Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik"/>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>). Nie chodzi tu o plebanię ([[Oswald Straubinger|Dom Straubingera]]) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny, lecz inny budynek z wykuszem, powstały czy też mocno przebudowany w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu - fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza, zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej.

Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala dość precyzyjnie uchwycić moment przeniesienia kapliczki oraz jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy sporządzone przez autorów prac, zwłaszcza daty ich powstania, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt przedstawił obiekt jeszcze przy murze cmentarnym, datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1) czyli rok, w którym mur rozebrano. Dwa rysunki Heinricha Mützla oznaczone datą 1824 (Galeria 2.2 i 2.3) ukazują moment zmiany lokalizacji: na pierwszym kamienny słup znajduje się jeszcze w dawnym miejscu, na drugim widoczna jest już kapliczka ustawiona pod wykuszem domu subseniora. Rok 1824 można więc uznać za najbardziej prawdopodobny czas przeniesienia obiektu. Potwierdzeniem przeobrażeń są kolejne prace Mützla z 1827 r. (Galeria 2.5 i 2.6), przedstawiające południowo-wschodnią stronę kościoła już bez śladów dawnego cmentarza. Kolumna nie jest na nich widoczna, ponieważ rysunki nie obejmują północnej elewacji domu subseniora, ozdobionej wykuszem. Przekształcony charakter całej okolicy ukazuje natomiast litografia z połowy XIX w. autorstwa (…) (fot. …), na której w lewym dolnym rogu widoczny jest kamienny słup zwieńczony kostką dekorowaną płaskorzeźbami.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen) poprzedniego lata i wyraża nadzieję, że po ukończeniu budowli wróci na swoje miejsce<ref name="Heraldik"/>. Luchs stary budynek nazywa Senioratshauses<ref name="Heraldik"/>, Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858/>Luchs, a nowy Predigerhaus<ref name="Luchs-1884">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1884, s. 27–28.</ref>. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin budynku, przy którym stała, w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego. W miejscu domu parafialnego, przy którym stała, znajduje się budynek hotelowy.

== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==
=== Narodziny i utrwalenie mitu ===
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji, która powiązała wyróżniające się miejsce na cmentarzu z najgłośniejszym pochówkiem związanym z tą nekropolią. Źródła odnoszące się do topografii miejsca i okoliczności pochówku stanowią zarazem podstawę dalszej analizy.

Nicolaus Pol (1564–1632) w swoich ''Rocznikach'' informuje, że po ścięciu ciało Heinza Dompniga pochowano przy biciu dzwonów we wszystkich kościołach na cmentarzu św. Marii Magdaleny, „tam, gdzie stoi kamienny słup naprzeciw plebanii”<ref name="Pol-St44"/>. Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618–1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci, opisując szczegółowo przebieg egzekucji w swoim rękopisie ''Breslauische Chronica'', podaje, że ciało ściętego starosty złożono na tym samym cmentarzu „za głównym ołtarzem” (''post summum altare'')<ref name="PolitCorresp2-582"/>.

Choć oba przekazy mają charakter rękopiśmienny (''Jahrbücher'' Pola ukazały się drukiem dopiero w 1815 r.), odzwierciedlają one świadomość epoki i zarazem ją współkształtują. Pol, piszący niewiele ponad sto lat po opisywanych wydarzeniach, wiąże miejsce pochówku z istniejącym już elementem topografii cmentarza — kamiennym słupem. Może to jednak stanowić jedynie wskazówkę lokalizacyjną, a nie informację o fundacji czy funkcji tego obiektu.

Interpretację tę wzmacnia relacja Assiga, który — mimo szczegółowego zainteresowania okolicznościami egzekucji i związanymi z nią materialnymi śladami — nie wspomina o kamiennym słupie ani kapliczce. Przeciwnie, odnotowuje inne elementy pamięci miejsca, jak zachowaną przy pręgierzu kamienną platformę, uznawaną za znak miejsca egzekucji<ref name="PolitCorresp2-Aussig 2">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490'', s. 218: "Es ist noch heutigen tages bey der prange zu sehen ein erhöhet steinpflaster, vieräckicht formiret als zum zeichen, wo der sand und das darauf gebreitete sammete tuch gelegen, auf welchen der Domnig niederkniehete und enthaubtet worden ist."</ref>.Milczenie to sugeruje, że w połowie XVII wieku powiązanie kapliczki z osobą Dompniga albo w ogóle nie istniało, albo nie miało jeszcze charakteru powszechnego i dominującego w świadomości miejskiej.

Tych wątpliwości nie ma już przy odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johanna Christiana Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele ''Silesii in nummis'' stwierdził on, że kapliczka (''steinerne Säule'') została wzniesiona „ku pamięci” (''zum Andencken'') straconego „Hauptmanna der Stadt Breßlau”<ref name="Kundmann-169">Kundmann, ''Silesii in nummis...'', s. 169: Wie denn auch von dieses Bartholomäi Scheuerlins Tochter Ursula zu mercken, daß sie Heintze Domnigen, Hauptmann der Stadt Breßlau zur Ehe gehabt, welcher Anno 1490. den 11. Sept. weil er hinter der Stadt Bewust und Willen, Herzog Johannsen gehuldiget, und der Stadt heimlichen Rath geoffenbaret, offentlich auf dem Marckte enthauptet, und auf St. Mar. Magdalen. Kirch-Hof beym Eingange vom Prediger-Gäßel begraben, und eine steinerne Säule mit der Jahrzahl 1491. und folgenden Zeichen:
[Gmerk / znak graficzny: podwójny krzyż na ukośnej belce] zum Andencken aufgerichtet worden.</ref>. Świadczy to o tym, że w pierwszej połowie XVIII wieku przekonanie o fundacji kapliczki ku pamięci Heinza Dompniga było już w pełni ukształtowane i wyraźnie artykułowane w literaturze.

Piszący na początku XIX wieku Menzel, w swojej kronice opisującej topografię Wrocławia, tworzył więc w czasie, gdy taka interpretacja była już szeroko obecna. Jego relacja ma jednak charakter czysto topograficzny („został pochowany na cmentarzu kościoła św. Marii Magdaleny, tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”<ref name="Menzel-336"/>) i nie zawiera wyraźnego powiązania kolumny ze straconym starostą; nie można jednak wykluczyć, że związek ten był dla autora na tyle oczywisty, iż nie wymagał osobnego wyjaśnienia.

Podobnie jak w historii lokalizacji obiektu, ważną cezurą w dziejach mitu Dompnigsäule była ostateczna likwidacja cmentarza w latach 1823–1825. Piszący pod koniec XIX wieku Hermann Markgraf stwierdza wręcz, że przypuszczenie, iż kolumna związana jest z upamiętnieniem Heinza Dompniga, ukształtowało się dopiero w związku z likwidacją cmentarza, kiedy pojawiło się pytanie, co zrobić ze słupem<ref name="Heinz-Dompnig-195"/>.

Tu należy wspomnieć o charakterze cmentarzy przykościelnych. W XV wieku, a więc w czasie odpowiadającym dacie widniejącej na obiekcie (1491), pochówki na zewnątrz świątyni zasadniczo nie były oznaczane w sposób trwały i indywidualny. Większość zmarłych spoczywała w prostych grobach ziemnych, często wielokrotnie naruszanych i nakładanych warstwowo, a ich miejsca oznaczano co najwyżej nietrwałymi znakami, takimi jak drewniane krzyże. Trwałe formy upamiętnienia – kamienne epitafia czy nagrobki – zarezerwowane były przede wszystkim dla przestrzeni wnętrza kościoła lub bezpośrednio przy jego murach.

Choć Markgraf się myli, gdyż pogląd o związku kolumny z Dompnigiem funkcjonował już wcześniej, to jednak trafnie wskazuje, że czas likwidacji cmentarza był okresem wzmożonego zainteresowania wolnostojącą, kamienną kolumną, stanowiącą element wyraźnie nietypowy. Musiała być ona postrzegana jako obiekt szczególny, wyróżniający się spośród otoczenia i wymagający interpretacji. To właśnie ta wyjątkowość – bardziej niż jakakolwiek pierwotna funkcja – sprzyjała powstawaniu i utrwalaniu prób wyjaśnienia jej znaczenia, w tym także powiązania jej z postacią Heinza Dompniga i jego głośną, dobrze zapamiętaną egzekucją oraz pochówkiem na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny. W tym sensie moment likwidacji cmentarza sprzyjał ponownemu zainteresowaniu się tym obiektem, porządkowaniu opinii na jego temat oraz pobudzeniu badań nad jego historią.

Za podsumowanie ówczesnej jednoznacznie mocno ugruntowanej świadomości, że to pomnik Heinza Dompniga może posłużyć omawiany wcześniej cykl rysunków z lat 20. XIX w., zwłaszcza praca H. Hillebrandta, który uchwycił kolumnę w 1823 roku, w ostatnim czasie przed jej przeniesieniem (Galeria 2.1) tytułując swój obraz "Denksäule des Landeshauptmanns Heinrich Dompnig" (Kolumna pamiątkowa starosty krajowego Heinricha Dompniga). Dosłownie ujmuje to nauczyciel historii w gimnazjum Marii Magdaleny Frierich August Nösselt w wydanym w 1825 r. przewodniku po mieście i okolicy: "ciało (Dompniga) zostało przy biciu wszystkich dzwonów pochowane na cmentarzu kościoła św. Marii Magdaleny, '''a nad jego grobem wzniesiono kamienną kolumnę'''<ref name="Nosselt-12-1">Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen,'' s. 21: "Sein Leichnam wurde unter dem Geläute aller Glocken auf dem Magdalenenkirchhofe begraben, und über seinem Grabe eine steinerne Säule aufgerichtet."</ref>.

Nösselt pisze świeżo po likwidacji cmentarza i przeniesieniu kapliczki, ale wskazuje jednocześnie jej poprzednie miejsce, jednoznaczne według niego z grobem Dompniga poprzez odniesienie do aktualnej topografii miejsca. Lokalizuje więc grób względem ciągu kamiennych płyt prowadzących od cmentarza do plebanii jako położony sześć kroków na prawo od ostatniej płyty, a wiec dokładnie naprzeciw plebanii przy tuż przy obecnej barierze <ref name="Nosselt-12-2">Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen,'' s. 21: "Das Grab ist von dem letzten der breiten Steine, welche vom Kirchhofe nach der Amtswohnung des ersten Predigers führen, etwa sechs Schritte rechts, also gerade vor dem Pastoratshause, und zwar hart an der jetzigen Barriere."</ref>. Stan ten, również barierę, widzimy na dwóch rysunkach Heinricha Mützela (Galeria 2.5 i 2.6). Piszący pod koniec XIX w. Weiss i Markgraff wspominają o kamieniu, który podobno w świadomości ludzkiej na pocz. XX był miejscem pochowku (oznaczał grób, był płytą nagrobną?). To chyba pokłosie tego, co mówi Nösselt, a nie świadomość, że kapliczka nie była nagrobkiem Dompniga, jak chyba rozumieją (tę świadomość) Weiss i Margraf.
----
Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.

Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.

=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga.
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:

„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).

Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).

Z drugiej strony legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet, na czym ta odmienność polega.

Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.

Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”.

Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166

U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.

== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.

To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która, choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.

=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną.

Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.

Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego, widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że „słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego).

Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.

Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.

Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.

Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.

=== Wnioski ===
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.

Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].

{{Stub 2}}
<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big>

{{Autor|Michał Zalewski}}

== Galeria ==
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód - Grupa Ukrzyżowania
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Chrystus Boleściwy
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna
</gallery>

=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)
</gallery>

=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969
</gallery>

=== 4. Pozostałe ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu
</gallery>

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1884.
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.
* Nösselt, Friedrich August. ''Breslau und dessen Umgebungen: Beschreibung alles Wissenswürdigsten für Einheimische und Fremde. Mit einer Kartenbeilage.'' Breslau 1925.
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.

{{Publikacja|2008|2012}}

[[Kategoria:Wrocław]]
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]

Monolityczne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku

2026-04-28T04:02:09Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{MKK}}</div>
[[Plik:Kapliczka kamienna dobosz pruskich dragonów.jpg|alt=Kamienna kapliczka|thumb|Dobosz pruskich dragonów podczas III wojny śląskiej na tle kamiennej kapliczki]]
* [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|Mapa kamiennych kapliczek słupowych na Dolnym Śląsku]]
'''Kamienne kapliczki słupowe''', zwłaszcza monolitowe (monolityczne) czyli wykonane z jednolitego bloku kamiennego, to typ [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku - galeria|kamiennej kapliczki słupowej]] stawiany na [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku|Dolnym Śląsku]] przez kilkaset lat (od średniowiecza do początków XX w.). Intrygująca archaiczna forma, duża częstotliwość występowania i wiek, który najczęściej powodował, że przyczyna wystawienia została dawno zapomniana, rozbudzały wyobraźnię, prowokując próby ogólnego wyjaśnienia powstawania tego typu obiektów oraz przypisania ich do jednego, specyficznego powodu fundacji. Podobna, a wręcz bardziej nasilona tendencja ma miejsce w przypadku tzw. [[krzyż pokutny|krzyży pokutnych]]. Ludzka natura sprzyja fascynacji sprawami śmierci, zwłaszcza tej nagłej w wyniku morderstwa. Romantyczne legendy o skruszonych zabójcach, targanych wyrzutami sumienia, ciosających w pocie czoła kamienie w nadziei na zadośćuczynienie winy od zawsze fascynują pokolenia miejscowej ludności. Jak się okazuje, mogą też być sposobem na przyciągnięcie w dane miejsce turystów i jego popularyzację. Stąd tendencja do podsycania atrakcyjnych wątków. Lokalne władze i instytucje kultury, w poszukiwaniu sposobów na promocję swojej miejscowości oraz regionu, czy w celu podreperowania gminnej kasy, zachęcają wręcz lokalnych zapaleńców: pasjonatów historii, przewodników, aktywistów do szerzenia niekoniecznie prawdziwych opowieści. Utwierdzają one w kręgach osób zainteresowanych historią, zabytkami, czy po prostu "ładnymi obiektami" nieprawdziwe lub mało prawdopodobne, niemożliwe do potwierdzenia teorie, co wzmacniane jest również poprzez liczne foldery, tablice z opisami, czy sprawiające wrażenie naukowych publikacje. Te ostatnie dodają śmiałym hipotezom wiarygodności, nierzadko stanowiąc źródła do kolejnych opracowań - tak oto napędza się cały "pokutny przemysł", którym niestety oprócz domorosłych historyków parają się również naukowcy. Powstają kręgi wtajemniczonych, spotykające się na zlotach czy objazdowych wypadach, puszczane zostają wodze fantazji i do istniejących już historii dokładane są kolejne "trzy grosze". Ma to wszystko i swoje dobre strony - przyczynia się do pozyskiwania środków na renowację nadgryzionych zębem czasu obiektów, uporządkowania okolicy, zacieśniania więzi z regionem, ale też wprowadza zamęt i fałszuje historyczną prawdę, która składana zostaje na ołtarzu czyjejś "naukowej samorealizacji". Osoby usiłujące prostować przekłamania są skazane na walkę z wiatrakami, a często wręcz ostracyzm. Nikt przecież nie lubi, gdy odbiera mu się wiarę w świętego mikołaja.

Należy zdecydowanie stwierdzić, że powszechność kamiennych kapliczek i krzyży na Dolnym Śląsku należy wiązać z łatwym dostępem do surowca, a nie z prawem. Jednym z powodów fundacji, niespecjalnie częstym, były ugody zawierane pomiędzy zabójcą a rodziną zabitego. Średniowieczne prawo dopuszczało takie porozumienia będące reliktem prawa odwetu. Niektóre z umów, oprócz postanowień o karze pieniężnej za zabójstwo (główszczyźnie), zadośćuczynieniu materialnym rodzinie zabitego (np. pieniądze na wychowanie dzieci) i różnorakich obciążeń zabójcy (np. pokrycia kosztów pogrzebu, ofiar na rzecz kościoła, opłacenia modlitw za duszę zmarłego, świadczeń dla biednych, pielgrzymek itp.) zawierały też zobowiązanie zabójcy do wystawienia krzyża lub kapliczki. Te ostatnie zapisy zainspirowały wyobraźnię niemieckich badaczy. Kamienne krzyże i kamienne monolitowe kapliczki uznano za pozostałość po zawartych umowach pojednawczych. Największą pracę wykonał głogowski geodeta Max Hellmich, który w 1923 r. wydał książkę pod tytułem Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche. Stała się ona dla powojennych polskich regionalistów swoistą biblią dotyczącą kamiennych krzyży i kapliczek. Bezkrytycznie przyjęto zawarte w niej wstępne koncepcje oraz hipotezy i wszystkie kamienne krzyże i kapliczki uznano za zabytki dawnego prawa, określając je jako krzyże i kapliczki pokutne.
== Galeria monolitowych kapliczek słupowych ==
* Zobacz również: [[Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku - galeria|Galeria innych kamiennych kapliczek słupowych na Dolnym Śląsku ]], [[Kamienne kapliczki słupowe na Górnym Śląsku]]
<center>
<gallery heights=210px mode="packed">
Plik:Stare Jaroszowice kamienna kapliczka.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Starych Jaroszowicach|Stare Jaroszowice, pow. bolesławiecki
Plik:Wilków Wielki.jpg|alt=Kapliczka słupowa, Martyr, Wilków Wielki|Wilków Wielki, pow. dzierżoniowski
Plik:Smardzów kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Smardzowie|Smardzów, pow. głogowski
Plik:Brachów kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka pojednania, Brachów|Brachów, pow. jaworski
Plik:Jastrowiec kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Jastrowcu|Jastrowiec, pow. jaworski
Plik:Marcinowice kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Marcinowicach|[[Kamienne kapliczki słupowe w Marcinowicach|Marcinowice, pow. jaworski]]
Plik:Marcinowice.jpg|alt=Kapliczka, sakramentarium w Marcinowicach|[[Kamienne kapliczki słupowe w Marcinowicach|Marcinowice, pow. jaworski, I poł. XVI w.]]
Plik:Mściowojów głowica.jpg|alt=Głowica kapliczki pokutnej w Mściwojowie|Mściwojów, pow. jaworski
Plik:Męcinka kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna, Męcinka|Męcinka, pow. jaworski, 1875
Plik:Męcinka kamienna kapliczka.jpg|Męcinka, pow. jaworski; głowica kamiennej kapliczki w ogrodzeniu
Plik:Stary Jawor kamienna kapliczka.jpg|alt=Kamienna kapliczka pokutna w Jaworze|Stary Jawor (Jawor), pow. jaworski
Plik:Stary Jawor kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Jaworze|Stary Jawor (Jawor), pow. jaworski
Plik:Słup kapliczka i kamienne krzyże.jpg|alt=Kapliczka pojednania i krzyże pokutne w słupie|Słup, pow. jaworski
Plik:Zimnik kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka pojednania w Zimniku|Zimnik, pow. jaworski
Plik:Kłodzko 1536, 1537.jpg|alt=Kapliczka pokutna, Kłodzko|[[Kolumna Trójcy Świętej w Kłodzku|Widok Kłodzka od południowego zachodu w 1537 r.]]
Plik:Batorów kapliczka kamienna.jpg|Kapliczka niby pokutna w Batorowie|Batorów, pow. kłodzki
Plik:Gorzanów kapliczka.jpg|Gorzanów, pow. kłodzki; kamienna kapliczka z XIX w.
Plik:Huta kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka przydrożna z XIX w.|Huta, kłodzki, 1814
Plik:Jaszkowa Górna kapliczka kamienna.jpg|Pseudo pokutna kapliczka w Jaszkowej Górnej|Jaszkowa Górna, pow. kłodzki, 1695
Plik:Konradów kapliczka kamienna.jpg|alt=Pokutna kapliczka kamienna w Konradowie|Konradów, pow. kłodzki
Plik:Łężyce kapliczka kamienna.jpg|alt=kapliczka pokutna w Łężycach|Łężyce, kłodzki
Plik:Ponikwa kamienna kapliczka.jpg|alt=Kapliczka pokutna, pojednania w Ponikwie|Ponikwa, kłodzki, XVII w.
Plik:Studnica kapliczka kamienna.jpg|alt=Studnica, kapliczka pojednania|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki]] <!--Niby kapliczka pokutna w Studnicy--!>
Plik:Studnica kapliczka monolitowa.jpg|alt=kapliczka pokutna koło Studnicy|[[Kamienna kapliczka słupowa w Studnicy w powiecie legnickim|Studnica, pow. legnicki]]; kapliczka nagrobna lub sakramentarium w murze cmentarza kościelnego
Plik:Pieszków kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka pokutna, Pieszków koło Lubina|Pieszków, pow. lubiński
Plik:Golejów kapliczka kamienna 3.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Golejowie|Golejów, pow. lwówecki, 1677
Plik:Golejów 1701.jpg|Golejów, pow. lwówecki, 1701
Plik:Nielestno kapliczka.jpg|Nielestno, pow. lwówecki; słupowa kapliczka kamienna
Plik:Pławna Dolna kapliczka kamienna.jpg|alt=Kamienna kapliczka, Pławna Dolna|Pławna Dolna, pow. lwówecki, 1793
Plik:Pławna Górna kapliczka kamienna 2.jpg|alt=Kapliczka pokutna, Pławna Górna, pow. lwówecki|Pławna Górna, pow. lwówecki; kapliczka kamienna
Plik:Radoniów kapliczka kamienna.jpg|Radoniów, pow. lwówecki; kamienna kapliczka zamknięta metalową kratką; polna droga w kierunku Lubomierza
Plik:Wleński Gródek.jpg|Wleński Gródek, pow. lwówecki; głowica kamiennej kapliczki lub sakramentarium
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 1.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki, 1662
Plik:Wojciechów kapliczka kamienna 2.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Wojciechowie|Wojciechów, pow. lwówecki
Plik:Grodowiec kapliczka.jpg|[[Kamienna kapliczka w Żukowie koło Polkowic|Grodowiec, pow. polkowicki; kapliczka kamienna z 1693 r.]]
Plik:Kurów Wielki kapliczka monolityczna.jpg|alt=Kamienny marter w Kurowie Wielkim|Kurów Wielki, pow. polkowicki, poł. XVI w.
Plik:Polkowice kapliczka kamienna.jpg|Polkowice; kapliczka monolitowa przy kościele św. Michała Archanioła
Plik:Żuków kamienna kapliczka słupowa.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Żukowie|[[Kamienna kapliczka w Żukowie koło Polkowic|Żuków, pow. polkowicki]]
Plik:Paździorno kapliczka monolitowa.jpg|Paździorno, pow. średzki; kamienna kapliczka w trakcie renowacji, fot. 2022
Plik:Kryniczno kapliczka kamienna.jpg|alt=Trzon kapliczki pokutnej|Kryniczno, pow. średzki
Plik:Kulin kapliczka.jpg|Kulin, pow. średzki
Plik:Jaroszów kapliczka.jpg|Jaroszów, pow. świdnicki; kamienna kapliczka, a właściwie najpewniej gotyckie sakramentarium w murze cmentarza kościelnego
Plik:Kostrza kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Kostrzy|Kostrza, pow. świdnicki
Plik:Modliszów k. kamienny.jpg|Modliszów, pow. świdnicki; Kapliczka/krzyż z [[:Plik:Modliszów k. Kamienny ryt.png|rytem tasaka]]?
Plik:Modliszów sakramentarium.jpg|Modliszów, pow. świdnicki; gotyckie sakramentarium w [[:Plik:Modliszów kościół.jpg|budynku bramnym cmentarza kościelnego]], uważane niegdyś za głowicę kapliczki
Plik:Morawa kapliczki kamienna.jpg|alt=Kapliczka słupowa, marter, w Morawie|Morawa, pow. świdnicki
Plik:Pasieczna kapliczka kamienna.jpg|alt=Pasieczna, kapliczka pojednania, zabytek dawnego prawa|Pasieczna, pow. świdnicki, 1736
Plik:Panków kapliczka pokutna.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Pankowie|[[:Plik:Panków kapliczka pokutna głowica.jpg|Panków, świdnicki]], kapliczka pokutna, 1494
Plik:Strzegom kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kapliczka pokutna, kapliczka pojednania w Strzegomiu|Strzegom, pow. świdnicki
Plik:Strzelce, kapliczka monolitowa.jpeg|[[Kapliczka granitowa w Strzelcach pow. świdnicki|Strzelce, pow. świdnicki, II poł. XIX w.]]
Plik:Szymanów kapliczka kamienna 1.jpg|alt=Kapliczka pokutna, Szymanów, pow. świdnicki|Szymanów, pow. świdnicki, 1498
Plik:Szymanów kapliczka kamienna 2.jpg|alt=Kapliczka pokutna, Szymanów, pow. świdnicki|Szymanów, pow. świdnicki
Plik:Lubnów kapliczka 1.jpg|alt=Kapliczka cmentarna w Lubnowie|Lubnów, pow. trzebnicki, kapliczka cmentarna, I poł. XVI w.
Plik:Lubnów kapliczka 2.jpg|alt=Kapliczka cmentarna w Lubnowie|Lubnów, pow. trzebnicki, kapliczka cmentarna, I poł. XVI w.
Plik:Lubnów kapliczka 3.jpg|alt=Kapliczka cmentarna w Lubnowie|Lubnów, pow. trzebnicki, kapliczka cmentarna, XVI w.
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|[[Kapliczka Foyta|Wrocław, kapliczka Foyta, 1491 r.]]
Plik:Ołbin kapliczka b.jpg|[[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem]], ok. 1500 r.
Plik:Wrocław Werner ok. 1750.jpg|alt=Kapliczka pokutna, wrocław|Wrocław; kamienna kapliczka przy szubienicy (Rabensteinie), poł. XVIII w.
Plik:Garncarsko.jpg|alt=Komu damy 4 Orle Pióra|Garncarsko, pow. wrocławski
Plik:Glinica kapliczka monolitowa.jpg|[[Glinica - monolitowa kapliczka słupowa|Glinica, pow. wrocławski]]
Plik:Pełcznica kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kapliczka pojednania w Pełcznicy|[[Monolitowa kapliczka słupowa w Pełcznicy|Pełcznica, pow. wrocławski, XV-XVI w.]]
Plik:Polakowice Kapliczka kamienna.jpg|alt=Granitowa słupowa kapliczka przydrożna w Polakowicach|[[Granitowa kapliczka słupowa koło Polakowic|Polakowice, pow. wrocławski, XIX w.]]
Plik:Sobótka Muzeum kapliczka kamienna.jpg|alt=kapliczka pokutna w Sobótce|[[Kamienna kapliczka słupowa z Krzyżowic w Muzeum Ślężańskim w Sobótce|Sobótka, pow. wrocławski, pocz. XVI w.]]
Plik:Sobótka Górka kapliczka kamienna.jpg|alt=Monolitowa kamienna kapliczka słupowa, Sobótka|[[Sobótka Górka - granitowa kapliczka słupowa|Sobótka Górka, pow. wrocławski, II poł. XIX w.]]
Plik:Święta katarzyna św. jadwiga.jpeg|[[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|Święta Katarzyna, pow. wrocławski]]
Plik:Tyniec Mały kapliczka.jpg|[[Kamienna kapliczka słupowa w Tyńcu Małym koło Wrocławia|Tyniec Mały, pow. wrocławski, XV-XVI w.]] <!--Monolitowa kapliczka słupowa w Tyńcu Małym--!>
Plik:Tyniec nad Ślęzą głowica kapliczki.jpg|[[Gotycka kapliczka słupowa w Tyńcu nad Ślęzą|Tyniec nad Ślęzą, pow. wrocławski, XV-XVI w.]]
Plik:Ożary kapliczka kamienna.jpg|alt=Kapliczka pojednania, Ożary|Ożary, pow. ząbkowicki
Plik:Brennik kapliczka monolitowa.jpg|alt=Monolityczna kapliczka pokutna w Brenniku|Brennik, pow. złotoryjski, 1722?
Plik:Brochocin kapliczka monolitowa.jpg|alt=Kamienna kapliczka pokutna w Brochocinie|Brochocin, pow. złotoryjski
Plik:Rudawica.jpg|alt=Kapliczka pokutna w Rudawicy|Rudawica, pow. żagański
Plik:Kunice b.jpg|[[:Plik:Kunice.jpg|Żary Kunice]]
</gallery>
<gallery heights=240 mode="packed" caption="Przykłady monolitowych kapliczek z innych terenów">
Plik:Bad Leonfelden.jpg|Bad Leonfelden w Górnej Austrii; monolitowa kapliczka (1516 r.) pełniąca funkcję znaku granicznego
</gallery>

[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe na Dolnym Śląsku]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]

Plik:Golejów kapliczka kamienna.jpg

2026-04-28T04:01:02Z

Anna Kowalczewska:

Golejów (''Klein Röhrsdorf''), do 1947 r. Zbrojna Wieś/Zbójna, gm. Lubomierz, pow. lwówecki. Kamienna kapliczka słupowa z 1699 r. (fot. 2014). Kapliczka została rozbita między
13.05.2018 a 27.05.2018 r. Została zabrana ze swojego miejsca ustawienia i czeka na renowację w gminie Wleń.

<small>51°01'02.0"N 15°33'59.7"E
</small>
[[Plik:Golejów kapliczka kamienna głowica a.jpg|360px|Golejów, głowica kapliczki]]
__INDEX__
[[Kategoria:Kapliczki z II poł. XVII w.]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie lwóweckim]]

Kapliczka Foyta

2026-04-28T04:00:03Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule).

Późnogotycka kapliczka słupowa z datą 1491 i gmerkiem wyrytymi na jej trzonie oraz płaskorzeźbami Grupy Ukrzyżowania, Chrystusa Boleściwego i świętych Barbary oraz Katarzyny na ściankach głowicy (Galeria 1), znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.

W rzeczywistości jest to pomnik cmentarny poświęcony zmarłemu w 1491 roku [[Matthias Foyt|Matthiasowi Foytowi]], w chwili śmierci starszemu ławy Wrocławia, czyli niższej izby samorządu miejskiego. Tradycja miejska przypisała go jednak upamiętnieniu straconego 5 lipca 1490 roku na Rynku starszego rady i starosty księstwa wrocławskiego [[Heinz Dompnig|Heinza Dompniga]].

Niniejszy artykuł przedstawia historię kapliczki, a zwłaszcza proces mitologizacji jej funkcji, ustalenie około połowy XIX wieku jej faktycznego pochodzenia oraz powolne przenikanie tych wniosków do miejskiej historiografii i lokalnej świadomości, a wreszcie proces remitologizacji po 1945 r., który trwa do dziś. Kapliczka — zarówno w literaturze krajoznawczej, jak i naukowej — ponownie i jednoznacznie, choć błędnie, przypisywana jest Heinzowi Dompnigowi.

Potrzebne jest więc uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji, a także przełamanie utrwalonej w powojennej historiografii wrocławskiej błędnej identyfikacji tego obiektu. Przypadek ten ilustruje zarazem próbę włączenia lokalnej tradycji historycznej, ukształtowanej poza polskim nurtem historiografii, do powojennej narracji, co wiąże się ze zmianami terytorialnymi po II wojnie światowej. Przerwanie ciągłości kulturowej należy uznać za jedną z przyczyn obserwowanego w tym przypadku regresu badawczego.

== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.

=== Program ikonograficzny ===
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści, Chrystus Boleściwy). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).

Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „... und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen, ...”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.

W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490''. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894, s. 216–218, nr 582: „Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.

Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.

Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.

Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).

Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.

W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.

We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>.

Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Nosselt-86>Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 86:"Wurstgasse, in der Altstadt, hieß der zweite Einschnitt der Albrechtsgasse rechts, und führte hinter dem Magdalenenkirchhofe weg bis in die Ohlaustraße. Seit im Jahre 1823 die Kirchhofmauer weggerissen ist, ist sie recht freundlich geworden, N.-S. Seit 1825 gehört sie mit zur Altbüßerstraße. Hier ist der Pfarrhof von Magdalena."</ref><ref name="Nosselt-21-kap>Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 21: "Die steinerne Säule steht seit 1823, wo die alte Mauer umgerissen wurde, seitwärts an dem dritten Predigerhause, wo man vom Kirchhofe nach dem Predigergäßchen geht."</ref><ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>.

Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla uwidaczniają przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2) ale już bez rozebranego w 1823 roku muru cmentarnego<ref name="Nosselt-86/>, natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6). W wydanym w 1823 roku przewodniku pedagog i nauczyciel historii Friedrich August Nösselt opisuje przemianę praktycznie na bieżąco: "Wurstgasse (Kiełbaśnicza), na Starym Mieście, nazywano drugą przecznicę Albrechtsgasse (współcześnie Wita Stwosza) po prawej stronie; prowadziła ona za cmentarzem kościoła św. Marii Magdaleny (Magdalenenkirchhof) aż do Ohlauerstraße (Oławska). Odkąd w roku 1823 zburzono mur cmentarny, stała się znacznie bardziej przyjazna; przebiega z północy na południe. Od 1825 r. włączono ją do Altbüßerstraße (Łaciarska)<ref name="Nosselt-86/>."

Kapliczkę przesunięto o ok. 20 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych<ref>Budynków należących do parafii było w tym miejscu kilka. Nösselt nazywa go "dritten Predigerhause" (Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 21).</ref> - Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik"/>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>). Nie chodzi tu o plebanię ([[Oswald Straubinger|Dom Straubingera]]) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny, lecz inny budynek z wykuszem, powstały czy też mocno przebudowany w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu - fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza, zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej.

Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala dość precyzyjnie uchwycić moment przeniesienia kapliczki oraz jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy sporządzone przez autorów prac, zwłaszcza daty ich powstania, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt przedstawił obiekt jeszcze przy murze cmentarnym, datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1) czyli rok, w którym mur rozebrano. Dwa rysunki Heinricha Mützla oznaczone datą 1824 (Galeria 2.2 i 2.3) ukazują moment zmiany lokalizacji: na pierwszym kamienny słup znajduje się jeszcze w dawnym miejscu, na drugim widoczna jest już kapliczka ustawiona pod wykuszem domu subseniora. Rok 1824 można więc uznać za najbardziej prawdopodobny czas przeniesienia obiektu. Potwierdzeniem przeobrażeń są kolejne prace Mützla z 1827 r. (Galeria 2.5 i 2.6), przedstawiające południowo-wschodnią stronę kościoła już bez śladów dawnego cmentarza. Kolumna nie jest na nich widoczna, ponieważ rysunki nie obejmują północnej elewacji domu subseniora, ozdobionej wykuszem. Przekształcony charakter całej okolicy ukazuje natomiast litografia z połowy XIX w. autorstwa (…) (fot. …), na której w lewym dolnym rogu widoczny jest kamienny słup zwieńczony kostką dekorowaną płaskorzeźbami.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen) poprzedniego lata i wyraża nadzieję, że po ukończeniu budowli wróci na swoje miejsce<ref name="Heraldik"/>. Luchs stary budynek nazywa Senioratshauses<ref name="Heraldik"/>, Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858/>Luchs, a nowy Predigerhaus<ref name="Luchs-1884">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1884, s. 27–28.</ref>. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin budynku, przy którym stała, w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego. W miejscu domu parafialnego, przy którym stała, znajduje się budynek hotelowy.

== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji, która powiązała wyróżniające się miejsce na cmentarzu z najgłośniejszym pochówkiem związanym z tym cmentarzem.

Nicolaus Pol (1564–1632) w swoich ''Rocznikach'' informuje, że po ścięciu skazańca pochowano go przy biciu dzwonów we wszystkich kościołach na cmentarzu św. Marii Magdaleny, „tam, gdzie stoi kamienny słup naprzeciw plebanii”<ref name="Pol-St44"/>. Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie ''Breslauische Chronica'', że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii<ref name="PolitCorresp2-582"/>.” Assig wspona kolumnę czy nie - chyba nie. Więc nie łączy jakby jej ale nie promować tego bo po prostu nie wspomina chcoaiż to mzę dowód że nie łącno jeszcze pwoszechnie.

Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem.

Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany.

W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.

Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.

=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga.
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:

„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).

Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).

Z drugiej strony legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet, na czym ta odmienność polega.

Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.

Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”.

Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166

U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.

== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.

To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która, choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.

=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną.

Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.

Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego, widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że „słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego).

Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.

Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.

Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.

Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.

=== Wnioski ===
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.

Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].

{{Stub 2}}
<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big>

{{Autor|Michał Zalewski}}

== Galeria ==
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód - Grupa Ukrzyżowania
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Chrystus Boleściwy
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna
</gallery>

=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)
</gallery>

=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969
</gallery>

=== 4. Pozostałe ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu
</gallery>

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1884.
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.
* Nösselt, Friedrich August. ''Breslau und dessen Umgebungen: Beschreibung alles Wissenswürdigsten für Einheimische und Fremde. Mit einer Kartenbeilage.'' Breslau 1925.
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.

{{Publikacja|2008|2012}}

[[Kategoria:Wrocław]]
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]

Kapliczka Foyta

2026-04-25T11:36:46Z

Anna Kowalczewska:

<div style="float: right;">{{Wrocław}}</div>
[[Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|thumb|300px|right|1. Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot]]
'''Kapliczka Foyta''', błędnie określana jako '''kapliczka Dompniga''' (Dompnigsäule).

Późnogotycka kapliczka słupowa, znajdująca się obecnie we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, należy do obiektów, których klasyfikacja od lat budzi wątpliwości historyków sztuki i badaczy dziejów miasta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje szeroki wachlarz określeń, które często — zamiast wyjaśniać — zaciemniają pierwotną funkcję zabytku.

Zygmunt Antkowiak definiował ten obiekt jako „najstarszy wrocławski zabytek rzeźby pomnikowej”<ref name="Pomniki">Antkowiak, ''Pomniki Wrocławia'', s. 7–8.</ref>. W nowszych opracowaniach, jak ''Atlas architektury Wrocławia'', zredukowano jego rolę do „przydrożnej kapliczki słupowej”<ref name="Atlas">Dobrzyniecki, ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga'', s. 206–207.</ref>. Z kolei Piotr Oszczanowski, nawiązując do utrwalonej w tradycji interpretacji, podniósł jego rangę do miana „jednego z pierwszych historycznych zabytków Wrocławia”, sugerując fundację przez Radę Miejską jako formę upamiętnienia wydarzeń politycznych<ref name="OszczanowskiKosciol">Oszczanowski, ''Kościół św. Marii Magdaleny'', s. 67.</ref>. Podobną narrację utrwala również współczesny opis ekspozycyjny obiektu w kościele św. Marii Magdaleny, który przedstawia kapliczkę jako fundację Rady Miejskiej upamiętniającą egzekucję seniora rady miejskiej i starosty [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] Heinza Dompniga<ref>Tablica informacyjna w kościele św. Marii Magdaleny, stan na 2026 r.</ref>.

Niniejszy artykuł poddaje krytyce te zróżnicowane i często sprzeczne atrybucje. Osią rozważań jest teza, że mamy do czynienia z obiektem o charakterze sepulkralnym — pomnikiem nagrobnym. Analiza źródeł, w tym ustalenia niemieckiej historiografii XIX wieku, zwłaszcza Hermanna Luchsa<ref name="Heraldik">Luchs, ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte'', s. 14–15.</ref>, pozwala na odrzucenie popularnej nazwy „Kapliczka Dompniga” (niem. Dompnigsäule). Wyryta na trzonie data „1491” oraz mieszczański gmerk jednoznacznie wskazują, że obiekt ten nie upamiętnia ściętego starosty Heinza Dompniga, lecz jego politycznego oponenta, zmarłego w 1491 roku rajcę [[Matthias Foyt|Matthiasa Foyta]].

Artykuł ma na celu uporządkowanie faktografii dotyczącej wyglądu i historii przemieszczeń kapliczki oraz przywrócenie jej właściwego kontekstu historycznego, wolnego od narosłych przez lata mitów i nadinterpretacji.

== Forma, program ikonograficzny i historia lokalizacji ==
=== Charakterystyka architektoniczna i stan zachowania ===
Omawiany obiekt jest późnogotycką kapliczką słupową wykonaną z piaskowca, o całkowitej wysokości około 2,17 m. Jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części. Dolną stanowi wysoki, smukły trzon na rzucie ośmioboku, przechodzący w dolnej partii w formę czworoboczną i zwieńczony profilowanym gzymsem.

Cechą charakterystyczną trzonu są widoczne na jego powierzchni głębokie, wertykalne żłobienia. Uszkodzenia te, przypominające nacięcia ostrym narzędziem, zostały odnotowane pod koniec XIX wieku w inwentarzu zabytków Hansa Lutscha. Autor ten interpretował je jako efekt „przesądnych zwyczajów” (zeskrobywanie kamienia w celach leczniczych czy magicznych) lub prozaiczne ślady używania kolumny jako osełki przez mieszczan, analogiczne do śladów na murach wieży kościoła św. Krzysztofa<ref name="LutschKunstdenkmaeler">Lutsch, ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau'', s. 126–127: „Die mit dem Messer eingeritzten Striemen hängen wohl ebenso mit abergläubischen Gebräuchen zusammen, wie die Rundmarken z. B. am Turme der Christophorikirche (…) vielleicht sind es Wetzstreifen”. („Nacięcia wykonane ostrym narzędziem mają zapewne związek z przesądnymi zwyczajami, podobnie jak okrągłe ślady, np. na wieży kościoła św. Krzysztofa (…) być może są to ślady ostrzenia.”).</ref>. Zjawisko to nie jest odosobnione – podobne ślady ostrzenia narzędzi oraz zeskrobywania kamienia znane są z wielu średniowiecznych obiektów sakralnych w Europie i wiązane są z ludowymi praktykami religijnymi oraz magicznymi.

Na czołowej ścianie trzonu, tuż pod głowicą, wykuta jest data „1491”. Poniżej znajduje się wypukła tarcza o gotyckim wykroju, w której umieszczono gmerk mieszczański. Zabieg polegający na osadzeniu linearnego znaku własnościowego w polu tarczy przekształcał go w herb mieszczański sensu stricto. Stanowiło to wyraz aspiracji patrycjatu, który poprzez naśladowanie wzorców kultury rycerskiej dążył do wizualnego podniesienia swojego prestiżu<ref name="Starzynski1">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 183–184.</ref>. Umieszczanie takich znaków miało zarazem charakter identyfikacyjny i pamiątkowy, wskazując na osobę fundatora lub upamiętnianego mieszczanina.

We Wrocławiu analogię do tego rozwiązania odnajdujemy w ówczesnym wystroju Ratusza (zworniki w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady Miejskiej]] zawierające herby i gmerki członków rady kadencji 1484 oraz 1485)<ref name="ZalewskiHerby">Zalewski, ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''.</ref>. Zjawisko to potwierdza sfragistyka epoki – literatura przedmiotu przywołuje przykłady pieczęci patrycjuszowskich, m.in. rodziny Vasanów z Torunia, na których proste znaki kreskowe (gmerki) osadzano w tarczy herbowej, nadając im formę znaku tożsamościowego<ref name="Starzynski2">Starzyński, ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej'', s. 170–171.</ref>.

=== Program ikonograficzny ===
Zwieńczenie kapliczki ma formę prostopadłościennej latarni nakrytej dwuspadowym daszkiem. W niszach głowicy umieszczono cztery płaskorzeźby tworzące spójny program pasyjno-wstawienniczy.

Awers (strona czołowa): scena Ukrzyżowania. Centrum kompozycji stanowi Chrystus na krzyżu, flankowany przez stojące u jego stóp postacie Marii i św. Jana Ewangelisty.

Rewers (strona tylna): przedstawienie Chrystusa w typie ikonograficznym Imago Pietatis (Mąż Boleści). Relief ukazuje półpostać żywego Chrystusa w koronie cierniowej, wyłaniającą się z sarkofagu (studni grobowej). Zbawiciel prawą dłonią wskazuje na ranę w boku, eksponując ofiarniczy sens męki i odkupienia, a zarazem nadając przedstawieniu wymiar eucharystyczny.

Boki: wizerunki świętych orędowniczek. Z prawej strony (patrząc od frontu) widoczna jest postać kobieca, którą dzięki atrybutom można zidentyfikować jako św. Katarzynę Aleksandryjską. Mimo znacznego zatarcia rzeźby czytelna pozostaje jej sylwetka z mieczem i fragmentem koła. Po przeciwnej stronie znajduje się wizerunek św. Barbary z wieżą.

Stan zachowania rzeźb jest zły; detale twarzy i fałdów szat są silnie zwietrzałe.

Zestawienie scen pasyjnych z wizerunkami świętych orędowniczek wpisuje się w charakterystyczny dla późnośredniowiecznej pobożności mieszczańskiej program modlitewno-wstawienniczy. Św. Barbara, patronka dobrej śmierci i opiekunka w chwili konania, należała do najczęściej przywoływanych świętych w kontekście modlitwy za zmarłych<ref name="FrosSowaBarbara">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 123–124.</ref>. Z kolei św. Katarzyna Aleksandryjska była jedną z najpopularniejszych świętych kobiecych późnego średniowiecza, szczególnie czczoną w środowiskach miejskich jako patronka wielu rzemiosł, uczonych i szkół<ref name="FrosSowaKatarzyna">Fros, Sowa, ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny'', s. 339–340.</ref>.

Na obszarze Wrocławia i jego najbliższej okolicy znane są również inne późnogotyckie kapliczki słupowe o zbliżonym programie ikonograficznym. Do najbliższych analogii należą [[Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie|kapliczka w Świętej Katarzynie]] oraz [[Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem|kapliczka z wrocławskiego Ołbina]], przechowywana obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Na obu obiektach na jednym z boków umieszczono płaskorzeźbę św. Barbary<ref name="ZalewskiKatarzyna">Zalewski, ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''.</ref><ref name="ZalewskiOlbin">Zalewski, ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''.</ref>.

Popularność obu świętych dobrze ilustruje sztuka fundacyjna wrocławskiego patrycjatu końca XV wieku. W kościele św. Elżbiety kamienne epitafium rajcy Sebalda Sauermanna (zm. 1507), znajdujące się na piątym filarze nawy południowej, przedstawia Pietę otoczoną wizerunkami świętych, wśród których znajdują się m.in. św. Katarzyna i św. Barbara.

Św. Barbara pojawia się również w innych fundacjach epitafijnych tej epoki. Hermann Luchs w swoim opisie wyposażenia kościoła św. Elżbiety odnotował m.in. epitafium obrazowe z 1492 r. ze sceną Ukrzyżowania<ref name="LuchsElisabeth149">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 149.</ref>, a także epitafium Laurentiusa Matza (zm. 1498) z dziewiątego filaru nawy południowej, przedstawiające Chrystusa Zmartwychwstałego siedzącego na płycie otwartego grobu i otoczonego narzędziami Męki Pańskiej (Arma Christi)<ref name="LuchsElisabeth8990">Luchs, ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau'', s. 89–90.</ref>. Przedstawienia św. Barbary występują także na obrazach epitafijnych przechowywanych dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, m.in. na epitafium Niclausa Weredera (zm. 1456) z kościoła św. Barbary oraz na epitafium Martina Banka (ok. 1494) z kościoła św. Marii Magdaleny.

Kult św. Katarzyny znajdował odzwierciedlenie w programach ikonograficznych ołtarzy fundowanych przez tutejszy patrycjat. Jej wizerunek zdobił m.in. retabulum rodziny Prockendorfów (ok. 1470–1490) w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, a także słynny Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem (ok. 1490) – dzieło powstałe pierwotnie dla tej samej fary, a obecnie eksponowane w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Taka konstrukcja programu ikonograficznego – łącząca pasyjną ofiarę Chrystusa z obecnością świętych patronów – odpowiadała duchowości późnego średniowiecza, w której kluczową rolę odgrywała modlitwa wstawiennicza za zmarłych. Wiązało się to z silnie ugruntowaną w tym okresie wiarą w czyściec. Samo pojęcie teologiczne purgatorium ukształtowało się w teologii łacińskiej w XII wieku, a w XV stuleciu nauka o oczyszczeniu dusz po śmierci została wyraźnie potwierdzona w nauczaniu Kościoła, m.in. na soborze florenckim (1439). Wierzono, że modlitwy żyjących oraz wstawiennictwo świętych mogą skutecznie wspierać dusze zmarłych w drodze ku zbawieniu, co sprzyjało rozwojowi praktyk modlitewnych, fundacji religijnych oraz odpustów mających skracać czas oczyszczenia.

=== Historia lokalizacji (1491–XXI w.) ===
Pierwotną lokalizację kapliczki można ustalić z dużą dokładnością dzięki przekazom wrocławskich dziejopisów z XVII–XIX w., którzy wspominają o niej niejako przy okazji opisu ważnego wydarzenia z dziejów miasta – egzekucji Heinza Dompniga z 5 lipca 1490 r. Informacje te uzupełniają rysunki powstałe w latach 20. XIX w. z inspiracji Carla Bacha (1786–1829), nauczyciela rysunku w ''Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule'' (Królewskiej Szkole Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) we Wrocławiu (Galeria 2).

Nicolaus Pol (1564–1632), autor ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', kroniki pozostającej w rękopisie aż do drugiego dziesięciolecia XIX w., podaje, że Dompnig został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w miejscu, gdzie znajdowała się kamienna kolumna stojąca naprzeciw plebanii<ref name="Pol-St44">Pol, ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau'', Bd. 2, 44. Stück. Breslau 1815, s. 148: „Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen”.</ref>. Choć Pol podaje błędną datę dzienną egzekucji, jego wskazanie odnosi się do obiektu istniejącego w jego czasach i znanego mu z autopsji.

W wydanej w 1894 r. przez Bertholda Kronthala i Heinricha Wendta edycji źródłowej ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. Zweite Abtheilung 1479–1490'', opublikowanej jako tom XIV serii ''Scriptores rerum Silesiacarum'', pod pozycją nr 582 zatytułowaną ''Auszüge aus Froben’s Bericht über Dompnigs Schuld und Strafe'' zamieszczono relację naocznego świadka egzekucji – Johannesa Frobena, autora zachowanych w rękopisie ''Annales Ioannis Frobenii ab anno 1347'', znanych jako Kronika Namysłowa. W opublikowanym fragmencie Froben szczegółowo opisuje proces oraz egzekucję, nie wspomina jednak o miejscu pochówku. Wydawcy tomu, omawiając przekaz Frobena, odwołują się jednak do innej kroniki pozostającej w rękopisie – ''Breslauische Chronica'' Andrasa Assiga, syndyka miasta Wrocławia w latach 1657–1676. We fragmencie dotyczącym śmierci Dompniga znajduje się informacja, że skazany został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny w części położonej za głównym ołtarzem<ref name="PolitCorresp2-582">''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus. 2. Abt. 1479–1490''. Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. XIV. Breslau 1894, s. 216–218, nr 582: „A° 1489 [!] Peracta executio in octava Petri et Pauli hora 13. 4 [!] Julii clausis urbis portis, in conspectu rei capulo et alio funebri apparatu adposito pulsatisque campanis per omnes aedes sacras. Sepulturam accepit in coemeterio s. Mariae Magdalenae post summum altare”.</ref>. Zapis ten zawiera błędy chronologiczne – zarówno w odniesieniu do roku, jak i dnia egzekucji – wskazuje jednak jednoznacznie część cmentarza położoną za głównym ołtarzem, czyli za prezbiterium kościoła, a więc po jego wschodniej stronie.

Karl Adolph Menzel odnotował w 1806 r., że pomnik znajdował się wówczas w obrębie nekropolii, naprzeciw budynku plebanii<ref name="Menzel-336">Menzel, ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806, s. 336: „Unter dem Geläute aller Glocken wurde er auf dem Kirchhofe zu Maria Magdalena begraben, da, wo noch jetzt die steinerne Säule dem Pfarrhofe gegenüber steht.”</ref>, potwierdzając tym samym topograficzne odniesienie znane z przekazu Pola.

Adolf Weiß w latach 80. XIX w. doprecyzował pierwotne położenie kapliczki, podając, że znajdowała się ona przy murze cmentarnym<ref name="Weiss-685-686">Weiß, ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit'', s. 685–686: „Sein Leichnam wurde, wie man auch erst später berichtete, auf dem Maria Magdalenen-Kirchhofe hinter dem Hauptaltare, ‚wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet‘, beerdigt, und ein großer Stein ohne Namensangabe galt noch im Anfange dieses Jahrhunderts bis zur Aufhebung des Kirchhofes im Jahre 1823 als seine Grabplatte. Seltsamer Weise galt bis in die neueste Zeit jene steinerne Betsäule mit der Kreuzigung Christi, die bei Aufhebung des Kirchhofes von ihrem alten Standplatze an der Kirchhofsmauer an die Ecke unter den Erker des Pfarrhauses (jetzt des neuerbauten Predigerhauses) versetzt wurde, wahrscheinlich in mißverständlicher Deutung der obigen Angabe, als dem Andenken des unglücklichen Hauptmannes gewidmet, trotzdem weder die eingemeißelte Jahreszahl (1491), noch das Wappenzeichen stimmen, so daß also dieser Säule, die weit eher dem Andenken des im Jahre 1491 verstorbenen Mathis Foyt, des ehemaligen Gegners Dompnigs, gewidmet sein kann, die Bezeichnung Dompnigsäule nicht zukommt”. („Jego zwłoki, jak donoszono dopiero później, zostały pochowane na cmentarzu św. Marii Magdaleny za ołtarzem głównym, „tam, gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciw plebanii”. Jeszcze na początku niniejszego stulecia, aż do likwidacji cmentarza w 1823 roku, duży kamień bez żadnych napisów uchodził za jego płytę nagrobną. Co osobliwe, aż do najnowszych czasów owa kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa była uznawana za poświęconą pamięci nieszczęsnego kapitana – prawdopodobnie na skutek błędnej interpretacji powyższego zapisu. Przy likwidacji cmentarza kolumnę tę przeniesiono z jej dawnego miejsca przy murze cmentarnym na narożnik pod wykusz plebanii (obecnie nowo wybudowany dom kaznodziei). Przeciwko przypisaniu jej Dompnigowi przemawia jednak zarówno wykuta na niej data (1491), jak i herb. Tym samym określenie „Kolumna Dompniga” (Dompnigsäule) jest bezzasadne; znacznie bardziej prawdopodobne jest, że monument ten poświęcono pamięci zmarłego w 1491 roku Mathisa Foyta, niegdyś przeciwnika Dompniga.”).</ref>.

Zestawienie wskazówek topograficznych zawartych w przekazach dziejopisów pozwala stwierdzić, że kapliczka znajdowała się na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny, po jego wschodniej stronie (za prezbiterium), naprzeciw plebanii i przy murze cmentarnym. Tak określone położenie pozwala wskazać jej miejsce z dużą dokładnością, pod warunkiem ustalenia lokalizacji dawnej plebanii. Mowa o tzw. Domu Straubingera ("Domu z wykuszem"), wzniesionym lub gruntownie przebudowanym ok. 1495 r. przez ówczesnego proboszcza parafii św. Marii Magdaleny Oswalda Straubingera vel Winklera (zm. 1517)<ref>Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza przechowywanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w ''Atlasie architektury Wrocławia'' z 1998 (Czechowicz, ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera'', s. 35). Pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka, ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w.'', s. 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Czechowicz, ''Między katedrą a ratuszem'', s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą – na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale zachowało się jej zdjęcie. Widnieje na nim data śmierci 1517, która nie budzi wątpliwości (Zalewski, ''Oswald Straubinger''). Forma cyfry 5 odpowiada tej z płyty na wykuszu. Taką samą formę cyfry pokazują również odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (Luchs, ''Schlesische Inschriften'', s. 25).</ref>. Atlas architektury Wrocławia podaje, że rozebrany pod koniec XIX w. (1877 r.<ref name="Straubinger">Zalewski, "Oswald Straubinger".</ref>) budynek stał w miejscu zabudowanym od 1967 r. pięciokondygnacyjnym domem o numerach 7–11<ref>Czechowicz, "Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera", s. 35.</ref>. Z zachowanych źródeł wynika jednak, że plebania znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Kaznodziejskiej. Na planie Weihnera z 1562 r. odpowiada temu narożnik ulic ''Pfnorrgasse'' i ''Die höchste Gasse''. Oznacza to lokalizację w miejscu dziś niezabudowanym, przy wylocie Zaułka Kaznodziejskiego (''Predigergasse''), naprzeciw ulicy Świętej Elżbiety. Potwierdzają to rysunki z lat 20. XIX w. Na wykonanym przez Heinricha Mützla w 1827 r. widoku kościoła św. Marii Magdaleny od północnego wschodu (Galeria 2.6) "Dom z wykuszem" widoczny jest przy wyjściu z ''Predigergasse''. Na tej samej wysokości, po przeciwnej stronie ulicy, tuż za murem cmentarnym, stała kapliczka. Jej położenie przypadało więc na wschodnią stronę kościoła, za prezbiterium, nie dokładnie na osi ołtarza, lecz bliżej południowo-wschodniego narożnika kościoła, przy murze cmentarnym, w pobliżu wejścia na cmentarz od tej strony (por. fragment planu z 1562 r.). W tym miejscu kapliczkę przedstawia również inny rysunek Heinricha Mützla, ukazujący kościół od północnego wschodu w 1824 r. (Galeria 2.2). Rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Hillebrandta z 1823 r., przedstawiający kapliczkę w dwóch widokach, ukazuje fragment muru cmentarza św. Marii Magdaleny (Galeria 2.1).

Cezurą w dziejach kapliczki była likwidacja cmentarza, która wymusiła zmianę jej lokalizacji. Zamykanie cmentarzy przykościelnych w centrach miast rozpoczęło się w II połowie XVIII w., kiedy pod wpływem poglądów oświeceniowych zaczęto uważać przepełnione miejsca pochówku za zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Cmentarze takie były zwykle niewielkie i bardzo intensywnie użytkowane – groby kopano płytko, często naruszając wcześniejsze pochówki, a w sytuacjach zwiększonej śmiertelności stosowano także pochówki wspólne. Powodowało to uciążliwości zapachowe i pogarszało warunki sanitarne w gęstej zabudowie miejskiej. Obawiano się tzw. miazmatów, czyli szkodliwych wyziewów powstających podczas rozkładu ciał, które uznawano za czynnik sprzyjający chorobom. Z tego względu wprowadzano przepisy nakazujące przenoszenie cmentarzy poza zwartą zabudowę miejską, co stopniowo zmieniło dawny zwyczaj grzebania zmarłych w bezpośrednim otoczeniu kościołów. W skrajnej postaci problemy te obserwowano m.in. na paryskim cmentarzu Niewiniątek (Cimetière des Innocents), gdzie wielokrotnie otwierano wspólne doły grzebalne, a po rozkładzie szczątki przenoszono do ossuariów<ref>Ariès, ''Człowiek i śmierć'', s. 481–486.</ref>.

W Prusach proces ten wiązał się z działaniami władz państwowych zmierzającymi do poprawy warunków sanitarnych oraz uporządkowania przestrzeni miejskiej. Za panowania Fryderyka II nakazano ograniczanie pochówków w obrębie zwartej zabudowy i zakładanie nowych cmentarzy poza murami miast, co stopniowo zmieniało dotychczasową praktykę grzebania zmarłych przy kościołach.

We Wrocławiu nowe regulacje wprowadzono reskryptem królewskim z 13 grudnia 1775 r., zobowiązującym radę miasta do podjęcia odpowiednich działań, uzasadnianych m.in. przekonaniem, że „z licznych przykładów wynika, iż osoby mieszkające w pobliżu miejsc, gdzie znajdują się zwłoki i unoszące się opary, spotykał nagły koniec”<ref>Burak, Okólska, ''Cmentarze dawnego Wrocławia'', s. 17, cyt. za ''Circulare an sämtliche Breslauer Kammer-Departements wegen Beerdigung der Leichen aller Religions-Verwandten außerhalb den Städten''. [w:] ''Sammlung aller in den souverainen Herzogtum Schlesien und der Grafschaft Glatz in Finanz-, Polizei-, Justiz-, Cammer- und andern Sachen ergangenen Edicte, Mandate, Patente etc.''. Breslau 1785, s. 544–545.</ref>. Zatem, biorąc pod uwagę konieczność podporządkowania się zarządzeniu władcy, można przyjąć, że rok 1776 przyniósł kres grzebania na śródmiejskich cmentarzach przykościelnych w stolicy Dolnego Śląska, w tym na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny<ref name="Wojcieszak-MM">Wojcieszak, ''Dawny protestancki cmentarz'', s. 151.</ref>.

Ograniczanie, a następnie zakaz pochówków nie oznaczały natychmiastowego zniknięcia śródmiejskich nekropolii z krajobrazu miasta. Ich likwidacja następowała stopniowo w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat. Teren cmentarza przy kościele św. Marii Magdaleny zaczęto porządkować w 1823 r.<ref name="Nosselt-86>Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 86:"Wurstgasse, in der Altstadt, hieß der zweite Einschnitt der Albrechtsgasse rechts, und führte hinter dem Magdalenenkirchhofe weg bis in die Ohlaustraße. Seit im Jahre 1823 die Kirchhofmauer weggerissen ist, ist sie recht freundlich geworden, N.-S. Seit 1825 gehört sie mit zur Altbüßerstraße. Hier ist der Pfarrhof von Magdalena."</ref><ref name="Nosselt-21-kap>Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 21: "Die steinerne Säule steht seit 1823, wo die alte Mauer umgerissen wurde, seitwärts an dem dritten Predigerhause, wo man vom Kirchhofe nach dem Predigergäßchen geht."</ref><ref name="Heinz-Dompnig-195">Markgraf, ''Heinz Dompnig'', s. 195.</ref><ref name="Weiss-685-686"/>.

Zmiany te pokazują rysunki uczniów Carla Bacha (Galeria 2). Wśród nich prace H. Mützla uwidaczniają przemianę otoczenia kościoła: w 1824 r. zachowuje ono jeszcze cechy dawnej przestrzeni przykościelnej (Galeria 2.2) ale już bez rozebranego w 1823 roku muru cmentarnego<ref name="Nosselt-86/>, natomiast w 1827 r. ma już formę uporządkowanego, otwartego placu otaczającego świątynię, pozbawionego elementów sepulkralnych i włączonego w układ komunikacyjny miasta (Galeria 2.5–2.6). W wydanym w 1823 roku przewodniku pedagog i nauczyciel historii Friedrich August Nösselt opisuje przemianę praktycznie na bieżąco: "Wurstgasse (Kiełbaśnicza), na Starym Mieście, nazywano drugą przecznicę Albrechtsgasse (współcześnie Wita Stwosza) po prawej stronie; prowadziła ona za cmentarzem kościoła św. Marii Magdaleny (Magdalenenkirchhof) aż do Ohlauerstraße (Oławska). Odkąd w roku 1823 zburzono mur cmentarny, stała się znacznie bardziej przyjazna; przebiega z północy na południe. Od 1825 r. włączono ją do Altbüßerstraße (Łaciarska)<ref name="Nosselt-86/>."

Kapliczkę przesunięto o ok. 20 metrów na południe, bezpośrednio pod jeden z budynków parafialnych<ref>Budynków należących do parafii było w tym miejscu kilka. Nösselt nazywa go "dritten Predigerhause" (Nösselt, ''Breslau und dessen Umgebungen'', s. 21).</ref> - Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1858, s. 27–28.</ref> (Senioratshauses <ref name="Heraldik"/>, Die Wohnung des Subseniors <ref>Na rycinie H. H. Mützla z 1824 r. (Galeria 2.4) budynek opisano jako „Die Wohnung des Subseniors zu St. Maria Magdalena”.</ref>). Nie chodzi tu o plebanię ([[Oswald Straubinger|Dom Straubingera]]) wspomnianą wcześniej jako punkt orientacyjny, lecz inny budynek z wykuszem, powstały czy też mocno przebudowany w tym samym czasie (data 1496 na wykuszu znajdującym się aktualnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu - fot.). Ze względu na znajdujący się na wykuszu znak i inicjały JL nazwany "[[Herby_we_Wrocławiu#Johann_Langer|Domem Langera]]". To mający prebendy w katedrze i kościele Marii Magdaleny duchowny, który przebudował ten budynek znajdujący się w południowo-wschodnim narożniku cmentarza, zwrócony frontem do kościoła, a wschodnim bokiem do ulicy Łaciarskiej.

Analiza wspomnianych rysunków uczniów Carla Bacha (Galeria 2) pozwala dość precyzyjnie uchwycić moment przeniesienia kapliczki oraz jej pierwotne i wtórne umiejscowienie, oczywiście przy założeniu, że opisy sporządzone przez autorów prac, zwłaszcza daty ich powstania, są prawidłowe. Heinrich Hillebrandt przedstawił obiekt jeszcze przy murze cmentarnym, datując swoją pracę na rok 1823 (Galeria 2.1) czyli rok, w którym mur rozebrano. Dwa rysunki Heinricha Mützla oznaczone datą 1824 (Galeria 2.2 i 2.3) ukazują moment zmiany lokalizacji: na pierwszym kamienny słup znajduje się jeszcze w dawnym miejscu, na drugim widoczna jest już kapliczka ustawiona pod wykuszem domu subseniora. Rok 1824 można więc uznać za najbardziej prawdopodobny czas przeniesienia obiektu. Potwierdzeniem przeobrażeń są kolejne prace Mützla z 1827 r. (Galeria 2.5 i 2.6), przedstawiające południowo-wschodnią stronę kościoła już bez śladów dawnego cmentarza. Kolumna nie jest na nich widoczna, ponieważ rysunki nie obejmują północnej elewacji domu subseniora, ozdobionej wykuszem. Przekształcony charakter całej okolicy ukazuje natomiast litografia z połowy XIX w. autorstwa (…) (fot. …), na której w lewym dolnym rogu widoczny jest kamienny słup zwieńczony kostką dekorowaną płaskorzeźbami.

Kolejna zmiana, choć w obrębie tego samego miejsca, nastąpiła w latach 60. XIX wieku. W związku z rozbiórką starego i budową nowego, bardziej okazałego budynku pomnik został czasowo zdemontowany. Fakt ten odnotował naoczny świadek, Hermann Luchs, pisząc w 1864 roku, że z powodu trwających prac budowlanych kolumna „musiała zostać usunięta” (entfernt werden müssen) poprzedniego lata i wyraża nadzieję, że po ukończeniu budowli wróci na swoje miejsce<ref name="Heraldik"/>. Luchs stary budynek nazywa Senioratshauses<ref name="Heraldik"/>, Seniorwohnung<ref name="Luchs-1858/>Luchs, a nowy Predigerhaus<ref name="Luchs-1884">Luchs, ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde'', 1884, s. 27–28.</ref>. Przez autorów z końca XIX w. nowy budynek określany jest mianem Pfarrhaus (Weiß, Grünhagen, Ballach). Po zakończeniu inwestycji kapliczka powróciła na narożnik nowego gmachu. To właśnie w tej lokalizacji – na tle neogotyckiej ceglanej fasady – została uwieczniona na licznych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku, okresu międzywojennego, a także na powojennych zdjęciach z lat 60. XX wieku, trwale wpisując się w pejzaż Starego Miasta jako tzw. Dompnigsäule.

Ostatni etap wędrówki zabytku nastąpił w czasach współczesnych i był podyktowany zniszczeniami II wojny światowej. W związku z wyburzeniem ruin budynku, przy którym stała, w 1970 roku kapliczkę zabezpieczono, przenosząc ją do wnętrza kościoła św. Marii Magdaleny (obecnie katedra Kościoła Polskokatolickiego). Od 1999 roku, po gruntownej konserwacji, eksponowana jest w Kaplicy Złotników (Wielkiej Kaplicy Jałmużniczej) przy ścianie zachodniej, gdzie chroniona jest przed czynnikami atmosferycznymi, choć pozostaje oderwana od swojego pierwotnego kontekstu przestrzennego. W miejscu domu parafialnego, przy którym stała, znajduje się budynek hotelowy.

== Geneza legendy i jej weryfikacja w dawnej historiografii ==
=== Narodziny mitu i zapomniana tradycja o kamieniu nagrobnym ===
Powiązanie omawianej kapliczki z osobą Heinza Dompniga nie znajduje potwierdzenia w dokumentach z epoki, lecz jest efektem późniejszej tradycji. Nicolaus Pol (1564-1632) w swojej Kronice Wrocławia pisze: "Den 19. Juni hat der Rath und die Gemeine zu Breslau Heinz Domniken, gewesenen Rathsältesten und Hauptmann, gefänglich einziehen und Dienstags vor Margaretha, den 4 Juli, vor dem Rathhause, bei geschlossener Stadt, auf einer schwarzen sammeten Decken enthaupten, und unter dem Geläute bei allen Kirchen auf St. Maria Magdalena Kirchhof, wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet, begraben lassen,... (Pol, Die Jahrbücher..., s. 148). Niedługo później syndyk miasta Andreas Assig (1618-1676), sprawujący swą funkcję od 1657 roku do śmierci zapisał podobnie w swoim rękopisie Breslauische Chronica, że ciało ściętego starosty złożono na cmentarzu św. Marii Magdaleny „za głównym ołtarzem” (post summum altare), w miejscu, „gdzie stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii” (wo die steinerne Säule gegen den Pfarrhof stehet). Choć dzieła te były rękopisami - Jahrbücher Pola ukazał się drukiem dopiero w początkach XIX wieku - odzwierciedlały świadomość swojego czasu i miały też na nią wpływ. Zapisy te można interpretować jako wskazówkę topograficzną, służącą lokalizacji grobu poprzez odniesienie do trwałego elementu krajobrazu, choć owo sąsiedztwo mogło już wówczas sprzyjać łączeniu obiektu z osobą zmarłego i uzasadniona jest też interpretacja, że nie jest to tylko wskazówka topograficzna lecz autorzy łączą kolumnę z Heinzem Dompnigiem.

Tych wątpliwości nie ma już w odczytaniu informacji podanych przez wrocławskiego lekarza i numizmatyka Johann Christian Kundmanna. W wydanym w 1738 roku dziele Silesii in Nummis utrwalił on przekaz, według którego kapliczka została wzniesiona przez rodzinę „ku pamięci” (zu Gedächtnis) straconego starosty. Kundmann zamieścił nawet opis ikonografii (identyfikując tylną scenę jako Ecce Homo) oraz rycinę gmerku, błędnie wiążąc go z osobą Dompniga. Świadczy to o tym, że proces mitotwórczy był już w pierwszej połowie XVIII wieku zaawansowany.

W nurt opisów lokalizujących grób przy pomocy kapliczki wpisuje się też relacja Karla Adolpha Menzla (1805), który powtórzył informację o pochówku „tam, gdzie do dziś stoi kamienna kolumna naprzeciwko plebanii”. Słowa te nie muszą świadczyć o wpływie legendy, lecz mogą stanowić jedynie precyzyjną wskazówkę topograficzną. Zapisy w pracach późniejszych badaczy – Hermanna Markgrafa (1886) i Adolfa Weißa (1888) – przypominają bowiem, że w tym samym rejonie znajdował się jeszcze inny obiekt. Według nich właściwym oznaczeniem miejsca spoczynku był „duży kamień bez napisu” (ein großer Stein ohne Namensangabe). To on jeszcze na początku XIX stulecia uchodził za płytę nagrobną Dompniga, co sugeruje, że tożsamość grobu była wówczas rozpoznawalna i niezatarta całkowicie przez legendę kolumny.

Momentem zwrotnym, który doprowadził do ostatecznego zwycięstwa legendy, były losy cmentarza. Choć nekropolia została zamknięta dla pochówków już w 1776 roku, ostateczna niwelacja terenu nastąpiła później. Według Adolfa Weißa cezurę stanowi rok 1823 – data likwidacji cmentarza (Aufhebung des Kirchhofes). Wraz z uporządkowaniem tego miejsca zatarła się pamięć o „dużym kamieniu”, który dotąd uchodził za właściwy grób. Wówczas w świadomości powszechnej, pozbawionej innego punktu odniesienia, cała symbolika upamiętnienia została ostatecznie przeniesiona na jedyny ocalały w tym miejscu charakterystyczny obiekt: kapliczkę słupową (przesuniętą w tym samym roku pod mur plebanii). To „przesunięcie znaczeniowe” przypieczętowało funkcjonowanie trwałej legendy o Dompnigsäule.

=== Dwoistość przekazu: Nauka kontra legenda ===
W drugiej połowie XIX wieku doszło do wyraźnego pęknięcia w wrocławskiej historiografii. Fundamentalną rolę w weryfikacji mitu odegrał Hermann Luchs. W 1864 roku, w pracy poświęconej heraldyce jako nauce pomocnej historii sztuki, przeprowadził rzetelną krytykę źródłową. Wykazał, że data „1491” (rok po śmierci Dompniga) oraz gmerk widniejący na trzonie podważają atrybucję Dompnigowską, wskazując jednocześnie, że jest to pomnik poświęcony Matthiasowi Foytowi, rajcy zmarłemu w 1491 roku<ref name="Heraldik"/>. Identyfikacja ta była możliwa dzięki analizie porównawczej: badacz znał właściwy herb Dompnigów z kaplicy tego rodu w farze elżbietańskiej, a kluczowego dowodu dostarczyło mu sklepienie Izby Seniora Rady w ratuszu. Wśród widniejących tam herbów znajdują się znaki zarówno Dompniga, jak i Foyta, co pozwoliło na przypisanie gmerku z kapliczki temu drugiemu, wieloletniemu adwersarzowi Heinza Dompniga.
Ustalenia te przyjęła część ówczesnych badaczy dziejów miasta. Zaakceptował je m.in. Hermann Markgraf, który w swojej pracy poświęconej Heinzu Dompnigowi polemizował z przypisywaniem kolumny straconemu staroście. Pisał on:

„Czy jednak znajdująca się w jego pobliżu kolumna z Ukrzyżowaniem Chrystusa była poświęcona jego pamięci, jest całkowicie wątpliwe; zdaje się też, że to przypuszczenie pojawiło się w błędnym wyjaśnieniu dopiero przy likwidacji cmentarza, gdy powstało pytanie, co ma się stać z kolumną. Ani wykuta pod kapitelem data 1491 nie pasuje do roku śmierci [Dompniga], ani znak herbowy do tego Dompniga, tak że wytrawny znawca naszych miejskich starożytności, dyrektor Luchs, który tej Kolumnie Dompniga już przed 20 laty odmówił prawa do tej nazwy, ma zapewne rację.” (Markgraf, ''Heinz Dompnig…,'' 1886, s. 39).

Podobnie wypowiadał się Adolf Weiß w swojej Chronik der Stadt…:
„Co osobliwe, aż do niedawnych czasów kamienna kolumna modlitewna z przedstawieniem Ukrzyżowania Chrystusa (…) uchodziła za pomnik poświęcony pamięci nieszczęsnego Hauptmanna, mimo że ani wyryta na niej data (1491), ani herb nie odpowiadają temu.” (Weiß, Chronik der Stadt…, 1888, s. 686).

Z drugiej strony legenda zyskała wsparcie w Historii Śląska (Geschichte Schlesiens, 1884) Colmara Grünhagena. Ten jeden z najbardziej wpływowych historyków śląskich XIX wieku zignorował wątpliwości heraldyczne i utrwalił romantyczną wersję wydarzeń, pisząc, że krewni Dompniga wznieśli mu „pomnik z wizerunkiem Matki Boskiej” (Denksäule), wmurowany w róg plebanii. Jego przekaz okazał się na tyle sugestywny, że konserwator zabytków Hans Lutsch, w swoim inwentarzu (Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, 1886), w tekście głównym powtórzył wersję o fundacji przez krewnych, a krytyczne ustalenia Luchsa odnotował jedynie w przypisie jako „odmienną opinię” (abweichende Auffassung), nie podając nawet, na czym ta odmienność polega.

Jak zawsze szukająca wzbudzenia ciekawości turystów literatura przewodnikowa tamtego okresu oczywiście z oporem przyjmowała nowe ustalenia. Doskonałym przykładem jest popularny przewodnik samego „pogromcy mitu”, Hermanna Luchsa Breslau: ein Führer durch die Stadt, który w latach 1857–1901 doczekał się dwunastu wydań. W edycjach opublikowanych przed ogłoszeniem wyników badań heraldycznych – na przykład w wydaniu z 1858 roku – autor stwierdzał, że jest to słup postawiony „na pamiątkę ścięcia w 1490 roku — z rozkazu rady miejskiej — węgierskiego starosty krajowego Heinza Dompniga”. Dopiero w późniejszych wznowieniach, ukazujących się już po krytycznych ustaleniach z 1864 roku (m.in. w edycji z 1888 roku opracowanej przez Martina Zimmera czy w wydaniu dwunastym opracowanym przez prof. Otto Linkego), dokonano korekty. Do opisu kapliczki dodano frazę der Sage nach („według legendy”). W ten sposób zasygnalizowano wprawdzie wątpliwości, jednak nie zdecydowano się na wyprostowanie błędu i przedstawienie czytelnikom naukowych ustaleń. Z kolei Jan Ballach w swoim „Ilustrowanym Przewodniku” z 1885 roku posunął się do stwierdzenia, że kapliczka stała w miejscu egzekucji, upamiętniając „dokonaną tutaj” kaźń. Trudno zinterpretować, czy jest to błędny skrót myślowy autora, który stwierdza też, że to fundacja Rady, czy może objaw funkcjonowania takiego wariantu lokalnej legendy.

Przewodniki z lat 20. i 30. XX wieku – m.in. Georga Hallamy (Breslau, 1929), wydawnictwa Grieben (Breslau, 1935) czy Karla Baedekera (Schlesien, 1938) – nie podawały informacji o kapliczce. Za podsumowanie stanu wiedzy o niej przed wybuchem wojny można uznać publikacje Klemensa Lorenza z 1936 roku i Waltera Nickela z 1938. Ten pierwszy w popularyzatorskim opracowaniu historycznym Bilder aus der Geschichte Breslaus stawia w opozycji opowieści ludu, który „do dziś kamienną kolumnę nazywa »Dompnigsäule« i wierzy, że została wzniesiona na pamiątkę nieszczęsnego rajcy”, innym, którzy „twierdzą, że ta kolumna modlitewna nie ma nic wspólnego z Heinzem Dompnigiem, lecz upamiętnia zmarłego w 1491 roku rajcę Matthiasa Foyta, który należał do najbardziej zaciętych przeciwników straconego”. Lorenz świadomie przeciwstawia sobie dwa głosy: z jednej strony „lud” (das Volk), z jego romantyczną legendą o Dompnigu, z drugiej — bliżej nieokreślonych „innych”, czyli krąg autorów i znawców lokalnej historii. Określenie „inni” pełni tu funkcję zabiegu stylistycznego: autor nie chce wprost atakować ludowej tradycji suchym, naukowym wywodem, dlatego wprowadza historycznie bardziej uzasadnioną wersję delikatnie, przypisując ją bezimiennym „innym”. Pozwala mu to zachować legendę o Dompnigu jako główną narrację, a jednocześnie podać naukową interpretację związaną z Foytem jako alternatywę dla bardziej dociekliwych. Z kolei Walter Nickel, w swym systematycznym inwentarzu wrocławskich pomników i fontann Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus, kategorycznie odrzucił romantyczną legendę, stwierdzając: „gmerk i data roczna wskazują aż nadto jednoznacznie, że kolumna nie ma związku z Heinzem Dompnigiem, najpewniej została ona wzniesiona ku pamięci Mathiasa Foyta, zaciekłego przeciwnika Dompniga”.

Stan ówczesnej świadomości środowiska historyków i historyków sztuki Wrocławia oddaje nazwanie obiektu wprost Foytsäule w wydanej w 1963 roku ale napisanej w latach 1940-1944 przez wrocławskiego miejskiego radcę budowalnego i konserwatora zabytków, książce poświęconej rodzinom rajcowskim dawnego Wrocławia. Autor Rudolf Stein był twórcą projektu przywrócenia gotyckiego charakteru rausza i usunięcia późniejszych naleciałości (patrz wstęp Der Rat) zrealizowanego z powodu wojny tylko w części, a jego opracowania posłużyły jako podstawa powojennej odbudowy Rynku. (może o tym lapsusie z wygnaniem rodziny z Krakowa z tylko tego powodu, że byli Niemcami) - Stein Rudolf. Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau. Würzburg: 1963, s. 166

U schyłku niemieckiego Wrocławia poprawna identyfikacja obiektu funkcjonowała więc w środowisku naukowym i popularyzatorskim, ale tliła się też ludowa tradycja.

== Regres badawczy i wtórna mitologizacja w historiografii polskiej ==
=== Zerwanie ciągłości i powrót legendy ===
Rok 1945 i niemal całkowita wymiana ludności Wrocławia doprowadziły też do gwałtownego przerwania ciągłości badawczej. Nowe, polskie środowisko naukowe, pozbawione naturalnej, kształtowanej wielopokoleniowo biegłości w miejscowej bibliografii – tak oczywistej dla badaczy w Krakowie czy Warszawie – stanęło przed koniecznością rozpoznania obcego sobie zasobu źródłowego. W procesie tej rekonstrukcji instynktownie oparto się na pozycjach o niekwestionowanym prestiżu, stanowiących fundament śląskiego dziejopisarstwa i inwentaryzacji. Punktem odniesienia stały się więc monumentalne katalogi zabytków Hermanna Luchsa (seria Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien), czy Geschichte Schlesiens Colmara Grünhagena. Siła oddziaływania tej ostatniej syntezy wynikała nie tylko z jej przekrojowego charakteru, ale przede wszystkim z potężnego autorytetu samego autora – zasłużonego wydawcy źródeł śląskich i twórcy wielu dzieł.

To właśnie prawdopodobnie specyfika tych kanonicznych dzieł zadecydowała o dalszych losach atrybucji kapliczki. Publikacje te, choć fundamentalne, w interesującej nas kwestii powielały starsze przekazy, nie uwzględniając korekt krytycznych i utrwalając nośną narracyjnie legendę o Dompnigu, albo – jak w przypadku katalogu Luchsa – przytaczały ją równolegle z wątpliwościami, nie rozstrzygając ostatecznie sporu w głównym tekście. W efekcie rozproszone w mniej eksponowanych kronikach i czasopismach ustalenia krytyczne, które przed wojną skutecznie podważyły mit, umknęły uwadze powojennych wrocławskich autorów. W polskiej literaturze przedmiotu nastąpiła swoista „kanonizacja błędu” – bezkrytyczne przyjęcie wersji obecnej w najbardziej dostępnych, prestiżowych opracowaniach, przy jednoczesnym pominięciu późniejszej korekty naukowej, która, choć zaistniała w niemieckiej literaturze przed 1945 rokiem, została przesłonięta przez autorytet dawnych mistrzów.

=== Współczesne reinterpretacje: od wątpliwości do nowej mitologii ===
Proces zacierania ustaleń przedwojennych nie nastąpił natychmiastowo. W popularnych opracowaniach z drugiej połowy XX wieku, takich jak Pomniki Wrocławia (1985) Zygmunta Antkowiaka, zauważalna jest jeszcze pewna wstrzemięźliwość. Autor, choć posługuje się nazwą „kapliczka Dompniga”, lojalnie odnotowuje istnienie wątpliwości oraz przytacza alternatywną wersję wiążącą obiekt z Matthiasem Foytem. Podobny dystans zachował w niemieckojęzycznym leksykonie Gerhard Scheuermann (1994), zaznaczając, że atrybucja może być błędna, a obiekt jest typową słupową kapliczką wotywną.

Niestety, w późniejszych publikacjach encyklopedycznych i naukowych ten krytycyzm stopniowo zanikł, ustępując miejsca bezrefleksyjnemu powielaniu legendy. Wyraźny powrót do tej narracji widoczny jest w Atlasie architektury Wrocławia (1998), gdzie autor hasła zdefiniował obiekt jako kapliczkę przydrożną wystawioną dla upamiętnienia Heinricha Dompniga, pomijając milczeniem kwestię niezgodności gmerku. Tę samą linię interpretacyjną powieliła Encyklopedia Wrocławia. Do jeszcze bardziej zastanawiających wniosków doszli autorzy monografii cmentarzy wrocławskich (2007), Marek Burak i Halina Okólska. Twierdzą oni, że kolumnę ustawiono w 1490 roku w południowo-wschodnim narożniku nekropolii. Stwierdzenie to stoi w jaskrawej sprzeczności z wyrytą na kamieniu, czytelną datą „1491”.

Poważne konsekwencje przyniosły też publikacje czołowych wrocławskich historyków sztuki, którzy swoim autorytetem uwiarygodnili błędne ustalenia zawarte w kompendiach (takich jak Atlas architektury Wrocławia, Encyklopedia Wrocławia). Bogusław Czechowicz (2008), rozpatrując śmierć Dompniga w kategoriach politycznych, interpretuje jego osądzenie i ścięcie jako „akt głównie propagandowy” i próbę zjednania sobie Jagiellonów przez wrocławski patrycjat. Abstrahując od wątpliwości co do trafności samego wywodu historycznego, widzimy bezkrytycznie powtórzony błąd. Badacz wspomina mimochodem o Dompnigu jako „upamiętnionym kapliczką”, nie weryfikując tej informacji. Błędnej identyfikacji w tekście towarzyszy fotografia z wyraźnym znakiem Foyta, którą autor pozostawia bez komentarza. W 2018 r. również stwierdza, że „słupowa kapliczka upamiętnia Heinze Dompniga" (w przypisie daje tu Markgrafa, który stwierdza przecież coś przeciwnego).

Krok dalej – w stronę interpretacyjnej przepaści – postawił Piotr Oszczanowski w pracy poświęconej kościołowi św. Marii Magdaleny (2009). Autor sformułował tam tezę, jakoby kapliczka powstała w 1491 roku „na zlecenie Rady Miejskiej” dla upamiętnienia ściętego starosty. Twierdzenie to stoi w jawnej sprzeczności z realiami politycznymi epoki i elementarną logiką – Rada Miejska, która doprowadziła do skazania Dompniga i żywiła do niego nienawiść, nie miała żadnego powodu, by rok po egzekucji fundować mu pomnik.

Błąd ten jest tym bardziej zastanawiający, że ten sam badacz jest autorem wydanej kilka lat wcześniej monografii Bazylika św. Elżbiety (2003), w której – opisując rodową kaplicę Dompnigów – poprawnie zidentyfikował ich heraldykę, pisząc o „elementach herbu umieszczonych w zwornikach”. Mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego wyglądu herbu Dompnigów, autor nie dokonał podstawowej asocjacji faktów i zignorował heraldyczną odrębność znaku na omawianej kapliczce. W rezultacie zilustrował swój wywód o Dompnigu zdjęciem, na którym widnieje gmerk Foyta – dowód materialny podważający przyjętą w tekście atrybucję. Świadczy to nie tylko o nieznajomości przedwojennej literatury przedmiotu (ustalenia Luchsa i Weißa), ale także o braku krytycznej analizy porównawczej własnych ustaleń.

Niestety, konsekwencją tych naukowych autoryzacji jest obecny opis zabytku eksponowany we wnętrzu kościoła św. Marii Magdaleny, który utrwala w świadomości powszechnej nie tylko błędną nazwę, ale przede wszystkim całkowicie ahistoryczny i pozbawiony podstaw źródłowych mit o fundacji Rady Miejskiej. Treść informacyjna towarzysząca obiektowi kategorycznie stwierdza: „Jest to średniowieczna kapliczka słupowa [...], którą tradycyjnie nazywa się imieniem Dompniga”. Autorzy noty, opierając się na współczesnych, błędnych opracowaniach, podają jako fakt, iż kapliczka „powstała w 1491 r. na zlecenie Rady Miejskiej”. Według tej narracji obiekt miałby pełnić funkcję pośmiertnego pręgierza pamięci, gdyż rzekomo „przypominała potomnym o skazaniu za zdradę i ścięciu przed wrocławskim Ratuszem poplecznika króla węgierskiego Macieja Korwina, bogatego patrycjusza i starosty księstwa wrocławskiego Heinza mł. Dompniga”.

Taka interpretacja budzi zasadnicze wątpliwości natury historycznej i logicznej – trudno bowiem uznać za prawdopodobne, by Rada Miejska, żywiąca głęboką nienawiść do straconego starosty, fundowała obiekt sakralny (nawet w formie ostrzeżenia), który w swojej formie jest typową kapliczką wotywną lub nagrobno-pamiątkową, zachęcającą raczej do modlitwy niż do potępienia. Co więcej, opis kościelny wynosi ten obiekt do rangi „jednego z pierwszych »historycznych« zabytków Wrocławia”, co w świetle ignorowania ewidentnego gmerku Mathiasa Foyta oraz niezgodności daty egzekucji (1490) z datą na kolumnie (1491) stanowi rażące nadużycie interpretacyjne.

=== Wnioski ===
Analiza współczesnej historiografii prowadzi do wniosku, że w przypadku kapliczki przy kościele św. Marii Magdaleny siła romantycznej legendy o „tragicznym staroście” okazała się większa niż wymowa źródeł materialnych. Pomnik nagrobny Matthiasa Foyta – rajcy zmarłego w 1491 roku – został zawłaszczony przez pamięć o jego politycznym oponencie, a współczesna nauka, paradoksalnie, zamiast ten błąd skorygować, obudowała go nową, nieznajdującą oparcia w faktach narracją.

<big>'''[[KF brudnopis]]'''</big>

{{Autor|Michał Zalewski}}

== Galeria ==
=== 1. Kapliczka Foyta w kościele Marii Magdaleny ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 2012.jpg|alt= Kapliczka przydrożna Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|1. Kapliczka w kościele św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka głowica przód.jpg|alt= Głowica kapliczki Dompniga|thumb|left|240px|2. Głowica kapliczki; przód
Plik:Dompniga kapliczka Zmartwychwstanie.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|3. Głowica kapliczki: tył - Zmartwychwstanie
Plik:Dompniga kapliczka św. Barbara.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|4. Głowica kapliczki; św. Barbara
Plik:Dompniga kapliczka św. Katarzyna.jpg|alt = Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|5. Głowica kapliczki; św. Katarzyna
</gallery>

=== 2. Rysunki uczniów Carla Bacha ===
Carl Bach (1756-1856) był dyrektorem założonej w 1791 roku Provinzial-Kunstschule. W powstałej z jej połączenia w 1801 roku z Bauschule Die Königliche Kunst-, Bau- und Handwerkerschule (Królewska Szkoła Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła) był nauczycielem rysunku. W latach 20. XIX w. pod jego kierownictwem powstał zbiór rysunków zabytków Wrocławia wykonany przez jego uczniów.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka 1823.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau|1. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Hillebrandt w 1823 r.; kapliczka koło muru cmentarza
Plik:Dompniga kapliczka 1826.jpg|alt= Die Magdalenenkirche zu Breslau|2. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka widoczna na cmentarzu na wysokości prezbiterium; pozycja jak na poprzedniej grafice
Plik:Straubingera dom 1824.jpg|3. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; plebania kościoła św. Marii Magdaleny; na jej wysokości stała za murem cmentarnym kapliczka
Plik:Foyta kapliczka 1829.jpg|alt= Dompnig Säule, Breslau. Kapliczka Dompniga, Łaciarska, Wrocław|4. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1824 r.; kapliczka po przeniesieniu pod dom subseniora kościoła św. Marii Magdaleny
Plik:Dompniga kapliczka XVIII.jpg|5. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu
Plik:Altbussergasse 1827.jpg|6. Pod kierunkiem C. Bacha narysował H. Mützel w 1827 r.; widok na ul. Łaciarską po uprządkowaniu terenu po cmentarzu; kapliczka stała na wysokości domu z wykuszem (plebania)
</gallery>

=== 3. Kapliczka w XIX i XX wieku ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompniga kapliczka XIXa.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, XIX w.|Kapliczka ok. 1850 r.; litografia W. Loeillot
Plik:Dompniga kapliczka zniszczenia.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|thumb|240px|left|1. Kapliczka na tle wojennych zniszczeń
Plik:Dompniga kapliczka XIX.jpg|alt= Ul. św. Marii Magdaleny (An der Magdalenen Kirche), Breslau, Wrocław|10. Kapliczka; I poł. XIX w.
Plik:Fara magdaleńska 1905.jpg|1905
Plik:Dompniga kapliczka XX.jpg|alt= An der Magdalenen Kirche in Breslau|15. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1908.jpg|alt= Kapliczka Dompniga i kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|16. Kapliczka ok. 1906 r.
Plik:Kapliczka Dompniga 1930.jpg|alt= Kapliczka Dompniga we Wrocławiu|18. Kapliczka; lata 30. XX w.
Plik:Dompniga kapliczka 1947.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, Kaznodziejska (Prediger Gasse), Breslau|19. Widok z ulicy Kaznodziejskiej, 1947
Plik:Dompniga kapliczka 1955.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, 1955|20. Kapliczka ok. 1955 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1960.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1960|21. Kapliczka ok. 1960 r.
Plik:Dompniga kapliczka 1961.jpg|alt= Kapliczka Dompniga, ok. 1961|22. Kapliczka ok. 1961 r.
Plik:Dompniga kapliczka Dom Senioralny 1964.jpg|alt= Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym|24. Kapliczka przy domu senioralnym kościoła pw. św. Marii Magdaleny, 1964
Plik:Dompniga kapliczka 1984.jpg|alt= Ulica Łaciarska we Wrocławiu|25. Miejsce po wyburzonym budynku i kapliczce, 1984
Plik:Dompniga kapliczka 1969.jpg|alt = Kapliczka Dompniga przy domu senioralnym parafii św. Marii Magdaleny we Wrocławiu|26. Dom senioralny z kapliczką tuż przed wyburzeniem, 1969
</gallery>

=== 4. Pozostałe ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig Heinz wyrok.jpg|alt= Ścięcie Heinza Dompniga w 1490 r.|thumb|240px|4. Ścięcie Heinza Dompniga, wrocławski rynek, 1490
Plik:Dompnig Heinz.jpg|alt= Heinz Dompnig|thumb|left|240px|3. Heinz Dompnig
Plik:Dompniga kapliczka ilustracja.jpg|alt= Altbüsserstrasse und An der Magdalenen Kirche, Breslau|17. Kapliczka Dompniga, ulotka
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|alt= Gmerk Heinza Dompniga|27. Gmerk Heinza Dompniga na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu
Plik:Izba_Seniora_Foyt.jpg|alt= Gmerk Matthiasa Foyta|28. Gmerk Matthiasa Foyta na suficie Izby Seniora we wrocławskim Ratuszu. Taki sam widnieje na kapliczce "Dompniga".
Plik:Fara magdaleńska 1562.jpg|Widok fary magdaleńskiej i cmentarza na planie Weihnera z 1562 r.
Plik:Wrocław w końcu XV w.jpg|Wrocław w końcu XV w.; plan z Schultz Alwin, ''Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert''
Plik:Langera dom wykusz.jpg|Wykusz domu seniora (Seniorwohnung) w Muzeum Architektury we Wrocławiu
</gallery>

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Antkowiak, Zygmunt. ''Pomniki Wrocławia''. Wrocław 1985.
* Ariès, Philippe. ''Człowiek i śmierć.'' Warszawa 1992.
* Burak Marek, Okólska Halina. ''Cmentarze dawnego Wrocławia''. Wrocław 2007.
* Chądzyński, Wojciech. ''Wrocław jakiego nie znacie''. Wrocław 2005.
* Conrads, Norbert. ''Książęta i stany. Historia Śląska 1469–1740''. Wrocław 2006.
* Czechowicz, Bogusław. ''Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* Czechowicz, Bogusław. ''Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza.'' Warszawa 2008.
* Czechowicz, Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław 2003.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. ''Dawna przydrożna kapliczka Dompniga''. [w:] ''Atlas architektury Wrocławia'', t. II. Wrocław 1998.
* Fros, Henryk SJ; Sowa, Franciszek. ''Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny''. Kraków 1976.
* Gilewska-Dubis, Janina. ''Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza''. Wrocław 2000.
* Goliński, Mateusz; Kaczmarek-Patralska Klara. ''Dompnigowie.'' [w:] ''Encyklopedia Wrocławia''. Wrocław 2006.
* Guldan-Klamecka, Bożena; Ziomecka, Anna. ''Sztuka na Śląsku XII–XVI w. Katalog zbiorów.'' Wrocław 2003.
* Kelbel, Günter. ''Namslau: eine deutsche Stadt im deutschen Osten''. Bd. 1. Berlin 1966.
* Kaczmarek, Romuald. ''Znaki właścicieli, fundatorów i wykonawców w przestrzeni społecznej miast śląskich w średniowieczu i we wczesnej nowożytności.'' ''Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego'' n.s., t. XXII (XXXIII). Warszawa 2023.
* Kundmann, Johann Christian. ''Silesii in nummis, oder berühmte Schlesier in Müntzen''. Breslau–Leipzig 1738.
* Lorenz, Klemens. ''Bilder aus der Geschichte Breslaus''. Teil 2. Breslau 1936.
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1858.
* Luchs, Hermann. ''Breslau. Ein Führer durch die Stadt für Einheimische und Fremde.'' Breslau 1884.
* Luchs, Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau.'' Breslau 1860.
* Luchs, Hermann. ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte''. [w:] ''Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864''. Breslau 1864.
* Luchs, Hermann (hrsg.). ''Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert.'' Breslau 1878.
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Die Straßen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen''. Breslau 1896.
* Markgraf Hermann. ''Heinz Dompnig, der Breslauer Hauptmann''. Breslau 1886.
* Markgraf Hermann. ''Breslau und Umgebung''. Zürich 1889.
* Menzel Karl Adolf. ''Topographische Chronik von Breslau''. Viertes Quartal. Breslau 1806.
* Nickel, Walter. ''Die öffentlichen Denkmäler und Brunnen Breslaus''. Breslau 1938.
* Nösselt, Friedrich August. ''Breslau und dessen Umgebungen: Beschreibung alles Wissenswürdigsten für Einheimische und Fremde. Mit einer Kartenbeilage.'' Breslau 1925.
* Pol, Nicolaus. ''Die Jahrbücher der Stadt Breslau''. Bd. 2. 44. Stück. Breslau 1815.
* Oszczanowski, Piotr. ''Wrocław. Kościół św. Marii Magdaleny''. Warszawa 2009.
* ''Politische Correspondenz Breslaus im Zeitalter des Königs Matthias Corvinus''. 2. Abt. 1479–1490. Hrsg. B. Kronthal, H. Wendt. ''Scriptores rerum Silesiacarum'', Bd. XIV. Breslau 1894.
* Starzyński, Marcin. ''Gmerk – znak własnościowy czy tożsamości mieszczan? O pewnych niekonsekwencjach polskiej terminologii heraldycznej''. [w:] ''Średniowiecze Polskie i Powszechne'' 2024, t. 16 (20), s. 165–191.
* Stenzel, Gustav Adolf. ''Scriptores rerum silesiacarum''. Bd. 3: Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847.
* Weiß, F. G. Adolf. ''Chronik der Stadt Breslau von der ältesten bis zur neuesten Zeit''. Breslau 1888.
* Wojcieszak Magdalena. ''Dawny protestancki cmentarz przy kościele pod wezwaniem św. Marii Magdaleny we Wrocławiu''. [w:] ''Śródmiejska katedra. Kościół Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia''. Red. Bogusław Czechowicz. Wrocław 2010.
* Zalewski, Michał. ''Gotycka kapliczka słupowa w Świętej Katarzynie''. Silesiacum.pl, 2013. <https://silesiacum.pl/Gotycka_kapliczka_słupowa_w_Świętej_Katarzynie>.
* Zalewski, Michał. ''Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady''. Silesiacum.pl, 2012. <https://silesiacum.pl/Herby_na_sklepieniu_Izby_Seniora_Rady>.
* Zalewski, Michał. ''Kamienna kapliczka słupowa w Ołbinie pod Wrocławiem''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Kamienna_kapliczka_słupowa_w_Ołbinie_pod_Wrocławiem>.
* Zalewski, Michał. ''Oswald Straubinger''. Silesiacum.pl, 2023. <https://silesiacum.pl/Oswald_Straubinger>.

{{Publikacja|2008|2012}}

[[Kategoria:Wrocław]]
[[kategoria: Średniowieczne kapliczki]]
[[Kategoria:Gotyckie kapliczki]]
[[Kategoria:kapliczki z XV w.]]
[[Kategoria:Kamienne kapliczki słupowe w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Dawne pomniki Wrocławia]]

Plik:Riedel Matthes i Margaretha.jpg

2026-04-23T04:09:21Z

Anna Kowalczewska:

Epitafium Matthesa Riedela von Lewenstern (zm. 1670) i jego żony Margarethy Riedel, z domu Beckerin von Rosenfeld (zm. 1683). Fara elżbietańska.

Portrety małżonków.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Wrocław w XVII wieku]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Riedel epitafium fa.jpg

2026-04-23T04:09:04Z

Anna Kowalczewska:

Epitafium Matthesa Riedela von Lewenstern (zm. 1670) i jego żony Margarethy Riedel, z domu Beckerin von Rosenfeld (zm. 1683). Fara elżbietańska.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Wrocław w XVII wieku]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Riedel i Becker.jpg

2026-04-23T04:08:50Z

Anna Kowalczewska:

Herby Riedel von Loewenstern i Becker von Rosenfeld na epitafium Matthesa Riedela von Lewenstern (zm. 1670) i jego żony Margarethy Riedel, z domu Beckerin von Rosenfeld (zm. 1683). Fara elżbietańska. Fot. 2026.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Wrocław w XVII wieku]]
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]
[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]

Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej

2026-04-23T04:07:53Z

Anna Kowalczewska: /* Epitafium Matthäusa Riedela i jego żony Margarethy z domu Becker */

'''<big>Epitafia i płyty nagrobne wewnątrz wrocławskiej fary elżbietańskiej</big>'''<br>

'''Kościół pw. św. Elżbiety we Wrocławiu''' to jedna z dwóch wrocławskich far, stąd wiele tam '''epitafiów i płyt nagrobnych wrocławskich mieszczan'''. Współcześnie to kościół garnizonowy z tytułem bazyliki mniejszej.<br>
* Zobacz też [[Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach wrocławskiej fary elżbietańskiej|Epitafia i płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach fary elżbietańskiej]]
<div style="float: right;">
__TOC__
</div>
== Nawa południowa ==
=== Południowa kaplica boczna ===
----
Kaplica zamykająca od wschodu nawę południową; kaplica boczna na południe od prezbiterium. W 1369 r. został konsekrowany w tym miejscu ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego.
====== Widok ogólny ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Fara E nawa S kaplica.jpg|Widok kaplicy przy prezbiterium zamykającej od wschodu nawę południową
</gallery>
Poniżej zabytki od lewej do prawej strony widza: epitafium Heinricha Rybischa, epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Morenberg, pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera i epitafium Katarzyny Rybisch.

====== Epitafium Heinricha Rybischa ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Henryk pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny Henryka [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybischa]] (zm. 1544) zbudowany w 1534 i 1537-1539; Rybisch to jeden z najbardziej znaczących i wpływowych mieszkańców Wrocławia pierwszych dziesięcioleci XVI w.</div>

====== Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen i jego żony Ewy Moreneberg ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Uthmann und Rathen Hieronim epitafium.jpg
</gallery>
[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583|Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen (zm. 1580) i jego żony Ewy z domu Morenberg (zm. 1583)]]; piaskowiec, marmur, alabaster, blacha miedziana.

====== Pomnik nagrobny Friedricha Wilhelma Brechera ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Brecher Friedrich pomnik.jpg
</gallery>
Pomnik nagrobny kupca Friedricha Wilhelma [[Herby mieszczan wrocławskich#Brecher|Brechera]] (1700-1775). Wczesnoklasycystyczny projekt architekta Carla G. Langhansa zrealizował ok. 1780 r. zakład kamieniarski M. Blecha. Alegoria Wdzięczności wieńcząca pomnik według przekazu została wykonana w Carrarze przez Giovanniego A. Cybei. Brecher był fundatorem malowania i złoceń [[#Chór Królewski|Chóru Królewskiego]] po pracach związanych z budową organów (1750-1761).</div>

====== Epitafium Kathariny Rybisch ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rybisch Katarzyna epitafium.jpg
</gallery>
Kamienne, heraldyczno-inskrypcyjne epitafium Katarzyny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rybisch|Rybisch]] z domu von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Czechau|Czechau]] (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584).</div>

=== W nawie południowej ===
----
Obiekty bezpośrednio w nawie, których nie można przypisać do kaplic i filarów.

====== Kompozycja heraldyczna związana z Karolem IV Luksemburskim ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Fara elżbietańska nawa południowa wschód.jpg|Widok kompozycji w kierunku ołtarza (wschodnim)
Plik:Ducatus Wratislaviensis herb 1369.jpg|Herb księstwa wrocławskiego
Plik:Herb k. Czech 1369.jpg|Herb królestwa Czech
Plik:Herb HRR 1369.jpg|Herb cesarski Karola IV
</gallery>
W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia).

====== Epitafium Kaspara Heselera i jego żony ======
<gallery mode=Packed heights=210px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium d.jpg|Fragment epitafium; nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]], a między nimi scena "wywyższenie węża"
Plik:Heseler Kaspar epitafium b.jpg|Alabastrowe reliefy ze scenami po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla, a między nimi Chrystus na krzyżu
Plik:Heseler Kaspar epitafium c.jpg|Jonasz wyrzucony przez wieloryba i niżej inskrypcja
</gallery>
<gallery mode=Packed heights=300px>
Plik:Heseler Kaspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium; Kaspar Heseler (zm. 1577) i jego żona Elisabeth von Domelau (zm. 1589)</div>
</gallery>
Epitafium pomiędzy pierwszą i drugą kaplicą (naprzeciwko 2. filaru) poświęcone jest '''Kasparowi Heselerowi von Waldau''' (1501 - Wrocław 28 XII 1577) i jego żonie '''Elisabeth von Domelau''' (1514 - Wrocław 3 I 1589). [[ Herby mieszczan#Heseler|Heselerowie]] to pochodząca z Turyngii rodzina szlachecka (prawdopodobnie ministeriałowie), która pojawiła się na Śląsku pod koniec XIII w. Od lat 30. XIV w. znana jest już tylko linia, która osiedliła się w Legnicy. We władzach tego miasta zasiadał od 1332 r. jako ławnik Konrad Heseler (Cunrad Hese); w roku 1339 był burmistrzem (Cunandus Hezler). To on był protoplastą legnickiego patrycjuszowskiego rodu, z którego wywodzili się kolejni ławnicy i rajcy, w tym burmistrzowie. Urodzony w 1501 r. Kaspar przeniósł się do Wrocławia przed 1543 r. (ślub z Elisabeth). Był kupcem. W 1557 roku został po raz pierwszy wybrany na urząd wrocławskiego ławnika i odtąd nieprzerwanie zasiadał w ratuszowych ławach do śmierci, głównie jako ławnik, ale też dwukrotnie jako rajca (1570 i 1573). Według rejestru z 1564 r. był wówczas właścicielem domów w Rynku (naprzeciw fary elżbietańskiej) i na ulicy Więziennej (Stockgasse). Rodzina Elżbiety to prawdopodobnie również stary rycerski ród. We Wrocławiu zamieszkał jej ojciec, Arnold von Domelau (zm. 26 IV 1529). Z Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 5 II 1576) mieli 3 córki Margarethe, Annę i właśnie Elżbietę. Tym samym nie powstała wrocławska gałąź rodziny [[Herby mieszczan#Domelau|Domelau]]. Natomiast małżeństwo Kaspara i Elżbiety zapoczątkowało jedną z wrocławskich gałęzi Heselerów. Mieli siedmioro dzieci, które dożyły dorosłości. Synom (pięciu) dali dobre wykształcenie na uniwersytetach w Wittenberdze i Frankfurcie nad Odrą. Jeden z nich, Daniel (1558-1620), wzorem ojca był wrocławskim ławnikiem i rajcą (32 lata). Dwie córki dobrze wydali za mąż. Marię za członka wrocławskiego patrycjatu Gottfrieda von Schillinga, a Ursulę za rzutkiego kupca Hansa von Landshuttera, który przybył do Wrocławia z Górnej Austrii. Drugą wrocławską gałąź Heselerów założył młodszy brat Kaspara, Balthasar (1508-1567). Z pozostałych ośmiorga rodzeństwa byli też tacy, którzy zostali w Legnicy.

Manierystyczne epitafium jest dziełem Gerharda Hendrika, od 1587 r. do śmierci w 1615 r. pracującego we Wrocławiu. W górnej części pomnika o wymiarach 270 cm na 170 cm
znajduje się nierozpoznany herb (z prawej) oraz herb Heugel (matka Elisabeth von Domelau to zm. w 1576 r. Margarethe von Heugel und Pollogwitz). Sześć alabastrowych reliefów przedstawia następujące sceny: w centrum górnego panelu (między herbami) znajduje się temat ze Starego Testamentu - Mojżesz i miedziany wąż (wywyższenie węża). Pod nim cztery sceny rozdzielone wizerunkiem Chrystusa na krzyżu (z mosiądzu, pozłacany). Są to: po prawej stronie stworzenie Ewy i Raj, po lewej wygnanie z Raju i ofiara Abla. Na dole Jonasz wyrzucony przez wieloryba. Niżej na miedzianej tablicy (złocistej na czarnym tle) inskrypcja, która w wolnym tłumaczeniu brzmi:<br>
''W roku 1577, dnia 28 grudnia, w wieku 76 lat, zasnął w Bogu szlachetny, czcigodny i szanowany Pan Kaspar Heseler, tutejszy rajca. W roku 1589, dnia 3 stycznia, w wieku 75 lat, zmarła szlachetna, czcigodna i cnotliwa Pani Elżbieta, z domu von Domelau, jego wierna żona. Niech Bóg Wszechmogący raczy obdarzyć radosnym zmartwychwstaniem do wiecznego życia ich i nas wszystkich. Amen''

Pierwotnie nad epitafium wisiały chorągiew i [[tarcza trumienna|tarcza pogrzebowa]]. Brakuje również herbów. Co najmniej dwóch: [[Herby mieszczan wrocławskich#Heseler|Heseler]] i [[Herby mieszczan wrocławskich|Domelau]]. Już w opisie z 1860. H. Luchs podaje: ''"Pomnik ten był wielokrotnie uszkodzony, zwłaszcza reliefy były uszkodzone (brakowało jeszcze 2 herbów, na przykład herbu Domlay), niedawno jednak został w dużej mierze odrestaurowany"''.

====== Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Pucher 1662.jpg|Tarcza herbowa; Siegmund Pucher (zm. 1662)
</gallery>
Drewniana tarcza, wisząca na lewo od drzwi wyjściowych z nawy południowej do kruchty. Herb [[Herby mieszczan#Pucher|Pucher]] oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy '''Siegmunda Puchera''' (zm. 1662), który studiował we Frankfurcie nad Odrą i Lejdzie. Był właścicielem Radomierzyc. Tarcza wisiała kiedyś w [[#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy rodziny Pfinzing]].

'''Tarcza pogrzebowa''' (niem. Totenschild, nieraz określana także jako Wappenschild – [[tarcza trumienna|tarcza herbowa)]] to forma upamiętnienia zmarłego, najczęściej mężczyzny, wywodzącego się z rycerstwa lub patrycjatu miejskiego. Zwyczaj ten był szczególnie rozpowszechniony od późnego średniowiecza, osiągając największą popularność w XVI wieku. Jego korzenie sięgają XII-wiecznej tradycji zawieszania nad grobem autentycznego rynsztunku bojowego – tarczy i hełmu zmarłego. Z czasem rzeczywiste uzbrojenie zastąpiono specjalnie wykonywanymi tarczami, najczęściej drewnianymi, które obnoszono w kondukcie pogrzebowym, niekiedy wraz z chorągwiami, a także mieczem i ostrogami.<br>
Tarcze pogrzebowe miały zazwyczaj kształt kolisty lub wieloboczny i wielkość zbliżoną do rzeczywistych tarcz bojowych (często około 3 stóp wysokości). W ich centrum umieszczano malowany lub rzeźbiony herb, a ponad nim lub wokół niego inskrypcję odnoszącą się do śmierci zmarłego i jego pozycji społecznej. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych tarczę zawieszano na stałe w kościele lub kaplicy, obok innych form upamiętnienia, takich jak epitafia kamienne lub drewniane.

====== Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|Tarcza herbowa; [[Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]
</gallery>
Po drugiej stronie drzwi tarcza z herbem '''Christiana [[Herby mieszczan#Hoffmann|Hoffmanna von Hoffmannswaldau]]''' (1616-1679). Był on wrocławskim kupcem odnoszącym w handlu sukcesy, które pozwoliły mu nabyć kilka majątków ziemskich. Przez 32 lata był rajcą i ławnikiem, w tym od 1677 r. aż do śmierci przewodniczącym rady, a tym samym starostą księstwa wrocławskiego. Znany jest jednak głównie jako niemiecki poeta, twórca poetyckiego stylu "galant".

====== Tarcza z herbem rodziny Eben ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|Tarcza herbowa rodziny [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]]
</gallery>
Herb rodziny '''von Eben und Brunnen''' znajduje się na balustradzie południowego chóru bocznego, od strony nawy południowej. Boczne chóry powstały w II poł. XVII w. Na ich balustradach umieszczono cztery herby. Na każdej z dwóch balustrad od strony wewnętrznej, czyli od strony nawy głównej, znajduje się herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Zachowała się informacja, że fundatorem budowy empor był Georg Miltner von Miltenberg (1618–1691), co tłumaczy obecność jego herbu w tych miejscach.

Na balustradach skierowanych w stronę prezbiterium umieszczono natomiast herby rodzin [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]] — nad nawą południową — oraz [[Herby mieszczan#Luks|von Luchsen (Luck von Boguslawitz)]] — nad nawą północną. Umieszczenie tych herbów również należy najpewniej wiązać z udziałem tych rodów w fundacji chórów. Można nawet pokusić się o hipotezę, że oba te herby pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. W omawianym czasie obie rodziny były bowiem ze sobą blisko spokrewnione. Dwie siostry z rodu von Luchsen wyszły za kuzynów z rodziny von Eben und Brunnen. Eufrozyna (1619–1679) została żoną Daniela von Eben und Brunnen (1615–1679), właściciela majątku w Brzezinie (pow. średzki), natomiast Justyna, urodzona w 1616 r., poślubiła w 1635 r. Jakuba von Eben und Brunnen (1602–1671), oficera w armii cesarskiej, a następnie szwedzkiej w czasie wojny trzydziestoletniej, a także właściciela Siemidrożyc w pow. średzkim. Bardzo możliwe, że któraś z tych par, wspólnie z Georgiem Miltnerem von Miltenberg, sfinansowała budowę chórów. Przypuszczenie to zdaje się potwierdzać układ herbów, który można interpretować tak, jak gdyby były to herby małżonków: nad nawą południową, czyli po prawej stronie herbowej, umieszczony został herb męża, natomiast nad nawą północną, po lewej stronie herbowej — herb żony. Zobacz też: [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

=== Kaplice w nawie południowej ===
----
Kaplice zgodnie ruchem wskazówek zegara, poczynając od południowego wschodu, czyli pierwszej kaplicy na prawo od ołtarza.
==== Kaplica rodziny Sauermann (I) ====
----
Pierwsza kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr I na planie u dołu strony). Przypuszczalnie powstała w pierwszych latach XV w. i miała wezwanie św. Andrzeja, od drugiej połowy XV wieku należała do [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|rodziny Sauermann]] (Sauerman, Sawermann, Sawormann, Saurmannn, Saurman, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma). Od 28 września 2014 r. jest kaplicą Mauzoleum Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Rodzina Sauermannów przez ok. 100 lat była ważną patrycjuszowską rodziną we Wrocławiu. W latach 1486-1577 pięciu jej członków było wielokrotnie rajcami i ławnikami, a trzech z nich nawet starszymi (seniorami) rady, czyli stali na czele miasta i jednocześnie księstwa wrocławskiego. Pochodzili z miasta Gefress w Górnej Frankonii. Ok. 1450 r. Sebald Sauermann starszy osiadł we Wrocławiu i w 1466 r. otrzymał prawa miejskie. Sauermannowie z sukcesami zajmowali się handlem dalekosiężnym, potem również transakcjami kredytowymi i działalnością menniczą, dochodząc do znacznego bogactwa. Rozrodzili się na kilka gałęzi. Jak wiele rodzin patrycjuszowskich inwestowali w dobra ziemskie, uzyskiwali tytuły szlacheckie i w końcu przenieśli się ostatecznie do swoich majątków, stając się ziemianami. W kaplicy według stanu na listopad 2022 jest tylko jedno stare epitafium. To upamiętnienie Konrada Sauermanna (Kunrath Saurman) zm. 1561.

====== Epitafium Konrada Sauermanna ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Saurmann Konrad epitafium.jpg|[[Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej|Epitafium Konrada Sauermanna z 1569 r.]]|link=Epitafium Konrada Sauermanna we wrocławskiej farze elżbietańskiej
</gallery>
[[Epitafium Konrada Sauermanna|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Heugel (II) ====
----
Druga kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr II na planie u dołu strony).

====== Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Krafft Christoph epitafium.jpg|Epitafium Christopha Kraffta (ur. 1484) i jego żony Anny Biedermann (zm. 1557)
Plik:Fara elżbietańska katastrofa 1857.jpg|[[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|Katastrofa budowlana w farze elżbietańskiej]]; ilustracja w ''Illustrirte Zeitung'' (Nr 756, 26 Dezember 1857)
</gallery>
Pierwszy zabytek od lewej na wschodniej ścianie kaplicy to marmurowa tablica z inskrypcją łacińską, której tłumaczenie brzmi: <br>
''Krzysztofowi Krafftowi poczciwemu obywatelowi tej Rzeczpospolitej, który żył w niej ponad 77 lat, oraz Annie z Bidermannów, ukochanym rodzicom. Ich potomkowie. Tutaj, szanowani i kochani przeze mnie po wieczne czasy, spoczywają rodzice. Krzysztof ojciec i Anna matka. Przy grobie których, dla ich pamięci kamień ten kładę radując się, że ich dusze połączone z Chrystusem są obecne w Bogu. Wspaniały dzień Pański odrodzi ich cielesność i obdarzy radościami życia z wiary zrodzonymi. Jan Crato, doktor sztuki medycznej, zatroszczył się, by zostało wykonane i położone w roku Pańskim 1557. (Zamiast tablicy pamiątkowej zniszczonej przez wiek, wrocławscy lekarze kazali wykonać tę w 1858 roku.)''<br>
Tablicę ufundował więc rodzicom w 1561 r. syn, humanista, lekarz nadworny trzech cesarzy, podniesiony do stanu szlacheckiego, Johann Crato (1519-1585). [[#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|Jego własne wspaniałe epitafium]] znajduje się w tym samym kościele na 2. filarze w nawie północnej. Pamięć o jego sławie i wzorcowej postawie lekarza spowodowała, że w trakcie gruntownej renowacji kościoła, przeprowadzanej w latach 1856-1858 w związku z przygotowaniami do obchodów jego 600-lecia, wrocławskie środowisko lekarskie ufundowało replikę tablicy zniszczonej zębem czasu (w trakcie remontu [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 r.|29 października 1857 r. wydarzyła się katastrofa budowlana]]). Oryginalne epitafium wisiało na południowej zewnętrznej ścianie kościoła, przy prezbiterium. Obok niego była podobna tablica, z tego samego 1557 r., którą Johannes Crato poświęcił pamięci córek: Anny i Anny Marii. Jej replikę również sfinansowali wrocławscy lekarze w 1857 r.

Przodków lekarza trzeba zaliczyć do tzw. miejskiego pospólstwa, czyli warstwy posiadającej w odróżnieniu od plebsu obywatelstwo miasta, ale odsuwanej przez patrycjat od współudziału w rządzeniu nim. Byli to rzemieślnicy, drobniejsi kupcy, kramarze. Znamy dwa pokolenia Krafttów przed Johannesem. I ojciec Christoph (ur. 1484, a data śmierci nieznana), i dziadek Marcus (1460-1522) handlowali śledziami. Marcus pracował (dorabiał?) też w Sukiennicach, pełniąc prawdopodobnie funkcję posłańca, a w końcu dostał posadę w Streichgadenamt (krajalni sukna). Prawo do cięcia sukna z bel i sprzedawania go mieli tyko właściciele 40 stoisk (komór) w Sukiennicach. Były w nich 42 komory. 40 zajmowali właśnie hurtowi handlarze suknem. Ich sukces finansowy zasadzał się na posiadaniu monopolu cięcia sukna, co powodowało pozostawienie w ich rękach zarówno jego importu jak i sprzedaży. Taki przywilej znany jest z 1305 r. Wystawił go książę Bolesław III Hojny, ale jest to potwierdzenie przywilejów wcześniejszych. Znaczenie handlu suknem dla powstawania mieszczańskich fortun pokazuje skład wrocławskich rodzin patrycjuszowskich, z których poważna, jeżeli nie przeważająca część wywodzi się właśnie z kupców posiadających stoiska w Sukiennicach, czyli monopol na handel suknem (Gewandschneiderzy, grosiści). Dwa pozostałe pomieszczenia to, położone na skrajach, postrzygalnia i krajalnia (Streichgadenamt). W tej ostatniej udało się uzyskać miejsce pracy Markowi Krafftowi, a po jego śmierci zastąpił go Krzysztof Krafft. Tkaniny były tu rozciągane, czyli mierzone, sprawdzane i oficjalnie pieczętowane.

====== Epitafium heraldyczne Lorenza von Heugel ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium herby.jpg
Plik:Heugel Lorenz zm. 1583 epitafium inskrypcja.jpg
</gallery>
Na zachodniej ścianie kaplicy Heugelów wisi epitafium heraldyczne cesarskiego radcy Lorenza von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]] (zm. 1583). Inskrypcja wspomina też jego żonę Annę von [[Herby mieszczan#Kromayer|Kromayer]] (zm. 1612). Małżeństwo zawarli w 1563 r. Sześcioro z ich dzieci dożyło dorosłości (3 córki i 3 synów).

====== Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego ======
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Rothe Peter zm. 1464.jpg|[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Płyta nagrobna Petera Rothe młodszego zm. 1464.]]
</gallery>
[[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|Więcej]]

==== Kaplica rodziny Pfinzing (III) ====
----
Trzecia kaplica od wschodu po południowej stronie kościoła (nr III na planie u dołu strony)

====== Fragment nagrobka Sebalda Hubera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Huber Sebald nagrobek.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Sebalda Hubera
</gallery>
Południowa ściana kaplicy. Mosiężna płyta z kamiennego nagrobka (płyty) Sebalda Hubera zm. 1504. Zmarły w wieku 46 lat Huber był lekarzem, mężem Anny z patrycjuszowskiej rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Sauermann|Sauermann]]. Herby Huber i Sauermann. Małżeństwo miało też w farze elżbietańskiej epitafium, znajdujące się teraz w Muzeum Narodowym w Warszawie.

==== Kaplica rodziny Dumlose (IV) ====
----
Kaplica [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|rodziny Dumlose]] (św. Wawrzyńca), aktualnie Najświętszego Sakramentu ((nr IV na planie u dołu strony). Większa niż pozostałe kaplice. Przedłużona na południe o poligonalnie zamknięte przęsło i szersza, gdyż razem z leżącą po północnej stronie kaplicą Restisów (XVI) są szerokości przęsła pseudotranseptu. Budowana prawdopodobnie w latach 80. i 90. XIV w. W 1393 r. jej fundację przez [[#Posadzka|Dytwina Dumlose]] zatwierdził papież. Rodzina Dumlose była przez kilkadziesiąt lat bardzo znacząca we Wrocławiu. Między 1335 a 1415 r. pięciu kolejnych Dumlosych zasiadało w radzie i ławie, jeden z nich był nawet starszym (seniorem) rady (Paweł w 1353 r.). Potem rodzina zniknęła z dokumentów. Prawdopodobnie wymarła. Na dwóch zwornikach sklepienia kaplicy umieszczony jest herb Dumlose ([[:Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|fot.]], [[:Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|fot.)]] Dytwin Dumlose w testamencie przekazał dysponowanie kaplicą przysiężnikom <ref>Przysiężnik (geswornin, Geschoworenr, iurati) to odpowiednik starszego cechu. Zgodnie ze statutem (5 luty 1339) głównym zadaniem przysiężników było rozsądzanie sporów w sprzysiężeniu (gildii). Wybierani na rok. Przewodzili obradom zwoływanych przez siebie zebrań. Mieli prawo dopraszać do gildii kobiety handlowców (koufmanyn).</ref> gildii kupców (kumpanie).
===== Ściana wschodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Kaplica Dumlosych.jpg|Kaplica Dumlosych
Plik:Kaplica Dumlosych ściana wschodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafia i płyty nagrobne na wschodniej ścianie kaplicy (na lewo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Holczel Jan tablica.jpg|[[Jan Holczel|Fragment płyty nagrobnej Jana Holczela zm. 1512]].|link=Jan Holczel
Plik:Schilling Fryderyk 1501.jpg|Mosiężna płyta z nagrobka Fryderyka [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilligna]] młodszego z Krakowa (Fridericus Schilling junior de Cracovia) zm. 11.12.1501.
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Berlin|Berlin]] pochodząca z nagrobka Marty Berlin z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] (zm. 1508) Od 1502 r. była żoną wrocławskiego kupca i posiadacza ziemskiego Hansa Berlina zm. 1532.<div>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z inskrypcją i herbem rodziny [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]] pochodząca z nagrobka Hansa Krappe starego (zm. 1497). Herby z nim związane (wieloletni rajca i ławnik) znajdują się też w [[Herby na sklepieniu Izby Seniora Rady|Izbie Seniora Rady w Ratuszu]] oraz na [[epitafium Krappów]] z ok. 1517 r.</div>
Plik:Klose.jpg|Mosiężny herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Klose|Klose]] z płyty nagrobnej; XVII w?
Plik:Krappe konsola.jpg|<div style='text-align:justify;>Gotycka konsola z końca XV w. z tarczą na froncie z gmerkiem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]; pierwotnie w kaplicy Krappów.</div>
Plik:Haunold Achacy.jpg|<div style='text-align:justify;>Achacy (Achatius, Achaz) von Haunold (ur. po 1478, zm. 6.1.1532). Wrocławski kupiec, przedsiębiorca, polityk. Przez wiele lat senior rady miasta i tym samym starosta księstwa wrocławskiego. Za jego rządów w mieście zwyciężyła reformacja, której Achacy był gorącym zwolennikiem i obrońcą przed nowym, habsburskim, władcą.</div>
Plik:Götz Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałe w 1670 r. Wieloletni senior wrocławskiej rady miejskiej, radca cesarski. Za zasługi został uhonorowany nadaniem mu i jego rodzinie kaplicy (mówi o tym inskrypcja na epitafium). Wcześniej była to [[#Kaplica rodziny Sauermann (I)|kaplica Sauermannów]], pierwsza w nawie południowej i w niej wisiało epitafium do II wojny światowej.</div>
Plik:Krap Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Krapff|Krappe]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.</div>
Plik:Schaf.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza z herbem [[Herby mieszczan wrocławskich#Schaf|Schaf]] z płyty nagrobnej Samuela Schafa (zm. w 1652), rajcy i ławnika. Jego epitafium było (jest?) [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północno-zachodnia_(X)|w kaplicy X (kruchta pn.-zach.).]]</div>
Plik:Dihren von Schenaw Anna epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium zmarłej w 1622 r. Anny von Näfen und Obischew z domu Dihren von Schenaw.</div>
</gallery>

===== Posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Dumlosych kaplica płyty nagrobne.jpg|Trzy płyty nagrobne w kaplicy [[Herby mieszczan wrocławskich#Dumlose|Dumlosych]], należące do członków rodziny
Plik:Dumlose NN płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>NN Dumlose; być może należała do Jana Dumlose, męża Anny (tablica trzecia). Jan (Hans Dumlose) był bratankiem Dytwina, kupcem.</div>
Plik:Dumlose Dytwin płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Dytwin Dumlose (Dietwin, Dytwinus Dumelos(z)) (zm. 1405). Wieloletni ławnik i rajca. Był fundatorem kaplicy (fundacja zatwierdzona przez papieża w 1393) wybudowanej w latach 1380-1390.</div>
Plik:Dumlose Anna płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Anna z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Hemmerdey|Hemmerdey]], pierwszy mąż Jan Dumlose, drugi mąż Aleksy [[Herby mieszczan wrocławskich#Schebitz|Schebitz]]</div>
</gallery>

===== Ściana zachodnia =====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kaplica Dumlosych ściana zachodnia.jpg|<div style='text-align:justify;>Zachodnia ściana kaplicy (na prawo od wejścia). Kolejne zdjęcia pokazują zabytki w układzie kolumnowym od lewej.</div>
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]], herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold II]]. Według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg. Chodzi prawdopodobnie o Johanna żyjącego w latach 1557-1617. Studiował w Lipsku, był jak przodkowie kupcem. Od 1496 r. do śmierci na przemian ławnik lub rajca.</div>
Plik:Schlecht Melchior.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Melchior Schlecht|Melchiora Schlechta]] (zm. 1686). Był rzeźnikiem. Od 1665 do 1686 na przemian ławnik i rajca. Zawsze na ostatnim rzemieślniczym miejscu.</div>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa Johanna Heinricha [[Herby mieszczan wrocławskich#Schmidt|Schmidta]] von Schmiedefeldt (13 V 1624 - 31 VIII 1673, pochowany 1 X 1673 w farze elżbietańskiej). Właściciel Mąkoszyc (pow. brzeski), Solników (pow. wrocławski), Minkowskich (pow. namysłowski).</div>
Plik:Weber Ananiasz.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Ananiasza [[Herby mieszczan wrocławskich#Weber|Webera]] (zm. 26 I 1665) z jego portretem na blasze. Teolog protestancki, pastor w Lipsku i w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu. Profesor gimnazjum. św. Elżbiety.</div>
Plik:Frimel Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium [[Johann Frimel|Johanna Frimela]] (Johannes Frimelus) (2 XI 1606 - 28 stycznia 1660). Teolog ewangelicki, pastor w św. Elżbiecie i nauczyciel w gimnazjum elżbietańskim.</div>
</gallery>

==== Kruchta południowa (V) ====
----
Na wschodniej ścianie kruchty wiszą dwie tablice z napisami wykonane przez [[Bonaventura Rösler|Bonaventurę Röslera]].

====== Tablica z inskrypcją o zarazie w 1568 r. ======
<gallery mode=Packed heights=260px>
Plik:Kruchta S fa.jpg|Ściana wschodnia (na prawo do wejścia) z dwiema tablicami inskrypcyjnymi i skarbonką
Plik:Tablica epidemia 1568.jpg|Tablica z inskrypcją dotyczącą zarazy
</gallery>
Na wschodniej ścianie południowej kruchty (na prawo do wejścia z zewnątrz) [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablica inskrypcyjna dotycząca zarazy w 1568 r.]] Autorem treści był kartograf, nauczyciel w Gimnazjum Marii Magdaleny Martin Helwig, a inskrypcję wykonał [[Bonaventura Rösler]] nauczyciel w Gimnazjum Elżbietańskim, ceniony twórca inskrypcji w kamieniu i brązie. Opis i tłumaczenie w artykule Inskrypcja o zarazie w 1568 r.

====== Tablica z prośbą o jałmużnę ======
<gallery mode=Packed heights=230px>
Plik:Tablica kruchta S fa.jpg|Inskrypcja w 12 językach zachęcająca do dawania jałmużny
Plik:Tablica kruchta S fa fragment pl.jpg|Część napisu w języku polskim - dolna sekcja
Plik:Kruchta S fa skarbona.jpg|Skarbona
</gallery>
Długa prostokątna (209 cm x 79 cm) wapienna tablica z inskrypcją zachęcającą w różnych językach do dawania jałmużny. W czterech pionowych kolumnach znajduje się napis w 12 językach: hebrajskim, greckim, ruskim, arabskim, łacińskim, włoskim, francuskim, angielskim, szwedzkim, węgierskim, czeskim i polskim. Po polsku jest ostatnia sekcja (u dołu z prawej). Pod tablicą skarbona, do której pod wpływem napisu mieli odwiedzający świątynię ofiarować jałmużnę ubogim (teraz to atrapa bez otworu na wkładanie pieniędzy). W prawym dolnym rogu widzimy litery B.R.S.S.F. czyli Bonaventura Rösler Sculpsit Sibi Fecit [[Bonaventura Rösler]] wykonał to osobiście). Ceniony kaligraf był też twórcą innych inskrypcji w tym kościele. Między innymi [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|drugiej inskrypcji w tej kruchcie o zarazie w 1568 r.]], [[#Wejście do zachodniej kruchty|inskrypcji w wejściu do zachodniej kruchty]] czy inskrypcji na [[#Filar 8|epitafium Andreasa Hertwiga]].

====== Epitafium Georga Jeschke ======
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Jeschke Georg.jpg|Epitafium Georga Jeschke
Plik:Jeschke Georg b.jpg|Abraham gości trzech mężów; epitafium Georga Jeschke
</gallery>
Na zachodniej ścianie kruchty w lewym górnym rogu jest epitafium zmarłego w 1576 r. karczmarza Georga Jeschke zwanego Struntzke. Na górze cytat z Listu do Hebrajczyków (Hbr 13) w języku niemieckim. W środku relief: Abraham ugaszcza trzech mężczyzn. Poniżej napis w języku niemieckim brzmiący w tłumaczeniu: W roku 1576, w święto Trzech Króli, zasnął w Panu godny Georg Jeschke zwany Struntzke, właściciel zajazdu i karczmarz tutejszy. Niech mu Bóg okaże łaskę." Na dole portret zmarłego z alabastru uszkodzony).

==== Kaplica rodziny Uthmann (VIII) ====
----
Kaplica Uthmannów, kaplica Świętej Trójcy. Ostatnia kaplica przy nawie południowej. Powstała prawdopodobnie w poł. XIV w. Nie wiadomo, kiedy stała się rodzinną Uhrmannów. Rodzina o tym nazwisku pojawiła się we Wrocławiu ok. 1450 r.
===== Ściana wschodnia =====
----
Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz z 1545 r.
<gallery mode=packed heights=410px>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550). Pochodził ze Lwówka. Obywatelstwo Wrocławia uzyskał w 1494 r. Kontynuował tu tradycje rodzinne handlu suknem. Zyski inwestował w posiadłości ziemskie. Nabył m.in. Smolec (1514) i dołożył do nazwiska "und Schmolz". Od 1514 r. zasiadał do końca życia w radzie i ławie, pełniąc ważne funkcje.</div>
Plik:Uthmann und Schmolz Nikolaus rodzina.jpg|<div style='text-align:justify;>Mikołaj von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) i naprzeciw niego członkowie rodziny, w tym trzy żony, stąd u dołu cztery herby. Epitafium ufundował sobie w 1545 r., a potem rodziły się jeszcze dzieci i trzeba było dodawać je na płaskorzeźbie. W końcu liczba osób na epitafium urosła do 28.</div>
</gallery>
===== Ściana południowa =====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby mieszczan wrocławskich#Schilling|Schilling]], mosiądz, z kamiennej płyty nagrobnej. Być może koniec XV w.</div>
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|<div style='text-align:justify;>Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.</div>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579.jpg|<div style='text-align:justify;>Inskrypcja z epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej widoczna inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Był on synem kupca i ławnika Hieronima oraz Katarzyny von [[Herby mieszczan wrocławskich#Banke|Banke]]. Mąż Anny [[Herby mieszczan wrocławskich#Hirsch|Hirsch von Kaltenbrunn]], która wniosła mu Olbrachtowice. Właściciel Jagodna. Płaskorzeźba Zmartwychwstanie również się zachowała ale znajduje się na zachodniej ścianie [[#Kaplica rodziny Rehdiger (XII)|kaplicy Rehdigerów.]] </div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Mosiężna płyta z nagrobka z herbem [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumann]]. Prawdopodobnie dotyczy Johanna Gottlieba Neumanna (1757-1735), którego epitafium wisi na 4 filarze w nawie północnej (Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herb być może [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]]). Patrz [[#Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna|epitafium]] i [[Herby mieszczan#Neumann I|inne herby]]. .
</gallery>

===== Ściana zachodnia i posadzka =====
----
<gallery mode=packed heights=310px>
Plik:Neumann Jan Krzysztof epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha [[Herby mieszczan#Neumann II|Neumanna]] (zm. 1734) i jego żony Anny z domu Scholtz. Neumann urodził się w Legnicy w 1661 r. W 1690 r. zamieszkał we Wrocławiu i w tym samym roku zawarł małżeństwo. Był kupcem. Kierował też wrocławskim urzędem jałmużniczym. Mieli z Anną 3 synów, żaden nie przeżył ojca. Kamienny pomnik z portretami, uznawany za dzieło schyłkowego rokoka wykonał Franz Joseph Mangoldt.</div>
Plik:Kirsten płyta nagrobna.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna N.N. [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Kirsten]] (herb u dołu) i być może jeszcze jednej osoby (zarys herbu w górnej części).</div>
Plik:Kirsten herb.jpg|[[Herby mieszczan wrocławskich#Kirsten|Herb Kirsten]] z płyty nagrobnej N.N. Kirsten.
</gallery>

==== Hala wieży (IX) ====
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hala wieży fe.jpg|Widok od wejścia w kierunku wnętrza kościoła
Plik:Hala wieży fe z.jpg|Ściana zachodnia; [[#Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku|Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku]] i [[:#Epitafium Johanna Friedricha Hadamera|Epitafium Johanna Friedricha Hadamera]]
Plik:Hala wieży fe w.jpg|Ściana wschodnia
</gallery>

====== Pomniki katastrofy wieży w 1529 roku======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r.jpg|<div style='text-align:justify;>Renesansowy pomnik z 1556 r. z inskrypcją o katastrofie wieży kościoła w 1529 r.</div>
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. inskrypcja.jpg|Inskrypcja z monogramem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (z lewej). Widoczne są też cztery jednakowe znaki kamieniarskie.
Plik:Pomnik katastrofy w 1529 r. z 1556 r. znaki kamieniarskie.jpg|<div style='text-align:justify;>Na pomniku jest widocznych dziesięć [[Znaki kamieniarskie w farze elżbietańskiej|znaków kamieniarskich]] dwóch kamieniarzy. Dwa znaki takie, jak górny na zdjęciu i osiem takich, jak dolny.</div>
Plik:Inskrypcja o katastrofie w 1529 r.jpg|Tablica z 1557 r. z inskrypcją o zawaleniu się drewnianego hełmu wieży w 1529 r.
</gallery>
Na zachodniej ścianie hali wieży wiszą jeden nad drugim dwa pomniki związane z katastrofą w 1529 roku. 24 lutego w czasie wichury zawalił się na cmentarz przykościelny i okoliczne uliczki strzelisty, wysoki hełm wieży kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej, zbudowany w latach 1482-1486 jako drewniana konstrukcja o wysokości 66 m, kryta blachą miedzianą i ołowianą. Cała wieża była wysoka na 131 m i należała do najwyższych wówczas w Europie (współcześnie ma niecałe 100 m).
# Renesansowy monument z 1556 r. w formie antycznej fasady świątyni jest wykonany w pięknym wczesnorenesansowym stylu, stanowiąc niewątpliwie jeden z cenniejszych zabytków kościoła. Kompozycja całości jest prosta i dostojna, a detale, zwłaszcza ornamenty i napisy, odznaczają się rzadko spotykaną swobodą, pomysłowością i estetyką. W ozdobnych arabeskach splotów u dołu różne zwierzęta. Na szczycie szczytu widnieje herb Wrocławia. Na architrawie litery D. O. M. S. (Deo Optimo Maximo Sacrum - Bogu Najlepszemu, Największemu Poświęcone). Niżej inskrypcja złotymi literami po łacinie, brzmiąca w tłumaczeniu: ''Poświęcone Najlepszemu i Największemu Bogu'' / ''Cudowny jest na wysokościach Pan'' / ''Upadła wieża Syloe, nikt nie zginął'' / ''Albowiem na rozkaz Pana jedynego, któremu chwała,'' / ''anielskie ręce ciężar złożyły.'' / ''Roku Pańskiego 1529, w nocy bezpośrednio po dniu św. Mateusza, około godziny 11.'' i niżej" ''Rzeźbił Bonawentura Roesler, sekretarz wielce znakomitego senatu'' / ''wrocławskiego, i ozdobił złotą ramą, barwami'' / ''i innymi malowanymi i rzeźbionymi dziełkami'' / ''w roku Pańskim 1556 na krótko przed swym odejściem.'' Ostatni fragment tłumaczony jest w opracowaniach dotyczących epitafiów w farze w następujący sposób: "w roku Pańskim 1556 na krótko przed swoją śmiercią" <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...'', 1860, s. 94,95; Gołaszewski, Górski, ''Życie...'', 2016, s. 76)</small>. [[Bonaventura Rösler]] zmarł jednak 20 lat później (15 sierpnia 1575). Mamy więc do czynienia albo z błędem w napisie, powstałym być może przy jakiejś późniejszej renowacji, albo tekst pochodzi od samego Röslera, a słowo "odejście" nie dotyczy śmierci lecz jakiegoś ważnego wydarzenia z jego życia. Może to nawiązanie do początku tej części inskrypcji, czyli przedstawienia się: "sekretarz wielce znakomitego senatu" i oznacza "na krótko przed odejściem z tej funkcji". Wiadomo, że po przejściu w 1571 r. na emeryturę z gimnazjum św. Elżbiety kaligraf pracował w radzie miasta jako ingrossator, czyli już nie jako sekretarz, ale osoba sporządzająca uroczyste, ozdobne wersje dokumentów. Z lewej strony górnej części inskrypcji Rösler umieścił swój monogram. Na pomniku można odnaleźć aż dziesięć znaków kamieniarskich dwóch twórców.
# Poniżej znajduje się oddzielona prostokątna kamienna tablica z dawniej pozłacaną inskrypcją po łacinie, brzmiącą w tłumaczeniu: ''Roku 1529, wieczorem św. Mateusza Apostoła około godziny 2, cała wieża kościoła, razem z pokrytym ołowiem dachem, więźbą dachową, kulą, wieżyczką i krzyżem, aż do galerii lub balustrady, wszystko o wysokości 119 łokci, runęła z powodu gwałtowności pogody. Przez ten upadek i wielki ciężar, jednakże, nikomu nie stała się krzywda ani nie było żadnego niebezpieczeństwa, Bogu niech będą chwała i dziękczynienie za Jego cudowne miłosierdzie na wieki. Amen. Bonaventura Rösler własnoręcznie wykonał to w roku 1557.''

Nad tymi kamiennymi pomnikami jeszcze w I poł. XIX w. był fresk przedstawiający upadek wieży. Napisy są dziełem [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]], cenionego kaligrafa, którego inskrypcje spotykamy w farze na kilku tablicach pamiątkowych i epitafiach, np. [[#Kruchta południowa (V)|w południowej kruchcie]], [[#Filar 8|na epitafium Andreasa Hertwiga]], [[#Wejście do północnej kruchty|w wejściu do północnej kruchty]].

====== Epitafium Johanna Friedricha Hadamera ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Kamienny pomnik kupca Johanna Friedricha [[Herby mieszczan#Hadamer|Hadamera]] (zm. 1647) i jego żony Heleny z domu [[Herby_mieszczan#Seyfert|Seyfert]] (zm. 1676)</div>
Plik:Hadamer Johann Friedrich epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby na epitafium: Hadamer i herb matki Johanna Friedricha Elisabeth z domu [[Herby we Wrocławiu#Goldbeck|Goldbeck]]. Ojciec Johanna Friedriecha, Ambrosius, był doktorem obojga praw, syndykiem budziszyńskim i posłem do cesarzy Rudolfa II i Macieja II od Związku Sześciu Miast Łużyckich. Sam Johann urodził się w 1601 r. w Berlinie. Zostawił córki Elżbietę i pogrobowczynię Helenę.
</gallery>

====== Epitafium Kittelów ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kittel epitafium.jpg|Epitafium rodziny Kittel, ok. 1650
Plik:Kittel epitafium herby.jpg|Herby na epitafium rodziny Kittel ([[Herby_mieszczan#Kittel|Kittel]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholz?]] - pierwsza żona i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunold]] - druga żona).
</gallery>
Epitafium rodziny Kittel. Według opisu Luchsa z 1860 r. "pomnik rodziny Kittlów (9'x 4'), powstały około 1650 roku, z trzema alabastrowymi herbami u góry ([[Herby_mieszczan#Kittel| Kittlów]], [[Herby_mieszczan#N.N.|Scholzów?]] i [[Herby_mieszczan#Haunold_II|Haunoldów]]). Główna scena przedstawia chrzest Chrystusa. Obok niej znajdują się dwie kolumny, a przy każdej z nich cztery okrągłe pola, jedno pod drugim, obecnie zupełnie puste, prawdopodobnie kiedyś wyposażone w miedziane płyty. W górnym prawym rogu napis: Hans Kittel starszy zasnął w Panu w roku 16.. dnia...; Po tej samej stronie: poniżej: Christian Kittel zasnął w Panu w roku 1621, 25 kwietnia, w wieku 22 tygodni, 5 godzin; dalej: Psalm 39: Herr lehre doch mich daß es ein Ende mit mir haben mus, und mein Leben ein Ziel hat und ich davon muß. Poniżej: Syr. 38: Gedencke an ihn wie er gestorben ist. So mustu auch sterben. Gestern wars an mir heut ists an dir. Lewa strona: 1) Maria Kittel z domu Scholz zasnęła w Panu w roku 1637, dnia 27 stycznia, w wieku 57 lat. 2) Anna Maria Kittel zasnęła w Panu w roku 1623, 29 maja, w wieku 26 tygodni, 3 dni. 3) Psalm 3: Ich liege und schlafe u. sicher wohne. 4) Psalm 17: Ich will schauen Dein u. nach Deinem Bilde. Na dole znajdowała się kiedyś metalowa płyta, prawdopodobnie z wizerunkiem zmarłych." <br> Już w 1860 r. epitafium było uszkodzone i nie miało wszystkich początkowych elementów, w tym inskrypcji, ale z tych wtedy zachowanych i znanych faktów z życia Hansa Kittla wynika, że zlecił on wykonanie epitafium po śmierci drugiej żony, Elisabeth Susanne [[Herby_mieszczan#Haunold_II|von Haunold Sacherwitz]] (zm. 16 II 1649), o czym świadczy umieszczenie jej herbu<ref>O tym, że epitafium Hansa Kittla pojawi się na ścianie kaplicy wspomina też rękopis z 1649 r. podający inskrypcje w farze. "huc reperatur H hans Kittels Epitaphium" brzmi dopisek na marginesie opisu jednej z wiszących tam chorągwi <small>(Gołaszewski, Górski, Życie, śmierć ..., s. 215).</small></ref>. Urodzony 18 XII 1591 r. Hans pochodził z namysłowskiej rodziny mieszczańskiej. Prowadził z sukcesami i uznaniem kupieckie interesy we Wrocławiu. Zyski z nich pozwoliły mu nabyć kilka majątków (Wisznia Mała, Wysoki Kościół koło Trzebnicy i Średzina koło Milicza). Przez pewien czas był starszym wrocławskiej gildii kupieckiej, ale poza tym nie słychać o jego działalności publicznej i zasługach w niej, więc przyznane mu 26 VIII 1634 r. dziedziczne czeskie szlachectwo prawdopodobnie po prostu kupił. Po dwóch żonach wspomnianych w epitafium miał jeszcze dwie: Annę Marię von Pirch i Sybille Böhme, która go przeżyła. Przeżyła go również czwórka dzieci z małżeństwa z Elisabeth Susanne. Zmarł 6 II 1662 r., ale z jakiegoś powodu rodzina nie postarała się o uzupełnienie daty śmierci na epitafium. Pierwotnie wisiało ono na ścianie "małego kościółka", czyli rozebranej w 1848 r. kaplicy św. Materna.

====== Epitafia Jeremiasa Kätzlera i N.N. osoby ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>1.Rokokowe epitafium pochodzącego ze Strzegomia kupca Jeremiasa Kätzlera (1643-1707)</div>
Plik:Kätzler Jeremias epitafium 1925.jpg|1a. Epitafium Jeremiasa Kätzlera na zdjęciu z 1925 r.
Plik:N. N. epitafium w hali wieży.jpg|<div style='text-align:justify;>2. Renesansowe epitafium nieznanej osoby. Inskrypcja u dołu, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana ( Ap 7,17).</div>
</gallery>
# Pozbawione blaszanych elementów epitafium, które w 1860 r. Hermann Luchs opisuje w następujący sposób: "Marmurowy pomnik (11' x 4') kupca Jeremiasza Kätzlera (zm. 1707). Napis brzmi: "Na chwałę uhonorowanego tytułem Pana Jeremiasza Kätzlera, znakomitego obywatela, kupca, cesarskiego poborcy podatku piwnego i burmistrza Strzegomia, a od roku 1697 do 1707 szacownego zarządcy magazynów i wybitnego przedstawiciela różnych szanowanych cechów, wysokiego urzędnika wrocławskiego. Urodzony 11 stycznia 1643 roku w Strzegomiu, 2 marca 1666 poślubił utytułowaną pannę Rosinę z domu Doberschin, i 12 października 1707 roku we Wrocławiu, w 65. roku swojego chwalebnego życia, pobożnie zmarł. Zasmucona wdowa i z 6 potomków pozostali 2 spadkobiercy, pani Regina, zamężna Putzer i pan Jeremiass, najmłodszy syn, chcieli oddać swoje ostatnie wyrazy miłości tym pomnikiem pamięci". Poniżej znajduje się nazwisko artysty G. Ressl. — Na dole na kamieniu (podczas gdy główny napis jest na miedzianej płycie): "Człowiek niemieckiej uczciwości / Bohater w żarliwej modlitwie / Odpoczywa po trudach życia / W tym miejscu grobu i chwały." — Epitafium to jest doskonałym przykładem stylu rokoko w jego najbardziej rozwiniętej formie. Szczególnie widoczne jest to w przepięknych, delikatnych ornamentach kwiatowych oraz aniołach wykonanych z białego marmuru z Przeworna. Na górze znajduje się portret zmarłego." Wspomniany portret widoczny jest na zdjęciu epitafium z 1925 r. Wykonawcą pomnika jest G. lub C. Ressl (ew. Ressler), który jest też prawdopodobnie twórcą [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Mentzela_(zm._1713)|epitafium Johanna_Mentzela_(zm._1713)]] na południowej elewacji fary oraz pomników w farze magdaleńskiej: Benjamina Sommera (zm. 1722) i swojego mistrza Johanna Baumgarta (zm. 1708), a także upamiętnienia Wernera w kościele św. Barbary z 1717 roku.
# Renesansowe epitafium z końca XVI w. nieznanej osoby. U dołu inskrypcja, będąca cytatem z Apokalipsy św. Jana (Ap 7,17) Mocno zniszczone już w 1649 r., ale jeszcze w 1860 r. czytelna też górna inskrypcja, która z kolei była cytatem z Psalmu 126. Epitafium wisiało wtedy na zewnętrznej, wschodniej ścianie wieży, na prawo od znajdującej się tam do dziś tablicy z płaskorzeźbą upadającej w 1529 wieży, nad epitafium zmarłego w 1643 r. Hansa Lorenza, również wiszącym w tym miejscu dzisiaj.

=== Filary w nawie południowej ===
----
Filary w nawie kolejno, poczynając od wschodu (ołtarza)
==== Filar 2. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Konsola gotycka.jpg|Konsola gotycka z herbem (gmerkiem) w tarczy.
Plik:Kirchenpauer Georg epitafiium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Jerzego [[Herby mieszczan wrocławskich#Kirchpauer|Kirchenpauera]] (zm. 1605) i jego żon: Magdaleny [[Herby mieszczan wrocławskich#Rothe|Rothe]] (zm. 1578) oraz Marii [[Herby mieszczan wrocławskich#Pucher|Pucher]].</div>
</gallery>

==== Filar 3. ====
----
====== Epitafium Baltazara Schnabla ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Schnabel Baltazar.jpg|Epitafium Baltazara Schnabla i jego dwóch żon
</gallery>
Baltazar [[Herby mieszczan wrocławskich#Schnabel|Schnabel]] (1558 - 15 III 1631), kupiec przybyły do Wrocławia z Nördlingen w Szwabii. Epitafium jego i dwóch żon (Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Schreiter|Schreiter]] i Zuzanna (Susanna) z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Haunold-Sacherwitz|Haunold]]), ufundowane w 1652 r. przez synów Baltazara i Daniela.

====== Epitafium Andrzeja Dudycza ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Dudycz Andrzej epitafium.jpg|Epitafium Andrzeja Dudycza
</gallery>
Epitafium Andrzeja Dudycza (1533-1589). Węgierski szlachcic pochodzenia chorwackiego, polski indygena, humanista, dyplomata cesarski, pisarz, katolicki biskup Kninu i Peczu, potem działacz reformacyjny braci polskich i braci czeskich. Po 1576 r. mieszkał głównie we Wrocławiu i tu zmarł.

==== Filar 4. ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 4 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Daniela von [[Herby mieszczan#Schilling|Schillinga]] (zm. 1563) oraz Johanna Christopha Meyera (zm. 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (zm. 1745).</div>
Plik:Schilling Daniel epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Daniela von Schillinga (zm. 1563) i jego dwóch żon: zm. w 1557 r. Hedwig z d. Rehdiger i zm. w 1565 r. Apolonii z d. Reichel (herby układzie: [[Herby mieszczan#Rehdiger|Rehdiger]], [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]], [[Herby mieszczan#Reichel|Reichel]]). Daniel to urodzony w Krakowie wrocławski kupiec. Studiował w Krakowie i w Wittenberdze. Odnosił sukcesy handlowe, inwestował w nieruchomości. Był założycielem wrocławskiej linii rodziny, której przedstawiciele od następnego pokolenia weszli do rady miejskiej. Epitafium wykonał ok. 1565 r. Hans Fleiser (zw. Gruyter), który przybył do Wrocławia z Nijmegen. Charakterystyczna ornamentyka w duchu niderlandzkiego manieryzmu stała się właśnie modna we Wrocławiu, wcześniej niż w innych regionach Europy.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium wrocławskiego kupca Johanna Christopha Meyera (6 II 1692 - 27 XI 1747) i jego żony Susanny Christiany z d. Paul (Paulin) (31 I 1694 - 20 VI 1745). Dzieło Johanna Albrechta Siegwitza z 1749 r. Małżonkowie pobrali się w 1723 r. Mieli trzy córki, które ufundowały im epitafium. Inskrypcja: Durch ungeheuchelte Gottesfurcht, aufrichtige Menschenliebe u. treue Vorsorge vor geliebte Kinder wohlferdientes Denkmahl welches dem weiland Tit. Herrn Johann Christof Myer, vornehmen Kauf und Handelsmannes in dieser Königl. Haupt-Stadt Bresslau u desselben durch 22 Jahr werthgeachten Ehe-Gattin Tit. Frauen Susanne Christiana gebohrene Paulin durch die auch nach beyder Tode nie aufhörende kindliche Liebe dreyer Töchter errichtet worden.</div>
Plik:Meyer Johann i Susana epitafium fot. 1900-1925.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Christopha Meyera i jego żony Susany Christiany z d. Paul. Fot. z pocz. XX w. Widoczne połączone portrety małżonków, obwiedzione przez pożerające własne ogony węże (symbol Wieczności). Podłożem jest marmurowa tablica z roccailową bordiurą, przechodząca strzelisty obelisk z inskrypcją, zwieńczony naczółkiem z Geniuszem Śmierci (rozpaczające putto). Poniżej uskrzydlony Chronos z kosą - personifikacja Czasu i personifikacja Prawdy (Veritas, gr. Aletheia).</div>
</gallery>

==== Filar V ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 5 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Od lewej: epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1507) oraz renesansowe epitafium Simona [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelma]] (zm. 1559).</div>
Plik:Saurman Seblad epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Powstałe w 1508 r. epitafium Sebalda [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermanna]] (zm. 1508). Wykonane z piaskowca przedstawia Opłakiwanie Chrystusa. Na dole klęczą zmarły i jego rodzina: po prawej stronie, jak zawsze, głowa rodziny, Sebald Sauermann, z 14 synami; naprzeciwko po lewej stronie 8 żeńskich członków rodziny. Sebald urodził się ok. 1425 r. we frankońskim Gefrees. Obywatelstwo Wrocławia otrzymał w 1466 r. Zajmował się handlem dalekosiężnym przyprawami, barchanem, płótnem, jedwabiem i papierem. Był wieloletnim rajcą i ławnikiem.</div>
Plik:Ashelm Simon epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;> Kamienne renesansowe epitafium Simona Ashelma (zm. 1559). Przybysz z Saksonii. Odniósł we Wrocławiu sukces jako kupiec. Był przez 17 lat rajcą oraz ławnikiem. W 1542 r. został nobilitowany do czeskiej szlachty. Żonaty z pochodzącą z Krakowa Elisabeth von Schilling (mosiężne herby [[Herby mieszczan#Ashelm|Ashelm]] i [[Herby mieszczan#Schilling|Schilling]]). Nie mieli dzieci, ale w mieście osiedlili się też inni członkowie rodziny Ashelm. Epitafium uważane za najwcześniejszy przykład zastosowania rollwerku we Wrocławiu.</div>
</gallery>

==== Filar VII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 7 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleischa]] (1534-1598) i tarcza herbowa Georga Hermanna von [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|Schweinitz]] and Crain (1602–1667).<div>
Plik:Rindfleisch Joseph epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Josepha Rindfleischa (1534-1598) i jego żon. Brakuje znajdującego się w środku obrazu na miedzianej blasze. Przedstawiał on powitanie Jakuba i jego synów w Egipcie przez Józefa. U dołu obrazu klęczy rodzina. Po lewej widza Josef i jego 4 synów, po prawej 3 żony z 4 córkami. Herby: [[Herby mieszczan#Rindfleisch|Rindfleisch]] i matczyny [[Herby mieszczan#Monau|Monau]], niżej babki ojczystej [[Herby mieszczan#Banke|Banke]] i babki macierzystej [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]]; niżej żon: I Magdaleny von [[Herby mieszczan#Morenberg|Morenberg]], II Magdaleny von [[Herby mieszczan#Artzat|Artzat]] i III Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] ale przy którejś renowacji (1860?) omyłkowo namalowano herb [[Herby mieszczan#Błędne herby|Pucher]] (ten najniżej).</div>
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa Georga Hermanna von Schweinitz und Crain]] (1602–1667), komendanta wojskowego Wrocławia od 1663. Notka biograficzna [[Herby mieszkańców Wrocławia#Schweinitz|tutaj]].</div>
</gallery>

==== Filar VIII ====
----
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Filar 8 fe.jpg|<div style='text-align:justify;>8 filar; epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646), fragment epitafium Andreasa [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwiga]] z 1560 r., tarcza herbowa Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668)<div>
Plik:Feldner Caspar epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniane epitafium Caspara Feldnera (zm. 1646). Pod przedstawiającym Ukrzyżowanie alabastrowym reliefem inskrypcja na blasze: ''Roku 1646, dnia 21 lutego zasnął w Panu w wieku 47 lat czcigodny Kaspar Feldner, urodzony w Lwówku na Śląsku, tutejszy obywatel i handlowiec. Z małżeństwa z Rosiną z domu Kauerhasin dzięki łasce Bożej spłodził 7 synów i 1 córkę. Leży w tej hali, pochowany pod numerem 80. Niech Bóg będzie dla niego łaskaw.''</div>
Plik:Hertwig Andreas epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>W 1560 r. radca cesarski Andreas [[Herby mieszczan#Hertwig|Hertwig]] zamówił swoje epitafium. Nie zamierzał jeszcze umierać ale wypadło pochwalić się niedawno udostojnionym herbem (w 1557 r.). Zachowała się tylko tablica z inskrypcją prawdopodobnie autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]] (u dołu z prawej znajduje się monogram) oraz herb. Górna część została zniszczona podczas montowania drewnianej empory (1672-1672). Była to smukła arkada, w której było umieszczonych 5 alabastrowych reliefów ze scenami historii Nabala i Abigail. Twórcą był prawdopodobnie Hans Fleiser (Gruyter). Caspar był doktorem obojga praw, radcą Królewskiej Kamery Śląskiej. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Polyxeną de Corona z Padwy miał troje dzieci. Druga żona, Lukrecja z d. [[Herby mieszczan#Huber|Huber]], wniosła mu po swoim pierwszym mężu Jakubie [[Herby mieszczan#Boner|Bonerze]] zamek w Wojnowicach. Zmarł w 1575 r. W testamencie przekazał swój prawniczy księgozbiór bibliotece [[:Kategoria:Fara magdaleńska|fary magdaleńskiej]].</div>
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|<div style='text-align:justify;>[[tarcza trumienna|Tarcza herbowa]] Adama Wentzela von [[Herby mieszczan#Reichel|Reichell]] und Schmoltz (1627-1668). Ławnik w latach 1653-1660, od 1661 r. do śmierci rajca. 13. członek władz Wrocławia w rodzinie Reichelów.</div>
</gallery>

== Nawa północna ==
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Nawa N fa 1.jpg|Nawa północna fary elżbietańskiej; widok w kierunku zachodnim
</gallery>
=== W nawie północnej ===
----
====== Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen) ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Luchsen.jpg|von Luchsen
</gallery>
Tarcza z herbem rodziny '''Luck (von Luchsen) von Boguslawitz''' znajduje się na balustradzie północnego chóru bocznego, od strony nawy północnej. Chór powstał w II poł. XVII w. (1672?) i był przeznaczony dla młodzieży szkolnej. Na balustradzie, od strony nawy głównej, umieszczono herb [[Herby mieszczan#Miltner|Miltnerów von Miltenberg]]. Prawdopodobnie wyróżnienie rodziny Luck von Boguslawitz poprzez umieszczenie jej herbu wiąże się — analogicznie do Miltnerów — z udziałem w fundacji budowy chóru. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych|Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych]].

Rodzina Luck wywodziła się z mieszczaństwa w Oleśnicy, gdzie jej pierwsi znani przedstawiciele, Stenzel Luck oraz jego syn Simon, byli kupcami. Nazwisko Luck jest dialektalną formą niemieckiego słowa Luchs (ryś). Ta zbieżność językowa znajduje odzwierciedlenie w ich herbie mówiącym, przedstawiającym wspiętego rysia w polu złotym. Awans rodu nastąpił w XVI wieku, po nabyciu majątku Boguslawitz (Bogusławice, pow. wrocławski) oraz nobilitacjach z lat 1581 i 1593. Od tego momentu Luckowie używali przydomka „von Boguslawitz” i zaczęli wtapiać się w szeregi szlachty ziemskiej (Landadel) [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]].

Często wchodzili w koligacje małżeńskie z wrocławskimi rodami patrycjuszowskimi, takimi jak [[Herby mieszczan#Eben|von Eben und Brunnen]], [[Herby mieszczan#Artzat|von Artzat]], [[Herby mieszczan#Gutteter|von Gutthäter]] czy [[Herby mieszczan#Haunold II|von Haunold]], które również posiadały ziemskie majątki w księstwie. Niektórzy Luckowie, np. synowie Simona — Joachim (zm. 1600) oraz Hans — posiadali obywatelstwo Wrocławia, lecz nie pełnili miejskich urzędów. Członkowie rodziny sprawowali natomiast funkcje urzędnicze w administracji suwerenów, służąc jako radcy cesarscy, sekretarze królewscy oraz sekretarze księstwa oleśnickiego, a także jako wojskowi cesarscy, a w czasie wojny trzydziestoletniej również szwedzcy. Ród wygasł w drugiej dekadzie XIX wieku.

====== Wejście do północnej kruchty ======
----
<gallery mode=Packed heights=320px>
Plik:Tablica 1568 Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica inskrypcyjna z 1568 r. autorstwa [[Bonaventura Rösler|Bonaventury Röslera]]. Umieszczona we framudze drzwi wejściowych, po lewej stronie. Marmurowa, o wymiarach 109 na 67 cm, ze zwieńczeniem w formie trójkąta, w którym krótka inskrypcja (Psalm 89). Pod nim główny tekst w dwóch kolumnach, czyli długi wiersz w jeżyku niemieckim ozdobną czcionką. Możliwe, że jego autorem jest sam twórca inskrypcji, czyli Rösler. Podobnie jak w wypadku niewielkiej [[Inskrypcja o zarazie w 1568 r.|tablicy w kruchcie południowej]] dotyczy epidemii dżumy w 1568 r. i powstała prawdopodobnie w czasie jej trwania, a na pewno pod wpływem emocji z nią zawiązanych. "Jest pięknym świadectwem poetyckiego talentu i gorącej wiary autora." Pod spodem znowu krótka inskrypcja na całej szerokości tablicy będąca cytatem z Ozeasza. Opis i tłumaczenie w sekcji artykułu [[Bonaventura Rösler#Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej|Tablica inskrypcyjna z 1568 r. w wyjściu do północnej kruchty fary elżbietańskiej]].</div>
</gallery>

=== Ściana pomiędzy wejściem do północnej kruchty a wejściem do zakrystii ===
----
====== Epitafium Johanna Gottlieba Neumanna ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Johann Gottlieb Neumann epitafium.jpg|Johann Gottlieb Neumann
Plik:Johann Gottlieb Neumann.jpg|Johann Gottlieb Neumann, portret na epitafium
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|Herb na epitafium
</gallery>
Epitafium Johanna Gottlieba [[Herby mieszczan#Neumann I|Neumanna]] (ur. 15 IV 1657 w Pirnie, zm 29 lipca 1735 r. we Wrocławiu). Wrocławski kupiec, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r. Od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej. Metalowe rokokowe epitafium autorstwa Augusta Schneidera (na dole sygnatura: Aug. Schneider fecit) ufundowane przez synów. Na [[#Kaplica_rodziny_Uthmann_(VIII)|ścianie południowej kaplicy Uthmannów]] wisi mosiężna płyta z takim samym herbem, jak na epitafium. Pochodzi ona prawdopodobnie z płyty nagrobnej Johanna Gottlieba.

=== Kaplice w nawie północnej ===
----
==== Kruchta północno-zachodnia (X) ====
----
Kruchta północno-zachodnia, nazywana niegdyś salą parafialną (Pfarhalle). Było to wyjście do gimnazjum św. Elżbiety usytuowanego po drugiej stronie ulicy.
----
<gallery mode=packed heights=230px caption="Widok wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia">
Plik:Kruchta X F.A. c.jpg|<div style='text-align:justify;>Południowa ściana kruchty. Po obu stronach wejścia do nawy północnej kościoła fragmenty nieczytelnych herbów na tarczach herbowych trzymanych przez anioły. Widoczny jedynie kształt klejnotu herbowego po lewej stronie - patrz niżej. Z prawej nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium - patrz niżej</div>
Plik:Kruchta X F.A.jpg|<div style='text-align:justify;>Widok zachodniego fragmentu wejścia do nawy północnej i ściana zachodnia. Od lewej: nieczytelna tablica, możliwe że niezidentyfikowane epitafium, epitafium Mauritiusa Castensa, epitafium Friedricha Scheffera.</div>
</gallery>

<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kruchta X F.A. herb.jpg|1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej.
Plik:Kruchta X F.A. b.jpg|2. <div style='text-align:justify;>Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może epitafium</div>
Plik:Castens Mauritius epitafium.jpg|3. Epitafium Mauritiusa Castensa (zm. 1742)
</gallery>
1. Nieczytelny herb na lewo od drzwi do nawy północnej. Widoczny jedynie zarys klejnotu herbowego. 2. Nieczytelna tablica na prawo do drzwi do nawy północnej; być może niezidentyfikowane epitafium. 3. Kamienne barokowe epitafium archidiakona Mauritiusa Castensa (zm. 1742). Nad inskrypcją był miedziorytowy portret zmarłego. Treść napisu: ''Na chwałę Wszechmogącego Boga. Tutaj spoczywa po pracowitym życiu w Bogu, z którym jest jego dusza, Maurycy Castens, magister sztuk wyzwolonych. Po tym, jak najpierw był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, a następnie archidiakonem i seniorem w tutejszym kościele przez 17 lat, wiernym przewodnikiem na drodze do nieba, 15 listopada 1742 roku, mając 50 lat, 8 miesięcy i 2 dni, odszedł do wieczności; przez 10 lat wierny mąż swojej ukochanej Susanny Elżbiety, z domu Speil. Drogą, o wędrowcze, idźmy tam, wznosząc nasze dusze. Na koszt spadkobierców.''

====== Epitafium Friedricha Scheffera ======
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Friedrich Scheffer epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin.</div>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|Herb Scheffer na epitafium
</gallery>
Na zachodniej ścianie, na prawo do epitafium Mauritiusa Castensa, wisi kamienne epitafium Friedricha Scheffera (Schaffera, Schaeffera) (zm. 20 XI 1607) i jego żony Dorothei Schimmonin (Schimmon) (zm. 22 XI 1607). Według opisu z 1860 r. (Luchs, Die Denkmäler, s. 98,99) główne przedstawienie na miedzi ukazuje Chrystusa jako dobrego pasterza. U góry herb zmarłego, a pod nim napis: Pastorum summus pastor, Adesto ovibus princeps. Pod obrazem znajduje się rodzina zmarłego; żona oznaczona herbem Schimmonów. Poniżej napis: "Anno 1607, 20 listopada, w Bogu zasnął czcigodny i szanowany pan Friedrich Scheffer starszy, obywatel tego miasta, w wieku 54 lat. Następnie, 22 tego miesiąca, również w Bogu zasnęła szlachetna i cnotliwa pani Dorothea Schimmonin, jego żona, w wieku 52 lat; niech Bóg okaże im i nam swoją łaskę." Na końcu podpis artysty: O. R. Pozostał tylko herb Schefferów u góry. Piotr Oszczanowski (Dekoracja malarska, s. 41) uważa, że epitafium od początku wisi na zachodniej ścianie. Hermann Luchs (Die Denkmäler, s. 98) widzi je w swoim czasie (ok. 1860) na ścianie południowej.

==== Kaplica rodziny Smedchin (Xa) ====
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Gmerk kaplica Smedchina.jpg|Gmerk na zworniku sklepienia; niezidentyfikowany; być może Mathiasa Smedchina
Plik:Kaplica Smedchina a.jpg
Plik:Kaplica Smedchina b.jpg
Plik:Kaplica Smedchina c.jpg
</gallery>
W najstarszej wzmiance o kaplicy położonej nad północno-zachodnią kruchtą odnalezionej w dokumencie z 18 XII 1389 r., dotyczącym fundacji na świece i dla obsługujących kaplicę uczniów szkoły parafialnej, określana jest ona jako należąca do Mathiasa Smedchina. To zmarły przed 1402 r. rajca z 1399 r. W 1400 r. zasiadł w sądzie lennym [[księstwo wrocławskie|księstwa wrocławskiego]] czyli uzyskał prestiżowy tytuł [[Königlicher Mann]].

==== Kaplica rodziny Rehdiger (XII) ====
----
XII kaplica na planie ([[:Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|fot. 1 na dole strony]]), współcześnie, od 4 września 2011, kaplica Kresowian św. Andrzeja Boboli.

<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Uthmann Hans zm. 1579 Zmartwychwstanie.jpg|<div style='text-align:justify;>Zmartwychwstanie. Fragment epitafium Hansa [[Herby mieszczan wrocławskich#Uthmann und Rathen|Uthmana]] (zm. 1579). Była to alabastrowa płaskorzeźba przedstawiająca Zmartwychwstanie. Pod nią znajdowała się inskrypcja zawierająca fragment pierwszego Listu do Koryntian, a jeszcze niżej inskrypcja z tekstem informującym o śmierci Hansa. Ta ostatnia część również się zachowała i jest teraz na [[#Ściana południowa (VIII)|południowej ścianie w kaplicy Uthmannów.]] Dzieło przypisywane jest Friedrichowi Grossemu starszemu (1740-1788).</div>
Plik:Prockendorff 1517.jpg|[[Podstawa ołtarza Prockendorffów|Podstawa ołtarza Prockendorffów z ok. 1517 r.]]|link=Podstawa ołtarza Prockendorffów
</gallery>

=== Filary w nawie północnej ===
----
==== Filar 2. N ====
====== Epitafium Johanna Crato von Krafftheim ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Epitafium Johanna Crato von Krafftheim (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585)</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium b.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Johanna [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] von Kraffteheim podniesionego do dziedzicznej czeskiej szlachty przez cesarza Ferdynanda I w 1563 r.</div>
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium d.jpg|Scena Sądu Ostatecznego autorstwa Gerharda Hendrika.
Plik:Crato von Krafftheim Johann epitafium c.jpg|Herb Marii [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]] von Werth
</gallery>
Na drugim filarze w nawie północnej epitafium Johanna Crato (Cratona) von Krafftheim (Crafftheim) (1519-1585) i jego żony Marii Scharff von Werth (zm. 1585). Johann był wybitym lekarzem wywodzącym się z wrocławskiej plebejskiej [[#Epitafium inskrypcyjne rodziców Johanna Crato von Krafftheim|rodziny Krafftów]]. Od 1560 r. do 1580 r. sprawował funkcję osobistego lekarza trzech kolejnych cesarzy z rodu Habsburgów: Ferdynanda I, Maksymiliana II i Rudolfa II. Pomnik ufundowany przez syna powstał ok. 1588 r. Zadziwia wirtuozerią techniczną, przypominającą wyrób jubilerski. Główna scena to rzeźbiony w alabastrze relief Sąd Ostateczny. Niżej klęczy zmarły ze swoim synem Johannisem Baptistą, a naprzeciw zmarła żona Maria (pierwsza z prawej) z również już zmarłymi córkami Anną i Anną Marią oraz prawdopodobnie żona syna Anna von [[Herby mieszczan#Heugel|Heugel]]. Na samej górze herb [[Herby mieszczan#Crato|Crato]] otrzymany przez Johanna od cesarza, a na dole herb żony [[Herby mieszczan#Scharf|Scharff]].

==== Filar 7. N ====
Filar ambony
====== Epitafium Matthäusa Riedela i jego żony Margarethy z domu Becker ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Riedel epitafium fa.jpg|Epitafium [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedelów]]
Plik:Riedel Matthes i Margaretha.jpg|Małżonkowie Matthäus Riedel von Löwenstern i Margaretha z domu Becker von Rosenfeld
</gallery>
Epitafium Matthäusa Riedela von Löwenstern (1604–1670) i jego żony Margarethy z domu Becker von Rosenfeld (zm. 1683) ma formę prostokątnej mosiężnej tablicy inskrypcyjnej ujętej w bogato dekorowaną srebrzoną ramę o późnobarokowej dekoracji roślinnej. W dolnej części znajdują się dwa portrety małżonków, poniżej ich herby. Dzieło sygnowane inicjałami C. F. Wymiary ok. 5′ × 2′ 8″ (ok. 158 × 84 cm). Inskrypcja upamiętnia Matthäusa Riedela von Löwenstern, rajcę wrocławskiego oraz właściciela dóbr Trestno pod Wrocławiem i Zabradowice (Seiffersdorf) pod Oławą, oraz jego żonę Margarethę z domu Becker von Rosenfeld. Tekst podkreśla zgodne pożycie małżeńskie przez ponad 35 lat oraz nadzieję na ponowne zjednoczenie duszy z ciałem po śmierci.

Umieszczenie epitafium w tym miejscu pozostaje w bezpośrednim związku z fundacją ambony. Po zawaleniu się części kościoła w 1649 r., w wyniku którego zniszczona została poprzednia ambona, Matthäus ufundował nową, wykonaną z czarnego marmuru włoskiego, z kolumnami z marmuru salzburskiego i dekoracją z alabastru. Informowała o tym złocona tablica miedziana, która znajdowała się na wschodniej stronie tego samego filara ambony. Koszt fundacji wyniósł około 5000 florenów.

Matthäus Riedel (1604 – 25 II 1670) zamożny kupiec i wrocławski patrycjusz. Był właścicielem dóbr Trestno (Treschen) pod Wrocławiem oraz Zabradowice (Seiffersdorf) pod Oławą.

Od 1657 r. do śmierci zasiadał w radzie miejskiej, początkowo w ławie (1657–1668), następnie w radzie (1669–1670). Jako ławnik był w 1659 r. zarządcą Piwnicy Świdnickiej, a następnie przez 9 lat pełnił funkcję zastępcy miejskiego skarbnika (Unterkämmerer). Umiejętnie zarządzał też własnym majątkiem, który powiększył o kolejne dobra: Sadowice Wrocławskie i Samotwór w dzisiejszym powiecie wrocławskim oraz Lipę i Grudno koło Bolkowa.

W czasie wojny trzydziestoletniej kościół w Trestnie został poważnie uszkodzony; Riedel sfinansował jego odbudowę. W 1654 r., gdy w wyniku realizacji postanowień pokoju westfalskiego dotyczących zwrotu części kościołów katolikom (tzw. redukcji kościołów protestanckich) świątynia została odebrana protestantom i włączona do parafii św. Maurycego we Wrocławiu, występował przeciw tej decyzji.

W 1633 r. Matthäus zawarł małżeństwo z Margarethą Becker von Rosenfeld (ok. 1610 – 7 XI 1683), córką Heinricha Becker von Rosenfeld z rodu pochodzącego z Saksonii. Małżeństwo miało sześcioro znanych dzieci, w tym trzech synów, jednak wrocławska linia rodu wygasła.

Matthäus [[Herby_mieszczan#Riedel|Riedel]] wraz z braćmi Lorenzem i Georgiem został 7 V 1636 r. podniesiony do dziedzicznego stanu szlacheckiego krajów Korony Czeskiej z predykatem von Löwenstern. Wcześniej, w 1596 r., jego ojciec Peter wraz z bratem Georgiem otrzymali od cesarza Rudolfa II list herbowy.

==== Filar 8. N ====
====== Tarcza trumienna Lutholda von Saurma ======
----
<gallery mode=packed heights=260px>
Plik:Saurma Luthold.jpg|Tarcza trumienna Lutholda von Saurma (1636-1667)
</gallery>
'''Totenschild''' ([[tarcza trumienna|tarcza trumienna]], tarcza pogrzebowa) '''Leutholda von Saurma''' (Leütholt, Leutold) (25 I 1636 – 7 VIII 1667).<br>
Wrocławska patrycjuszowska rodzina [[Herby mieszczan#Sauermann|Sauermann (Saurmann)]], ważna w II poł. XV i w XVI w., w czasach Leutholda była już rodem ziemiańskim posiadającym liczne dobra, także poza księstwem wrocławskim, co wykluczało jej przedstawicieli z zasiadania w radzie miasta. Leuthold należał do jelczańskiej linii von Saurma (inna linia używała formy von Sauerma). Odziedziczył Uraz (księstwo oleśnickie). Był również właścicielem Gniechowic w księstwie wrocławskim oraz Górnej Strugi (Ober Adelsbach w księstwie świdnickim; obecnie część wsi Struga koło Wałbrzycha). Nie pozostawił potomstwa.<br>
W farze znajdowało się wiele pamiątek po rodzinie i część z nich zachowała się do dziś, m.in. epitafium założyciela wrocławskiej linii rodu, Sebalda Sauermanna (zm. 1508). W tym okresie ród von Saurma grzebał jednak swoich zmarłych głównie w kościołach znajdujących się w dobrach rodowych. Leuthold von Saurma zmarł we Wrocławiu, dlatego został pochowany w farze elżbietańskiej.<br>
Tekst inskrypcji: „16 Egd. H. H. Leütholt v. Saurma. 67.“ Tarcza wisiała wcześniej na 4. filarze nawy południowej (co najmniej od 1858 r.).

== Nawa główna ==
Na obchody 600-lecia kościoła św. Elżbiety, które miały rozpocząć się 19 XI 1857 r., a zostały przesunięte wskutek [[Katastrofa budowlana w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w 1857 roku|katastrofy budowlanej z 29 X]], dokonano restauracji, której celem było – zgodnie z ówczesnym zamierzeniem – „nadanie kościołowi pięknego, przyjaznego i schludnego wyglądu”. W tym celu m.in. całkowicie usunięto starą posadzkę z płyt nagrobnych, uznaną za bardzo nierówną, i położono nową, wykonaną – jak podkreślano – z „ogromną starannością”. Całą nawę główną oczyszczono z niezliczonej ilości zabytków (epitafiów, chorągwi, hełmów, tarcz pogrzebowych, mieczy i ostróg), które zdobiły filary oraz górne partie murów, nadając kościołowi – jak określał to ówczesny wrocławski muzealnik i historyk sztuki Oskar Luchs – „wygląd wspaniałej świątyni zamkowej”. Kilka epitafiów uchowało się w prezbiterium, natomiast w tylnej części nawy pozostało tylko jedno – Hansa Bockwitza (zm. 1510).

=== Prospekt organowy i emopry ===
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Emopry FA.jpg|<div style='text-align:justify;>Prospekt organowy i empory (chóry): organowa, królewska i w nawach bocznych</div>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Pętnastowieczne sklepienie pod Chórem Królewskim
</gallery>

====== Herb Riemer von Riemberg na prospekcie organowym ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|[[Herby_mieszczan#Riemer|Riemer von Riemberg]]
</gallery>
Budowa obecnych wielkich organów w kościele św. Elżbiety rozpoczęła się w 1750 roku od zawarcia kontraktu z organmistrzem Michaelem Englerem. Prace, kontynuowane po śmierci mistrza przez jego syna i zięcia, ukończono we wrześniu 1761 roku. Koszt budowy instrumentu wyniósł 9946 talarów, które zostały sfinansowane przez gminę. Wydatki na dekorację malarską i pozłotniczą (staffierung) całego prospektu wziął na siebie Christian Gottlieb Riemer von Riemberg, na co wyłożył dodatkowo znaczne sumy. Zostało to upamiętnione umieszczeniem jego herbu w centrum balustrady prospektu.

[[Herby_mieszczan#Riemer|Riembergowie]] byli wtedy szlachtą czeską w drugim pokoleniu, a w co najmniej trzecim pokoleniu rodziną kupców. Christian Gottlieb urodził się w 1692 roku we Wrocławiu. Ponieważ jego matka zmarła 15 dni po jego narodzinach, do ósmego roku życia wychowywał się u swojej babki Rosiny z domu Krause. Następnie do 1706 roku uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, po czym podjął naukę w interesie ojca. Był radcą miejskim oraz ławnikiem. Przez jakiś czas zarządzał urzędem celnym, wagowym i rybnym, a także stał na czele domu poprawczego, domu płócienników oraz szpitala dziecięcego św. Trójcy. Na własną prośbę ustąpił z urzędów 24 grudnia 1750 roku na mocy odręcznego pisma króla Prus. Posiadał majątek Pilczyce pod Wrocławiem, gdzie podczas I wojny śląskiej gościł na posiłkach króla Fryderyka Wielkiego. We Wrocławiu mieszkał w kamienicy przy Placu Solnym, która posiadała przejście do dzisiejszego Placu Bohaterów Getta (Karlsplatz) i do 1945 roku nosiła nazwę „Riemberghof”. Na fasadzie tego domu również znajdował się herb Riembergów. Oprócz finansowania oprawy organów, ufundował stypendia dla 15 ubogich uczniów gimnazjum ewangelickiego oraz przekazał rękopisy Bibliotece Rehdigerowskiej. Zmarł w 1762 roku, przeżywszy wszystkie swoje dzieci.

====== Chór Królewski ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Chór Królewski fa.jpg|Chór Królewski w farze elżbietańskiej
Plik:Chór Królewski fa b.jpg|Monogram króla i pruski orzeł
</gallery>
Król w Prusach i margrabia Brandenburgii Fryderyk II Hohenzollern, zwany później przez Niemców Wielkim, a potocznie Starym Frycem, wysłuchał 13 sierpnia 1741 roku na zachodniej emporze pod organami, zwanej chórem Strehlitza (Strehlizsches Chor), kazania hołdowniczego wygłoszonego przez proboszcza Johann Friedrich Burg. Miało ono radosny charakter: kaznodzieja wychwalał Fryderyka jako zbawcę Kościoła protestanckiego spod rządów katolickich, a jego wystąpienie było publicznym wyrazem zadowolenia z objęcia Śląska przez nowego władcę. Wpisywało się to w szerszą narrację pruską, w której Fryderyk II przedstawiany był jako prawny spadkobierca dziedzictwa Piastów śląskich i kontynuator dawnego porządku władzy na Śląsku.

Dla uczczenia nowego monarchy w 1743 roku przed tą emporą dobudowano Chór Królewski, ozdobiony kartuszem z monogramem króla (FR – inicjały pierwszego króla w Prusach, stanowiące stały element państwowego herbu, przy czym każdy kolejny król nosił imię Fryderyk jako pierwsze lub drugie) oraz pruskim orłem. Na nowym chórze Fryderyk wysłuchał w 1757 roku kazania dziękczynnego za zwycięstwo pod Lutynią i odzyskanie Wrocławia.

Stonowane nastroje panowały niemal wyłącznie wśród katolickiego duchowieństwa, związanego instytucjonalnie z dotychczasowym systemem władzy. Pojawiały się tam głosy niechęci i obawy, które jednak nie przełożyły się na opór społeczny. Wśród ludności świeckiej brak było oznak masowego sprzeciwu wobec Prus, a zmiana zwierzchnictwa nie była postrzegana jako najazd obcego państwa. W tym kontekście znamienne jest, że mimo kilkusetletniego związku Śląska z Koroną Czeską oraz blisko dwustu lat panowania Habsburgów nie wytworzyła się silna więź lojalnościowa, która mogłaby skłonić mieszkańców do obrony dotychczasowej władzy. Brak było zarówno powszechnego przywiązania do Czech, jak i identyfikacji z monarchią habsburską na tyle głębokiej, by traktować Prusy jako najeźdźcę. Przeciwnie, nowa władza została przyjęta bez większych napięć, a w wielu środowiskach z nadzieją i oczekiwaniem na korzystne zmiany.

====== Herby Miltner von Miltenberg na balustradach empor naw bocznych ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltner von Miltenberg]]
Plik:Miltner 2.jpg|Miltner von Miltenberg
</gallery>
Herb '''Miltner von Miltenberg''' widnieje na obu balustradach empor (chórów) wbudowanych w nawy boczne. Jego obecność wiąże się z ukończeniem w 1672 roku tych dwóch nowych chórów. Zbudowali je mistrz murarski Binner oraz mistrz ciesielski Tschernich, zatrudniając do tego zadania sześciu ludzi. Fundatorem był '''Georg Miltner von Miltenberg'''. Chór usytuowany po stronie ambony przeznaczono dla młodzieży szkolnej, natomiast ten naprzeciwko służył „obywatelstwu”. Co ciekawe, data budowy (1672) zbiega się z ważnym prestiżowym wydarzeniem w biografii fundatora. To właśnie w marcu 1672 roku we Wrocławiu oficjalnie ogłoszono jego nobilitację, czyli herby są nie tylko znakiem mecenatu i prestiżu, ale także pomnikiem awansu społecznego. Zobacz też [[#Tarcza z herbem rodziny Eben|Tarcza z herbem rodziny Eben]] oraz [[#Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)|Tarcza z herbem rodziny Luck (Luchsen)]].

[[Herby_mieszczan#Miltner|Miltnerowie]] osiedlili się we Wrocławiu po wojnie trzydziestoletniej jako uchodźcy religijni z Ołomuńca. Postanowienia pokoju westfalskiego (1648) potwierdziły możliwość stosowania formuły cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) przez katolickiego władcę Królestwa Czech i krajów pobocznych Korony Czeskiej. Władcami tymi byli wówczas arcykatoliccy Habsburgowie, będący zarazem cesarzami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Egzekucja tej normy na Morawach miała charakter bezwzględny i ewangelicy stanęli przed wyborem: konwersja na katolicyzm albo emigracja (ius emigrandi). Co prawda księstwo wrocławskie również stanowiło dziedziczny kraj królów czeskich, jednak szczególny status i silna pozycja Wrocławia doprowadziły do przyznania mieszkańcom miasta swobody religijnej.

'''Sam Georg Miltner von Miltenberg''' (1618–1691) przebywał we Wrocławiu już w czasie wojny, a po jej zakończeniu ściągnął tu rodzinę. Jako młody człowiek odbył podróż handlową do Belgii, a po osiedleniu się w mieście rozwinął działalność kupiecką, osiągając znaczną pozycję majątkową. Został starszym cechu kupców, a od 1670 roku zasiadał w radzie miejskiej jako ławnik i rajca. Przez 21 lat pracy w samorządzie czterokrotnie pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego ławy oraz przez rok urząd skarbnika miejskiego. W 1666 roku otrzymał szlachectwo dziedzicznych krajów czeskich, jednak akt ten ogłoszono urzędowo we Wrocławiu dopiero w 1672 roku. Fundacja chórów i umieszczenie na nich herbów stały się więc symbolicznym potwierdzeniem nowego statusu rodziny.

Georg był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą Reginą [[Herby_mieszczan#Zang|Zange]] (1650) urodziło się ośmioro dzieci, które zmarły w wieku dziecięcym. Drugą żoną była Elisabeth [[Herby_mieszczan#Hadamer|Hadamer]] (1663) – [[#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|epitafium jej rodziców]] znajduje się we wrocławskiej farze św. Elżbiety – z którą miał czterech synów. Spośród nich wieku dorosłego dożyli tylko dwaj, lecz obaj zmarli jeszcze w XVII wieku. Mimo licznego potomstwa ród Miltnerów szybko wygasł.

====== Sklepienie pod Chórem Królewskim ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sklepienie pod emporą.jpg|Sklepienie
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|Gmerk rodziny [[Herby mieszczan#Popplau|Popplau]]
Plik:N.N. sklepienie pod emporą.jpg||<div style='text-align:justify;>Niezidentyfikowany gmerk na zworniku sklepienia </div>
</gallery>
Sklepienie pod emporą w zachodnim przęśle nawy głównej, na skutek znacznego podniesienia poziomu posadzki, zaczyna się dziś już na wysokości podłogi na wiązkach służek z piaskowca. Ma formę gwiaździstą z grubszymi żebrami diagonalnymi i cieńszymi żebrami gwiaździstymi z piaskowca. Dwa zworniki ozdobione są gmerkami, Południowy z nich powtarza się na sakramentarium autorstwa [[Jost Tauchen|Jodoka Tauchena]] w prezbiterium (datowanym na lata 1455–1457). Jest to znak używany przez rodzinę Popplau. Jego obecność na sklepieniu, podobnie jak na sakramentarium, wynika z faktu, że Hans Popplau pełnił wówczas – wraz z Antoniusem [[Herby mieszczan#Hörnig|Hörnigiem]] – funkcję witryka (prowizora), czyli świeckiego zarządcy majątku kościoła. Bardzo prawdopodobne, że był też jednym z fundatorów prac. Zbieżność gmerków pozwala datować powstanie sklepienia na ten sam okres, co budowę sakramentarium.

'''Hans (Johannes) Popplau''' (zm. 1455) był przybyszem z Legnicy. Rodzina wzbogaciła się tam na handlu, głównie śledziami. We Wrocławiu (obywatelstwa Legnicy zrzekł się w 1433 r.) założył spółkę handlową, która stała się na kilka dziesięcioleci największym konsorcjum kupieckim miasta. Zajmowało się ono dalekosiężnym handlem, a wśród sprzedawanych towarów na pierwszym miejscu znajdowały się śledzie, następnie przede wszystkim sukno, dalej olej, wyroby luksusowe, przyprawy, skóry i wyroby złotnicze. W 1446 r. roku Hans został wybrany do rady i zasiadał w niej przez 9 lat. W tym samym roku nabył dom przy Rynku 2, czyli kamienicę znaną później jako Kamienica pod Gryfami, już wtedy jedną z najokazalszych w Ringu.

Z małżeństwa z Hedwig z domu [[Herby mieszczan#Ungeraten|Ungeraten]] pozostawił trzy córki i dwóch synów. Starszy, Kaspar (1436–1499), z sukcesem kontynuował interesy ojca i rozwijał potęgę finansową rodu we Wrocławiu. Młodszy, [[Nikolaus von Popplau|Nikolaus (ok. 1440 – ok. 1490)]], zapisał się w historii jako podróżnik, poszukiwacz przygód (awanturnik) i dyplomata. W polskiej historiografii postrzegany jest jako inicjator zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, które stało się fundamentem późniejszych zagrożeń geopolitycznych dla Polski. Nicolaus dwukrotnie odwiedził Moskwę, proponując m.in. Iwanowi Srogiemu koronę królewską od cesarza z argumentacją, że osłabi to państwo Jagiellonów: ''Lachowie tego boją się wielce, kiedy Twoja Miłość Królem będziesz, iż tedy cała Ruska ziemia co pod Królem Polskim, odstąpi od niego i Twojej Miłości będą posłuszni.''

====== Epitafium Hansa Bokwitza ======
----
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tablica heraldyczna Hannsa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510); fragment epitafium</div>
</gallery>
Po północnej stronie łuku empory wmurowano w 1857 roku tablicę heraldyczną Hansa [[Herby mieszczan#Bockwitz|Bockwitza]] (zm. 1510). Jest to porfirowa płyta o wymiarach 102 × 73 cm, obramiona po bokach sękatymi pniami z zawiniętym ornamentem liściastym. W dolnej połowie płyty znajduje się właściwa tarcza herbowa: w polu górnym, srebrnym, z linii podziału wyrasta czerwony gryf, w polu dolnym, również srebrnym, z linii podziału wychodzi siedem płomieni skierowanych ku dołowi. Powyżej umieszczono hełm turniejowy z labrami, a nad nim – wypełniający górną połowę płyty – wyrastający kozioł. Górna listwa obramienia zawiera inskrypcję wykonaną gotycką minuskułą: „Herr Hanns Pockwicz”. Autorstwo tego dzieła heraldycznego, uznawanego za najwyższej klasy zarówno pod względem rysunku, jak i techniki wykonania, przypisywane jest passawskiemu rzeźbiarzowi Jörgowi Gartnerowi. Tablica stanowiła pierwotnie element epitafium zawieszonego na piątym filarze w nawie północnej. Składało się ono z obrazu ze sceną Ukrzyżowania, poniżej którego znajdowało się drewniane pole z inskrypcją w języku niemieckim, brzmiącą w tłumaczeniu: „1510, w niedzielę po Wniebowstąpieniu Chrystusa, zmarł czcigodny pan Hanns Pockwicz”, a najniżej umieszczona była zachowana do dziś płyta heraldyczna.

Hans Bockwitz (Pockwicz, Pockiwitz) był wrocławskim kupcem wywodzącym się z górnołużyckiej rodziny szlacheckiej. Obywatelstwo wrocławskie uzyskał w 1477 r.; we Wrocławiu zajmował się handlem. Szybko zdobył znaczącą pozycję, gdyż już w 1490 r. został wybrany do rady miasta, do której należał nieprzerwanie przez 17 lat, pełniąc na przemian funkcje rajcy i ławnika. Jako rajca kilkakrotnie sprawował urząd skarbnika miejskiego (cammerarius, Kämmerer). W 1494 r. nabył kamienicę w zachodniej pierzei Rynku, znaną jako Kamienica Pod Złotym Słońcem. Wraz z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|Sebaldem Sauermannem]] był także witrykiem, czyli świeckim zarządcą majątku kościoła św. Elżbiety. Z ich inicjatywy na koszt miasta odlano 17 VII 1507 r. dzwon ważący 220 centnarów, wówczas jeden z największych w Rzeszy. W 1508 r. musiał ustąpić z zasiadania w radzie z powodu posiadania dóbr lennych na Górnych Łużycach, a więc poza [[księstwo wrocławskie|księstwem wrocławskim]]. Było to traktowane jako konflikt interesów – zgodnie z zasadą, że „nikt nie może służyć dwóm panom” (Mt 6,24).<br>
Znaczna część wrocławskiego patrycjatu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych uzyskiwała nobilitację. Taka Gnadenadel (szlachta z łaski) była formalnie równa starej szlachcie, jednak w praktyce nie zawsze była przez nią w pełni akceptowana, m.in. w sferze koligacji rodzinnych. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Bockwitzów, którzy należeli do stanu szlacheckiego jeszcze przed osiedleniem się w mieście. Rodzin tego typu, reprezentowanych w radzie Wrocławia, było niewiele i – jak pokazują losy potomków Hansa – prestiż rodu nie uległ osłabieniu.<br>
Jego syn, również Hans (zm. 1547), poślubił Barbarę von Reichenbach, córkę Heinza von Reichenbach (nie z wrocławskiej linii tego nazwiska, lecz ze szlachty księstw świdnickiego i ziębickiego) oraz Kathariny von Schaffgotsch, spowinowacając się tym samym ze śląską elitą rodową. Należy przy tym pamiętać, że opisane tu relacje między miastem a szlachtą odnoszą się nie do realiów polskich, gdzie granice stanowe były znacznie ostrzej zarysowane, lecz do Śląska, funkcjonującego w formule niemieckiej, w jej czeskiej odmianie. Podczas powitania króla Ferdynanda I we Wrocławiu 1 V 1527 r. Hans junior wziął udział w pojedynku rycerskim z Sebastianem [[Herby mieszczan#Uthmann und Schmolz|Uthmann und Schmolz]]. Zadowolony z przebiegu walki monarcha przerwał pojedynek, po czym pasował obu uczestników na rycerzy oraz obdarował każdego złotym pierścieniem i sztuką aksamitu. Hans junior pozostawał obywatelem Wrocławia, jednak prowadził przede wszystkim życie ziemianina w księstwie nyskim. Na stałe do miasta powrócił dopiero jego syn, również Hans (zm. 1574), który przez blisko 40 lat zasiadał w radzie miejskiej jako rajca i ławnik. Na nim zakończyła się wrocławska linia Bockwitzów.

{{stub 2}}

== Rzut poziomy kościoła pw. św. Elżbiety ==
<gallery mode=packed heights=320px>
Plik:Wrocław św. Elżbieta kaplice.jpg|1. Rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice.
Plik:Plan św. Elżbieta.jpg|2. Luchs, rzut poziomy kościoła: liczby rzymskie to kaplice, pogrubione liczby arabskie to filary.
</gallery>

== Literatura ==
=== Epitafia i płyty nagrobne ===
* Czechowicz Bogusław. ''Nagrobki późnogotyckie na Śląsku.'' Wrocław: 2003.
* Dobrzeniecki Tadeusz. ''Malarstwo tablicowe. Katalog zbiorów Muzeum Narodowe w Warszawie.'' Warszawa: 1972
* Braune Heinz, Kloss Ernst, Wiese Erich. ''Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926.'' Leipzig: 1929. (cBW 41)
* Burgemeister Ludwig, Grundmann Günter. ''Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2.'' Breslau: 1933. (cBW 5)
* Gołaszewski J., Górski A. ''Życie, śmierć i zbawienie. Inskrypcje kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w świetle rękopisu z 1649 roku.'' Wrocław, 2016. (cBW 20)
* Gromadzki Jan, ''Polichromie w oratorium nad północno-zachodnią kruchtą kościoła św. Elżbiety (dawna kaplica Mathiasa Smedchina),'' Quart, 4(18)/2010, s. 17-45 (c)
* Hackemer Franciszek, ''Przeobrażenia architektury kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu,'' Rozprawa doktorska na Politechnice Wrocławskiej, 2005. (c)
* Kaczmarek Romuald. ''Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu.'' Wrocław: 1999. (cBW 23)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. Zarys katalogu.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku III. Poznań-Wrocław: 1990, s. 87-118 (cBW 27)
* Luchs Hermann. ''Die Denkmäler der St. Elisabeth-Kirche zu Breslau : mit einem lithographirten Grundriss der Kirche.'' Breslau: 1860 (cBW 17)
* Lutsch Hans. ''Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau.'' Breslau: 1886. (cBW 51) (1 Rheinländischer Fuß = 313,85 mm łokieć = 2 o 1/8 stopy = 666,8 mm)
* Łobodzinska Patrycja. ''Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525''. Poznań: 2018. (cBW 24)
* Mandziuk Józef. ''Katalog ruchomych zabytków stuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej. Tom I.'' Wrocław: 1982.
* Nickel Walther. ''Ein Breslauer Epitaph des 18. Jahrhunderts von dem Bildhauer Reßl.'' Schlesische Monatshefte, 1925, Jg. 2, Nr. 10, s. 530-532.
* Niemczyk Małgorzata. ''Kaplice mieszczańskie na Śląsku w okresie późnego gotyku.'' Roczniki Sztuki Śląskiej. 1983, t. 13, s. 9-66. (cBW 5)
* Oszczanowski Piotr. ''Bazylika św. Elżbiety.'' Wrocław: 2003.
* Oszczanowski Piotr. ''Dekoracja malarska i rzeźbiarska kruchty północno-zachodniej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu.'' Quart, 6/3 (17) (2010) s. 39-52. (c)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd I. Alphabetisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50a)
* ''Schlesiens Grab-Denkmale und Grab-Inschriften : Alphabetisches Register, Chronologisches Register der Graf A. J. Hoverden'schen Sammlung. Bd II. Chronologisches Register.'' Breslau: 1870 (cBW 50b)
* * Sztuka Wrocławia. Broniewski Tadeusz, Zlat Mieczysław red. Wrocław: 1967.

=== Mieszczanie ===
* ''Breslauer Stadtbuch enthaltend die Rathslinie von 1287 ab und Urkunden zur Verfassungsgeschichte der Stadt.'' Red. Markgraf H., Frenzel O. Codex Diplomaticus Silesiae T.11. Breslau: 1882.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 1: 1345-1420.'' Wrocław: 2011.
* Goliński Mateusz. ''Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji. Część 2: 1421-1500.'' Wrocław: 2015.
* Jujeczka Stanisław, Kupeć Krzysztof. ''Urzędnicy miejscy Legnicy do 1740/1741 roku.'' Toruń: 2012.
* Jurek Tomasz. ''Obce rycerstwo na Śląsku.'' Poznań: 1998.
* Pfeiffer Gerhard. ''Das Breslauer Patriziat im Mittelalter.'' Leipzig: 1929.
* Klose Samuel Benjamin. ''Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens herausgegeben von Gustav Adolf Stenzel.'' Breslau 1847.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 1 (A-F).'' Dortmund: 1986.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 2 (G-K).'' Dortmund: 1987.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 3 (L-R)''. Dortmund: 1988.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 4 (S-U).'' Dortmund: 1990.
* Pusch Oskar. ''Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd 5 (V-Z).'' Dortmund: 1991.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch. Bd. 1.'' Görlitz: 1938. (cBW 46)
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. ''Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2.'' Nürnberg: 1890.
* Sinapius Johan. ''Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten.'' Leipzig und Breslau: 1728.
* Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: 1963.
___
* ''Historia Śląska. Tom I do roku 1763. Część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w.'' Red. Maleczyński Karol. Wrocław: 1961.
* Kębłowski Janusz. ''Marmurowe płyty nagrobne Stanisława Sauera i Henryka Rybischa we Wrocławiu. Ze studiów nad renesansową rzeźbą na Śląsku'' Biuletyn Historii Sztuki Tom 21 ( 1959), Nr 2, s. 234-236. (cBW 47)
* Oszczanowski Piotr. O dwóch rzeźbach z początku wrocławskiego renesansu. Na marginesie twórczości Andreasa Walthera. Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, 4(26), s. 91-99. (cBW 48)
* Białostocki Jan. ''Kompozycja emblematyczna epitafiów śląskich XVI wieku'' W: tegoż, Symbole i obrazy. T. 1, Warszawa 1982, s. 200-213.
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku. W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 26)
* Kaczmarek Romuald, Witkowski Jacek. ''Gotyckie epitafia obrazowe na Śląsku.'' W: Sztuki plastyczne na średniowiecznym Śląsku II. Poznań-Wrocław: 1990. (cBW 27)
* Kębłowski Janusz. ''Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500-1560.'' Poznań 1967.
* Kębłowski Janusz. ''Nagrobki gotyckie na Śląsku.'' Poznań: 1969. (z)
* Kębłowski Janusz. ''Treści ideowe gotyckich nagrobków na Śląsku.''. Poznań: 1970. (z)
* Wiesiołowski Jacek. ''Pozycja społeczna artysty w polskim mieście średniowiecznym.'' W: Sztuka i ideologia XV wieku. Warszawa: 1978, s. 67-78.

{{Przypisy}}
[[Kategoria:Fara elżbietańska]]

Plik:Pławna Dolna Grupa Ukrzyżowania z blachy.jpg

2026-04-23T03:50:25Z

Anna Kowalczewska:

Krzyż z Chrystusem z blachy w Pławnej Dolnej gm. Lubomierz, pow. lwówecki, koło posesji 75, fot. 2025.

51°03'13.7"N 15°35'27.5"E

{{Licencja mz}}

[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy w powiecie lwóweckim]]
[[Kategoria:Krzyże z Chrystusem z blachy z XIX w.]]
[[Kategoria:Grupa Ukrzyżowania]]

Tarcza trumienna

2026-04-15T04:52:06Z

Anna Kowalczewska:

'''Tarcza trumienna''', tarcza pogrzebowa, niem. '''Totenschild''', Wappenschild (tarczas herbowa) to heraldyczna tablica upamiętniająca zmarłego, wywodząca się ze średniowiecznego zwyczaju zawieszania nad grobem rycerza jego tarczy i hełmu w kościele lub kaplicy rodowej. Zjawisko to było szczególnie rozpowszechnione w Europie Środkowej, zwłaszcza na obszarze dawnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, obejmującym m.in. Śląsk, Czechy, Austrię i kraje niemieckie. Początkowo używano rzeczywistych elementów uzbrojenia, przede wszystkim bojowej tarczy z namalowanym herbem. Z czasem zaczęto wykonywać specjalne, drewniane przedstawienia herbu, przeznaczone wyłącznie do celów komemoratywnych. W ten sposób tarcza rycerska przekształciła się w totenschild – znak pamięci o zmarłym, łączący funkcję heraldyczną i epitafijną.

Najstarsze przykłady tego zwyczaju pochodzą z XII wieku. Nieliczne zachowane do dziś średniowieczne tarcze przetrwały często właśnie dlatego, że zostały zawieszone nad grobem jako pamiątka po zmarłym. W późniejszym okresie wykonywano już specjalne tablice z drewna, malowane podobnie jak tarcze bojowe. W centrum umieszczano herb, natomiast wokół niego pozostawiano miejsce na krótką inskrypcję imię i nazwisko zmarłego, datę śmierci, nieraz informacje o jego pozycji społecznej oraz formułę modlitewną lub błogosławieństwo. Z biegiem czasu proste przedstawienie herbu rozwinęło się w pełne przedstawienie heraldyczne obejmujące hełm, labry i klejnot, niekiedy ujęte także w formie reliefu lub kompozycji przestrzennej.

W późnym gotyku i w renesansie tarcza miała najczęściej formę płaskiej drewnianej płyty o kształcie okrągłym, wielobocznym lub prostokątnym. W okresie baroku forma ta uległa dalszemu wzbogaceniu – coraz większe znaczenie zyskiwała dekoracyjna oprawa z ornamentem zwijanym (rollwerk), wstęgami oraz figurami alegorycznymi. Inskrypcję umieszczano wówczas w wydzielonym polu owalnym lub prostokątnym, wpisanym w bogato zdobioną kompozycję.

Pierwotnie prawo do umieszczenia tarczy herbowej przysługiwało, podobnie jak pochówki w kościele, szlachcie oraz członkom zakonów rycerskich. Zwyczaj ten przejął także patrycjat miejski. Sporadycznie na tarczy męża pojawiał się również herb jego żony jako herb towarzyszący. Wykonanie tarczy z herbem wiązało się z wysokimi kosztami, obejmującymi wynagrodzenie dla malarzy i snycerzy oraz darowiznę na rzecz kościoła, dlatego nie każdy uprawniony mógł sobie na niego pozwolić.

Z przekazów ikonograficznych i zachowanych zabytków wynika, że podczas ceremonii pogrzebowych tarcze herbowe bywały często mocowane bezpośrednio do trumny. Świadczą o tym zachowane otwory montażowe rozmieszczone na obwodzie wielu przykładów. Trumny pokrywano zazwyczaj czarną, rzadziej fioletową materią. Możliwe, że tkanina zasłaniała partie brzegowe tarczy, pozostawiając widoczny jedynie herb. Tłumaczyłoby to nieregularne, czasem asymetryczne kształty niektórych starannie wykonanych egzemplarzy, których obrzeża nie były przeznaczone do ekspozycji. Nie był to jednak jedyny sposób użycia – tarcze mogły być również niesione w kondukcie pogrzebowym jako znak godności zmarłego.

Największą popularność herbowe tarcze pogrzebowe osiągnęły w XVI wieku, po czym w ciągu następnych dwóch stuleci stopniowo wychodziły z użycia.

Totenschild stanowi ważne źródło do badań nad heraldyką, kulturą pamięci i obyczajowością funeralną późnego średniowiecza oraz epoki nowożytnej, dokumentując zarówno formy reprezentacji społecznej, jak i przemiany artystyczne w sztuce sepulkralnej.

W XVI wieku idea heraldycznego oznaczenia trumny została przejęta także przez korporacje zawodowe. Cechy zaczęły stosować podczas pogrzebów tarcze trumienne z herbem cechowym, często wykonywane z kosztownych materiałów, niekiedy nawet srebrne. W odróżnieniu od tarcz rycerskich nie przybijano ich jednak do trumny, lecz nakładano lub zawieszano przy pomocy sznurów. Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej tarcze te zdejmowano i przechowywano w specjalnych futerałach, aby mogły być ponownie użyte przy kolejnych pochówkach członków cechu.

== Galeria ==
=== Wrocław ===
----
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Pucher 1662.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza pogrzebowa Siegmunda Puchera|Siegmund von Pucher (zm. 1662)]]
Plik:Saurma Luthold.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza trumienna Lutholda von Saurma|Leuthold von Saurma (zm. 1667)]]
Plik:Schweinitz Georg Hermann.jpg|[[Herby_we_Wrocławiu#Schweinitz|Georg Hermann von Schweinitz und Crain (zm. 1667]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|[[Herby_mieszczan#Reichel|Adam Wentzel von Reichell und Schmoltz (zm. 1668]]
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|[[Herby_mieszczan#Schmidt|Johann Heinrich Schmidt von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|[[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza pogrzebowa Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau|Christian Hoffmann von Hoffmannswaldau (zm. 1679)]]
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|[[Herby_mieszczan#Haunold_II|Johann von Haunoldt und Rumberg]]
</gallery>

[[Kategoria:Słownik]]

Plik:Wojciechów k. kamienny 2.jpg

2026-04-05T12:03:34Z

Anna Kowalczewska:

Wojciechów (niem. Ullersdorf-Liebenthal), gm. Lubomierz. Fot. 2026.

Kamienny krzyż po W stronie drogi, przed płotem ogrodzenia posesji nr 75. Współrzędne: 51°00'01.1"N 15°33'31.9"E.

Wymiary: 87×81×31 cm, piaskowiec; na głowie wgłębienie o średnicy ok 3 do 5 cm. Ślad po złamaniu. Z przodu zarys nieczytelnego rytu, prawdopodobnie daty 1651.

Krzyż opisywany przed 1945 r. Ponownie odnaleziony w roku 1976.

{{LMZ}}

[[Kategoria:Monolitowe kamienne krzyże w województwie dolnośląskim]]
[[Kategoria:Powiat lwówecki]]

Plik:Langer.jpg

2026-04-05T12:02:44Z

Anna Kowalczewska:

Fragment wykuszu na tzw. Domu Langera.

Był to dom gruntownie przebudowany przez Hansa Langera w 1496. To jeden z budynków parafii św. Marii Magdaleny. Znajdował się na rogu dzisiejszych ulic Łaciarskiej i Świętej Marii Magdaleny. Zburzony w latach 60. XIX. Na jego miejscu powstał nowy budynek parafialny, na który przeniesiono wykusz. Po wojnie budynek wyburzono. Znajduje się tam hotel. Wykusz znajduje się obecnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu (od 1982).

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich|Straubinger]]
[[Kategoria:Wrocław w XV wieku]]

Herby mieszczan

2026-04-05T12:00:36Z

Anna Kowalczewska: /* Hackner */

<div style="float: right;">
<div style="float: left;">{{Wrocław mieszczanie}}</div>
__TOC__
</div>
'''<big>Herby wrocławskich mieszczan, herby wrocławskich rodzin mieszczańskich.</big>'''
[[Plik:Rehdiger, Schilling, Reichel.jpg|500px|center|Rehdiger, Schilling, Reichel]]
''Każda osoba, każda rodzina, każda grupa i społeczność mogła i może przyjąć herb według własnego uznania, z wyjątkiem herbów już istniejących, i używać go tak jak chce.''

Są tu herby rodzin związanych z Wrocławiem w okresie przedpruskim. Na stronie [[Herby mieszkańców Wrocławia]] uzupełnienie czyli pojawiające się we Wrocławiu herby osób, które z miastem związały się osobiście, ale ich rodziny nie są "wrocławskie". <br>

W sensie ścisłym '''herb mieszczański''' (''Bürgerliche Wappen'') to herb mieszczanina (obywatela miasta), a więc osoby nieposiadającej szlachectwa. Jednak wiele rodzin mających obywatelstwo Wrocławia należało też do stanu szlacheckiego. Działo się tak, gdy nabycie nieruchomości w mieście uzależnione było od ubiegania się o jego obywatelstwo i przyjęcia go. Część szlacheckich rodzin przenosiła się tak do miasta całkowicie, stając się realnymi mieszczanami i wtapiając się w miejskie środowisko. Z drugiej strony wiele rodzin wrocławskiego patrycjatu, czy to za zasługi, czy też za pieniądze, uzyskiwało nobilitacje<ref>Należy mieć na uwadze, że Wrocław był od lokacji po połowie XIII w. miastem faktycznie niemieckim zarówno pod względem językowym jak i niedługo potem przynależności państwowej. Mieszkała w nim trudna do określenia ilościowego grupa ludności polskiej. Był to jednak plebs niemający w ogóle praw miejskich, a wśród mieszczan Polacy stanowili głównie pospólstwo, czyli warstwę rzemieślników, drobnych kupców, kramarzy. Zajmowanie się niektórymi z tych zajęć groziło utratą szlachectwa (''Adelsverlust''). Władze miejskie zdominowane były przez praktycznie jednolicie niemiecki patrycjat, czyli warstwę najbogatszą, a więc wielcy kupcy (hurtowi, międzynarodowi), najbogatsi rzemieślnicy, bankierzy, właściciele gruntów miejskich. I to niemieckiego patrycjatu dotyczą herby szlacheckie. Mamy więc do czynienia z niemieckim prawem stanowym, w którym stan szlachecki nie był jednolity jak w Polsce, lecz składał się z wielu warstw.</ref>. Pokazane są więc herby mieszczan wrocławskich zarówno w sensie herbów mieszczańskich ''sensu stricto'', jak i szlacheckie herby rodzin mających wrocławskie obywatelstwo. Są pewne różnice w wyglądzie herbów mieszczańskich w sensie ścisłym i herbów rodowych (szlacheckich), zwłaszcza w wersji pełnej. Herb mieszczański nie był zasadniczo zwieńczany koroną rangową. Pozostaje pytaniem czy turniejowy herb z XV w. tzw. "żabi pysk" został później charakterystycznym dla herbów mieszczańskich, a hełmem szlachetnym stał się w XVI w. ówczesny herb turniejowy - hełm prętowy. Nie są to cechy bezwzględnie przestrzegane nawet w Niemczech, gdzie rodzaje herbów regulowały przepisy, a zdarzały się herby mieszczańskie z koroną rangową.

== Acoluth ==
Acoluth, Accoluth, Acoluth von Folgersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Acoluth, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Acoluth von Folgersberg (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)</div>
</gallery>

== Althoff ==
Althoff genannt Scholtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Althoff genannt Scholtz na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Gmerk (herb?) Georga von Althoff zwanego Scholtzem (1517-1604); plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Scholz Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Althoff, gen. Scholtz wg Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., s. 141, tab. 27,22)</small></div>
Plik:Althoff na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po prawej stronie patrzącego, heraldycznie lewy, herb Althoffów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Artzat ==
Artzat, Arzat, Arzt, von Artzat
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje córkę Petera Annę (1552-1589), od 1574 r. żonę Johanna Artzata.</div>
Plik:Artzat 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy zm. w 1584 Magdaleny von Artzat, II żony Josefa.<div>
Plik:Artzat Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Artzat; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Artzat, Stein.jpg|alt=House mark Artzat|Herb rodziny Artzat <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Ashelm ==
Ashelm, Asshelm, von Ashelm
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ashelm 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Ashelm Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Ashelm, Stein.jpg|alt=House mark Ashel|Herb rodziny Ashelm (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Attelmayer ==
Attelmayer, von Attelmayer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Attelmayer, Stein.jpg|alt=Burgher arms Attelmayer|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Attelmayer (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)</div>
</gallery>

== Bankau ==
von Bankau, Banke II
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bankau, Stein.jpg|alt=House mark Bankau, Banke II|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bankau (<small>Stein 1963, 147</small>)</div>
</gallery>

== Banke ==
Banke, Bancke, Bank, Banckau, Bankau, Bankaw, Banek, von Banck, von Bank, von Banke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Banke gmerk, Stein.jpg|alt=Huismerk Banke|Gmerk rodziny Banke (<small>Stein 1963, 54</small>)
Plik:Banke 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Elewacja_wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka.</div>
Plik:Banke na epitafium Chistopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego matką była Katharina von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke Apollonia 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Apolonii Jenkwitz-Posadowski z domu Bancke na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Banke 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Banke na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_VII|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki ojczystej Josefa Kathariny von Bank (1429-1484).</div>
Plik:Bancke herb Schellenberg.jpg|Banke <small>(Schellenberg 1938, tab. 21/15)</small>
Plik:Banke, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Banke|Herb rodziny von Banke (<small>Stein, 1963, tab. VII </small>)
</gallery>

== Baumgarten ==
von Baumgarten, de Pomerio
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Baumgarten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Baumgarten|Herb rodziny von Baumgarten (<small>Stein 1963, 54</small>)
</gallery>

== Becherer ==
Becherer, Becher, Pecherer, Pecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Becherer 1497.jpg|<div style='text-align:justify;>Becherer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica_rodziny_Dumlose_(św._Wawrzyńca,_Najświętszego_Sakramentu)|płycie nagrobnej Elisabeth Becherer z domu Jungermann (zm. 1497)]]. Żona kupca Hansa Becherara, zmarłego również w 1497, właściciela domu w Rynku; córka [[Słownik#Bogaty kramarz|bogatego kramarza]] Kaspara, sześciokrotnego ławnika na 10. (cechowym) miejscu.</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|Becherer (prawy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. Obok [[#Schilling|Schilling]] jego żony Ottilie.
Plik:Becherer, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Becherer|Herb rodziny Becherer (<small>Stein 1963, t. XIV</small>)
</gallery>

== Beer ==
Beer, Ber, Beyer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beer Rynek 19.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Kamienica Pod Dzikiem (Pod Starą Szubienicą)|Herb na Kamienicy Pod Dzikiem, potem nazywanej Kamienicą Pod Starą Szubienicą (Rynek 19)]]</div>
Plik:Beer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Beer, Wrocław|Herb rodziny Beer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)
</gallery>

== Bennewitz ==
Bennewitz, Benewicz. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bennewitz, Stein.jpg|alt=Gmerk (Handgemal) rodziny Benewicz|Gmerk rodziny Bennewitz (<small>Stein 1963, 140</small>)
</gallery>

== Berlin ==
Berlin, Berlyn, von Berlin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Berlin Marta 1508.jpg|Płyta z [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|nagrobka Marty Berlin z domu Krappe zm. 1508]], żony Hansa Berlina zm. 1532.
Plik:Berlin, Stein.jpg|alt=Herb rodziny Berlin|Herb rodziny von Berlin (<small>Stein 1963, t. XXX</small>)
</gallery>

== Beyer ==
Beyer, Beyr, Bavarus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Beyera. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Schwarz|Schwarza]] lub ich spółki.</div>
Plik:Beyer 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Beyer na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Beyer, Stein.jpg|alt=Hauswappen Beyer, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Beyer (<small>Stein 1963, t. VI</small>)</div>
</gallery>

== Biedau ==
von Biedau, Beda
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Biedau, Stein.jpg|alt=Hauswappen Biedau, Wrocław|Herb rodziny von Biedau (<small>Stein 1963, t. IX</small>)
</gallery>

== Błędne herby ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindener Pucher.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[#Pucher|Pucher]] omyłkowo namalowany na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. To miejsce herbu III żony Josefa, poślubionej w 1586 r. dwukrotnej wdowy Justyny [[Herby mieszczan#Lindner I|Lindner]] zm. 1601. Stało się to prawdopodobnie w 1860 r. Luchs 1860, 78 opisując epitafium stwierdza, że pomnik jest mocno zniszczony, a w medalionach brakuje herbów. Dodaje jednak, że w tym roku dokonano starannej restauracji. Luchs podaje wcześniej prawidłowo jakie herby powinny być w medalionach, a więc pomyłka nie wynikła z braku dostępnej wiedzy.</div>
</gallery>

== Bock ==
Bock, Bogkh, Bok, Pak, Pockow, Pock, von Bock und Polach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bock, Stein.jpg|Hauszeichen Bock, Breslau|Herb rodziny von Bock (<small>Stein 1963, t. XI</small>)
</gallery>

== Böck und Greissau ==
von Böck und Greissau, von Boeck und Greissau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boeck und Greissau.jpg|<small>Herb rodziny Böck und Greissau (Siebmacher 1996, 6. 93</small>)
</gallery>

== Bockwitz ==
von Bockwitz, von Bockwicz, von Buckowicz, von Pockwicz, von Pockwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bockwitz Hans.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; fragment niegdysiejszego epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Bokwitza|Hannsa Pockwicza (zm. 1510)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Bockwitz, Stein.jpg|Hauszeichen Bockwitz, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Bockwitz (<small>Stein 1963, t. XIII</small>)</div>
</gallery>

== Boner ==
Boner, Boner von Landau, Bonar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Boner Schellenberg.jpg|Boner (<small>Schellenberg 1938, t. 10</small>)
Plik:Boner II.jpg|Boner II, Bonar II (<small>Siebmacher 1887, t. 9</small>)
</gallery>

== Braun ==
von Braun, Bruno von Oels, Brunonis, von Brun
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Braun, Stein.jpg|Herb rodziny von Braun (<small>Stein 1963, t. I</small>)
</gallery>

== Brecher ==
Brecher
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Brecher.jpg|Brecher na pomniku nagrobnym Friedricha Wilhelma Brechera (1700-1775) w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Bressler ==
Bressler, von Bressler, Bressler von Aschenburg, Breßler, von Breßler, Breßler von Aschenburg, Reichsgrafen von Bressler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bressler Kalina.jpg|Bressler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Bressler, Stein.jpg|Herb rodziny Breßler von Aschenburg (<small>Stein 1963, t. XXVII</small>)
</gallery>

== Bruck ==
von der Bruck zwanej Angermund
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Bruck, Stein.jpg|Hauszeichen Bruck|Herb rodziny von der Bruck zwanej Angermund (<small>Stein 1963, t. XVI</small>)
</gallery>

== Burg ==
von Burg, Borg, Bork
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burg, Stein.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny von Burg (<small>Stein 1963, t. III</small>)
</gallery>

== Burkhart ==
Burckhardt, Burkhart, Burkhart von Loewenburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Burkhart.jpg|alt=Herb domowy Burg|Herb rodziny Burkhart von Loewenburg (<small>Stein 1963, t. XXIII</small>)
</gallery>

== Büttner ==
Büttner II, Buthner, von Büttner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Büttner II, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Buthner|Herb rodziny wrocławskiej Büttner (<small>Stein 1963, t. X</small>)
</gallery>

== Cölln ==
von Cölln, Cöln, Colner, Cöllner Colnerus, Kolner, Kölner,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Cölln, Stein.jpg|Herb rodziny von Cölln <small>(Stein 1963, t. II)</small>
</gallery>

== Conrad ==
Conrad, Cunradi, Konrad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Conrad, Stein.jpg|alt=Herbik Conrad, Wrocław|Herb rodziny Conrad <small>(Stein 1963, t. VII)</small>
</gallery>

== Crato ==
Crato von Krafftheim (Krato, Crafftheim), Krafft <br>
29 IX 1563 r. cesarz i m.in. król Czech Ferdynand I podniósł swojego lekarza Johannesa Crato do rangi dziedzicznego szlachcica czeskiego. 18 IX 1567 r. cesarz Maksymilian II podniósł go do rangi rycerza z tytułem "von Krafftheim", a 11 XII 1568 nadał mu tytuł hrabiego palatyna (Pfalzgraf, comes palatinus).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Crato von Krafftheim.jpg|Herb Johannesa Crato von Krafftheim na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|jego epitafium]]
</gallery>

== Dompnig ==
[[Dompnigowie|Dompnig]], Dombnig, Dominici, Dominicus, Domnick, Domnig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dompnig herb kaplica.jpg|alt=herb rodziny Dompnigów|<div style='text-align:justify;>1. Herb rodziny [[Kapliczka Dompniga|Dompnig]] na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów (Trzech Króli) w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu</div>
Plik:Domnick.jpg|<div style='text-align:justify;>2. [[Gmerki mieszczan wrocławskich|Znak]] użyty przez Dominika Dompniga w 1483 w prywatnym liście<ref>Według Hermanna Luchsa w ''Heraldik eine Hülfswissenschaft der Kunstgeschichte.'' w: Jahresbericht der höheren Töchterschule am Ritterplatz zu Breslau 1864. Breslau: 1864, s. 15 jest to znak użyty przez Dominika Dompniga (Dominicus Domnick) w prywatnym liście (skrypcie dłużnym). Autor listu stwierdza, że jest to jego "prawa pieczęć". List pochodzi z 1483 r. i był przechowywany w Elisabeth-Kirchen-Archiv Nr. 466. Luchs uważa, że jest to starszy znak (gmerk, Hausmarke) Dompnigów, którego rodzina nadal nieraz używała obok swojego herbu. [[Herby_mieszczan#Dompnig|Herb w formie krokwi]] istniał jednak już co najmniej w początku XV w. Jest np. na zworniku sklepienia kaplicy Dompnigów w farze elżbietańskiej, a musiał tam powstać przed 1415 r., bo wtedy patronat kaplicy przestał należeć do Dompnigów. Według przekazów rodzina została uszlachcona w XIV w. przez Karola IV. Dominik (zm. 1526) jest bratem straconego seniora rady [[Kapliczka Foyta|Heinza]].</ref>.</div>
Plik:Izba Seniora Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>3. [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Dompnig na sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485), reprezentuje [[Kapliczka Dompniga|Heinza Dompniga]]</div>
Plik:Dompnig herb epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>4. Dompnig na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 2. od lewej</div>
Plik:Przeczów Dompnig.jpg|<div style='text-align:justify;>5. Herb na [[Krzyż z Mikowic na cmentarzu kościelnym w Przeczowie| krzyżu z cmentarza morowego z 1600 r. w Mikowicach koło Namysłowa]]. Ufundowany przez Konrada Dompniga.</div>
Plik:Dompnig, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dompnig|<div style='text-align:justify;>6. Herb rodziny Dompnig <small>(Stein 1963, t. IV)</small></div>
</gallery>

== Dobschütz ==
von Dobschütz, Dopschitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dobschutz, Stein.jpg|alt=Herb domowy Dobschütz|Herb rodziny von Dobschütz <small>(Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Domelau ==
von Domelau, von Domslau, von Domlav
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Domelau Siebmacher 1890.jpg|Herb rodziny von Domelau <small>(Siebmacher 1890, 26 (t. XVII)</small>
</gallery>

== Döring ==
von Döring, Dorynk, Thuringus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Döring, Stein.jpg|alt=Herb domowy rodziny Dorynk|Herb rodziny von Döring <small>(Stein 1963, t. V)</small>
</gallery>

== Dumlose ==
Daumlose, Dumlose, Dumeloze, (die Daumenlosen)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Dumlose zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlose (św. Wawrzyńca, współcześnie (2021) Najświętszego Sakramentu); herb Dumlose - para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków</div>
Plik:Dumlose z klejnotem zwornik kaplicy.jpg|alt=Herb mieszczański Dumlose|<div style='text-align:justify;>Zwornik sklepienia (1380-1390) kaplicy Dumlosych; herb Dumlose - hełm garnczkowy ukazany od przodu, z labrami i klejnotem analogicznym do przedstawienia na tarczy (para skrzyżowanych ramion, ręce bez kciuków)</div>
</gallery>

== Eben ==
Eben, Ebenn, Ebenstein, von Eben, von Eben und Brunnen, Freiherren von Eben und Brunnen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ebenn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie chóru nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Eben|południową nawą fary elżbietańskiej]]; umieszczony prawdopodobnie w związku ze współudziałem w finasowaniu budowy chórów bocznych (1672).</div>
Plik:Eben Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Eben, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Eben und Brunnen <small>(Stein 1963, t. XXI)</small></div>
</gallery>

== Eichheuser ==
Eichheuser, Eichheuser von Leonhardwitz, Aichheuser von Leonhardwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eichheuser, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eichheuser von Leonhardwitz <small>(Stein 1963, XXI)</small>
</gallery>

== Eisenreich ==
von Eisenreich, Eysenreich, Ysenreich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eisenreich Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich I <small>(Siebmacher 1887, T. 20)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Izba Seniora Eisenreich.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|Eisenreich na sklepieniu Izby Seniora Rady w ratuszu, Wrocław]] (1484-1485); reprezentuje Seniora Rady Lukasa Eisenreicha</div>
Plik:Eisenreich na epitafium Lorenza Schubarta.jpg|<div style='text-align:justify;>Eisenreich (?) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Eisenreich, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Eisenreich <small>(Stein 1963, t. XI)</small>
</gallery>

== Elssner ==
Elßner, von Elßner, Elssner, von Elsner, Oelssner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Elsner, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Elßner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Engelhart von Schnellenstein ==
Engelhart von Schnellenstein, von Engelhart, Engilhart
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Engelhart von Schnellenstein, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Engelhart von Schnellenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Erfort ==
von Erfort
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Erfort, Stein.jpg|Herb rodziny Erfort (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Eyler ==
Eyler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Eyler rys.jpg|Gmerk Eyler
</gallery>

== Falkenhayn ==
von Falkenhayn, von Falckenhein, von Falkenhein<br>
To przykład rodu szlacheckiego, którego jedna z rodzin osiadła we Wrocławiu i uzyskała jego prawa miejskie. Jej przedstawicie nie afiszowali się z tym (nie ubiegali się o urzędy w radzie), ale zawierali małżeństwa z przedstawicielami miejskiego patrycjatu. Rodziny takie, zajmujące się handlem, ich szlacheckie środowisko ironicznie nazywało ''Pfeffersäcke''.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Falkenhayn epitafium Krappe.jpg|alt=Herb Falhenhayn, Wrocław, fara|Herb rodziny von Falkenhayn pod postacią Katrzyny Krapff z domu Falkenhayn na [[Epitafium Krappów|epitafium Krappów w kościele św. Elżbiety]].
</gallery>

== Fischer ==
Fischer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Fischer Breslau.jpg|<div style='text-align:justify;>Fischer na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Narcyza_Fischera_i_jego_żony|epitafium Narcißa Fischera (zm. 1546) i jego żony Anny Rindfleisch (zm. 1576)]]; fara elżbietańska</div>
</gallery>

== Flandrin ==
Flandrin, von Flandrin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Flandrin Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Flandrin; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Flandrin, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Flandrin|Herb rodziny Flandrin <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Foyt ==
Foyt, Foit, Vogt, Voyt. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]]
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Foyt.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika [[Kapliczka Dompniga|Mathiasa Foyta]]</div>
Plik:Foyt Kapliczka.jpg|alt=Gmerk Foyt|<div style='text-align:justify;>Gmerk rodziny Foyt na kapliczce Foyta z 1491 r. błędnie nazywanej [[Kapliczka Dompniga|kapliczką Dompniga]]
Plik:Vogt, Stein.jpg|alt=Gmerk Fogtów, Wrocław|Gmerk wrocławskiej rodziny Foyt <small>(Stein 1963, 165)</small></div>
</gallery>

== Frankenstein ==
von Frankenstein, Franckensteyn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Frankenstein herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Frankenstein; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]</div>
Plik:Frankenstein, Stein.jpg|alt=Herbik, gmerk we Wrocławiu|Herb rodziny von Frankenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Freitag ==
Freitag, von Freytag, Freitag von Kupferberg, Freitag von Sapratschine
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Freitag Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Freitag; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Freitag, Stein.jpg|alt=Familienwappen Freitag|Herb rodziny Freitag <small>(Stein 1963, 259-269 (t. XXIV))</small>
</gallery>

== Froelich ==
Froelich, von Fröhlich, Fröhlich von Freudenfels
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Froelich, Stein.jpg|Herb rodziny Froelich (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Fürst ==
Fürst, von Fürst, Fürst von Kupferberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Furst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Fürst von Kupferberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gartz ==
Gartz, von Gartz und Rietzau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gartz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński wrocławskiej rodziny|Herb rodziny Gartz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gellhorn ==
Kupiecka rodzina aktywna we Wrocławiu w II poł. XIV w.
von Gellhorn, Gelhor
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gellhorn, Stein.jpg|alt=Herbik|Herb rodziny von Gellhorn (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Gellhorn Nowizna.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na ścianie jednej z wież alkierzowych pałacu w Nowiźnie koło Dzierżoniowa. Pałac był własnością Gellhornów w XVII i XVIII w. Herb można zobaczyć też na epitafiach w wielu dolnośląskich miejscowościach, np. w Nasławicach czy w Starym Zamku, wsiach w pow. wrocławskim.</div>
</gallery>
Peczoldus Gelhorn był ławnikiem w 1347 roku (nr 10) i rajcą w roku 1350 (nr 8). W tym czasie aktywni w mieście byli także Hanco (Hancone dicto Gelhor, świadkuje w 1352 r.) i Nicolaus (wspomniany w 1364 roku jako obywatel Wrocławia). Wszyscy, a może również niejaki Ekhardus, byli prawdopodobnie braćmi. Nicolaus z pewnością posiadał majątki ziemskie. W następnym pokoleniu Peter i Steibke, synowie Peczoldusa (Petzolda), byli nadal kupcami i obywatelami Wrocławia (aktywni w latach 1387–1406), ale już wtedy rodzina miała wiele majątków ziemskich, również lennych, i stopniowo weszła w stan ziemiański. Gelhornowie nie zapisali się więc wyraźnie w historii Wrocławia (incydentalne i odległe miejsca w radzie, kilka wzmianek w dokumentach) ale ród von Gellhorn to z kolei bardzo znana, rozrodzona i wpływowa szlachecka rodzina na Śląsku. Stein twierdzi <small>(Stein, ''Der Rat ...'', s. 113-114)</small>, że Niklaus był protoplastą kilku jej gałęzi: z Piotrówka (v. G und Petersdorf), z Mokrzeszowa (v. G und Kutzendorf), Przezdrowic (v G. und Prschidrowitz), bracia Peter i Steibke mieli dać początek liniom ze Starego Grodkowa (v. G. und Altengrottkau), z Rogowa (v. G und Rogau), z Bąkowic (v. G und Bankwitz), z Pieszyc (v. G. und Peterswaldau) i (v. G. und Kuchendorf). Von miało się pojawić ok. 1400 r. Czy takie jest pochodzenie von Gellhornów, których jdena z gałęzi została podniesiona w XVII w. do czeskiej wyższej szlachty, czy też Wrocławianie byli jedną z równoległych linii rodu, pozostaje do zbadania. W każdym razie ci ostatni są zasadniczo pomijani w genealogiach rodu i herbarzach.

== Gleissenberg ==
Gleissenberg, von Gleissenberg, Gleißenberg, von Gleißenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gleissenberg, Stein.jpg|Herb rodziny von Gleißenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Goldbach ==
Goldbach, von Goldbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Goldbach Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Goldbach; herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Goldbach, Stein.jpg|alt=Herbik|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Goldbach <small>(Stein 1963, 265, t. XXV 4)</small></div>
</gallery>

== Gossinger ==
Gossinger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gossinger, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczński, Wrocław|Herb rodziny Gossinger, Wrocław (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Görlitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Görlitz, Stein.jpg|Herb rodziny Görlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Götz ==
Götz, Göz, Goetz, von Götz und Schwanenflies, von Götz und Schwanenfliess, von Götz und Schwanenfließ, Götz von Schwanenfließ
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg|Götz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium z 1670 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Gotz, Stein.jpg|Borgerliga vapen Götz|Herb rodziny Götz von Schwanenfließ (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Nobilitacja w 1662 r. Johann Götz (1600-1677) podniesiony do dziedzicznej szlachty czeskiej (dyplom 13 VI 1662) z tytułem von Schwanenfliess .

== Gremmel ==
Gremmel, Gremil, Gremmil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gremmel Epitafium Hansa Scholza.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Elżebiety (Elizabeth) Scholz z domu Gremmel [[Epitafium Hansa Scholze|na epitafium męża]]; Fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Izba Seniora Gremmel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Gremmela.</div>
Plik:Gremmel Schellenberg.jpg|<div style='text-align:justify;>Gremmel u Schellenberga <small>(Schellenberg, Schlesisches..., tab.30,18.)</small></div>
Plik:Gremmel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Gremmel <small>(Stein, Der Rat..., tab. XXX)</small></div>
</gallery>
Rodzina Gremmel (zapisywana też jako Gremil, Gremmil) wywodzi się z Hrabstwa Kłodzkiego, gdzie jej obecność jest potwierdzona źródłowo od początku XIV wieku. Członkowie tego rodu pełnili istotne funkcje w lokalnej administracji wiejskiej i miejskiej.

Założycielem rodu uchwytnym w źródłach jest Gremmel, który w latach 1329–1358 pełnił funkcję sołtysa w Idzikowie (Heinrichsdorf) oraz Żelaźnie (Eisersdorf). Jego syn, Petz Gremmel (zm. 1363), przeniósł się do miasta, zostając ławnikiem w Kłodzku i wchodząc w koligacje z miejscową elitą poprzez małżeństwo z córką radnego Menzla Liebsteina.

Kolejne pokolenia umocniły pozycję rodu w Kłodzku:
* Nickel (zm. 1387): Wnuk protoplasty, właściciel dóbr w Wojciechowicach (Königshain) i ławnik. Był człowiekiem pobożnym i majętnym – w 1368 roku odbył pielgrzymkę do Rzymu (Romfahrt).
* Paul (zm. 1407): Syn Nickela z pierwszego małżeństwa, obywatel Kłodzka. Podobnie jak ojciec, podjął trud podróży do Rzymu w 1381 roku. Jego żoną była Dorothea von Meckewitz.
* Inni przedstawiciele: Dokumenty wymieniają także Bernharda (pana zastawnego Dusznik i Łomnicy w latach 1385–1409) oraz Konrada i Henila.

Około połowy XV wieku jeden z Gremmelów, '''Hans Starszy (zm. 1499)''', syn Hansa, ławnika w Kłodzku, '''wyemigrował do Wrocławia''', gdzie zrobił błyskotliwą karierę.

Był kupcem. Obywatelstwo miasta uzyskał w 1454 roku, a w 1475 roku wszedł do Rady Miejskiej. Zasiadał w niej nieprzerwanie przez 24 lata, pełniąc naprzemiennie funkcje ławnika oraz rajcy (konsula). Jego pozycja rosła stopniowo: w 1488 r. był jako piąty rajca skarbnikiem miejskim (cammerarius, Kämmerer, kamlarz), w latach 1491–1492 był drugim rajcą, w 1494 i 1497 przewodniczącym ławy. W 1494 r. został wybrany asesorem w sądzie lennym księstwa (Königlicher Mann, "mężem królewskim"). W 1493 roku objął najwyższą funkcję w mieście i księstwie wrocławskim – był przewodniczącym (starszym) rady i tym samym starostą księstwa wrocławskiego (Landeshauptmann). Pod koniec życia, ze względu na choroby, prosił o zwolnienie z najwyższych funkcji, zadowalając się w latach 1498–1499 stanowiskiem trzeciego rajcy. Jako pełniący w niektórych latach rajcowskie funkcje kamlarza, rajcy sprawującego nadzór budowlany (Bauherr) i seniora Rady w najważniejszych latach przebudowy wrocławskiego Ratusza, nadającej mu dzisiejszy kształt, miał wokół tego dzieła niemałe zasługi, porównywalne z dokonaniami Nicolausa Tinzmanna czy Hansa Krapffa.

Zgromadzone środki Hans Starszy inwestował w ziemię. W 1485 roku nabył majątek Brzezinka Średzka (Groß-Bresa), a także dobra w Kulinie, Zakrzowie i czynsz z Wilkowa (powiat średzki). Posiadał również dom przy Rynku, który sprzedał jednak już w 1476 roku. Był dwukrotnie żonaty: z Anną von Lemberg (ród patrycjuszowski) i Magdalene Greseling (ojciec bogaty kramarz). Jego córki wżeniły się w znane wrocławskie rody (von Bank, Tamme, Jopner, Scholtz).

Ród nie przetrwał jednak we Wrocławiu próby czasu. Syn Hansa Starszego, Hans Gremmel Młodszy (zm. 1509) został rajcą w 1508 r., ale nie zdołał utrzymać jego dziedzictwa. Już w 1500 roku, wraz z rodzeństwem (sistrami), sprzedał większość ojcowskich majątków ziemskich (poza Kulinem).

Kres wrocławskiej linii nastąpił szybko. Syn Hansa Młodszego, Achatius, zmarł w 1550 roku. Jego jedyny syn, Martin (zm. 1552), został duchownym (proboszczem w Prudniku). Wraz z jego bezpotomną śmiercią wrocławski ród rajców wygasł w linii męskiej.

Herb

Rodzina posługiwała się herbem, który przedstawiał trzy rogi ułożone wokół grotu strzały. Klejnot na hełmie stanowił pojedynczy róg. Barwy nieznane. Taki herb widnieje na tarczy herbowej umieszczonej w zworniku Izby Seniora Rady w Ratuszu Wrocławskim z 1485 roku i na kamiennym epitafium Hansa Scholza z 1505 roku w kościele św. Elżbiety (z nieco innym układem rogów i tarczy). Możliwe, że mamy do czynienia z klasycznym herbem mieszczańskim przyjętym przez rodzinę, niepotwierdzonym listem herbowym.

== Grundmann ==
Grundmann, von Grundmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Grundmann, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Grundmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Gutteter ==
Gutteter, von Gutteter, Gutthäter, Gudetter, Gutthaeter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Gutthater Blazek I.jpg|Gutthäter <small>(Blažek, ''Der abgestorbene Adel... T 1,'' Taf. 29)</small>
Plik:Gutteter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Gutteter <small>(Stein, ''Der Rat...,'' Taf. XVI)</small>
</gallery>

== Hackner ==
Hackner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hackner Christoph gmerk.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana do 1705 r.<ref name="Jung">Jung, Hans. ''Christoph Hackner: ein schlesischer Barockbaumeister.'' Breslau 1933, okładka i s. 10.</ref>
Plik:Hackner Christoph pieczęć.jpg|Pieczęć Christopha Hacknera używana po 1705 r.<ref name="Jung"/>
Plik:Hackner Christoph herb.jpg|Herb Christopha Hacknera na okładce książki o nim z 1939 r.<ref name="Jung"/>
</gallery>
Wrocławski budowniczy Christoph Hackner do 1705 r. używał pieczęci z gmerkiem nawiązującym do symboliki cechu murarzy. Od 1705 r. posługiwał się pieczęcią z herbem<ref name="Jung"/>. Zmiana ta mogła wiązać się z uzyskaniem tytułu cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister). Na zaprojektowanym przez niego własnym epitafium, znajdującym się na kościele św. Krzysztofa we Wrocławiu (por. [[Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu#Epitafium Christopha Hacknera|Epitafium Christopha Hacknera]]), umieszczono symbole odnoszące się do cechu murarzy, natomiast herb najprawdopodobniej nie został tam przedstawiony. Epitafium jest częściowo uszkodzone, a inskrypcje pozostają obecnie nieczytelne.

'''Christoph Hackner''' (1663–1741) był budowniczym i architektem barokowym działającym głównie we Wrocławiu i na Śląsku. Uczył się zawodu w Jaworze, a następnie we Wrocławiu u Johanna Georga Knolla, gdzie w 1696 uzyskał tytuł mistrza murarskiego. Od 1705 pełnił funkcję starszego cechu murarzy i kamieniarzy. Prawdopodobnie w tym samym roku uzyskał również tytuł cesarskiego budowniczego kameralnego (Kaiserlicher Kammerbaumeister), który wiązał się z pełnieniem funkcji rzeczoznawcy i doradcy budowlanego przy administracji cesarskiej na Śląsku. Osiągnął wysoką pozycję zawodową jako inspektor budowlany magistratu oraz budowniczy miejski, realizując liczne projekty dla władz miejskich i fundatorów kościelnych. Do jego najważniejszych dzieł należą m.in. pałac Hatzfeldów we Wrocławiu, przebudowa zamku w Leśnicy oraz udział w budowie gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego; był także autorem bramy między kamieniczkami Jaś i Małgosia przy kościele św. Elżbiety. Jego działalność świadczy o znaczącym udziale w kształtowaniu architektury barokowej Śląska oraz o dużym uznaniu, jakim cieszył się wśród współczesnych.

== Hadamer ==
Hadamer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hadamer fe.jpg|Herb wrocławskiego kupca Johanna Friedricha Hadamera (zm. 1647) na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Friedricha_Hadamera|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Halmann ==
Halmann, Halmann von Halmenfeld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hallman, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Halmann von Halmenfeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haniwald ==
Haniwald von Eckersdorf (Hanniwald, Hanniwaldt, Hannewald, Hanwald, Hanwalt i in)<br>
Rodzina pochodząca z Bolesławca osiadła we Wrocławiu w II poł. XVI w. Nie weszli do Rady Miasta ale utrzymywali bliskie kontakty z rodzinami patrycjatu, posiadali majątki w [[księstwo wrocławskie|księstwie]] i pełnili w nim urzędy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hanwald von Eckersdorf.jpg|Herb w zwieńczeniu portalu (1602) kaplicy [[#Uthmann und Schmolz|Uthmannów]] kościoła Świętej Trójcy w Żórawinie
</gallery>

== Haunold ==
von Haunold, Haunolt, Hawnold, Hawnolt, Ritter von Haunold, Haunold I, od 1523 von (auf) Bresa (Brzezina koło Miękini) gdy Achacy (zm. 1532) został wyniesiony do dziedzicznego czeskiego stanu szlacheckiego.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Haunold.jpg|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Haunolda
Plik:Haunold Achacy herb.jpg|Achacy Haunold (zm. 1532); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|fara elżbietańska]]
Plik:Haunold herb na epitafium Saurmanna 1569.jpg|[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb Haunoldów na epitafium Konrada Saurmanna zm. 1561 znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]; odnosi się do pierwszej żony Konrada Anny
Plik:Haunold I, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Haunold (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haunold II ==
[[Haunold II]], Haunold-Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold II 1588.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Haunold II]] na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Peter z lewej, a przed nim trzej synowie.
Plik:Haunold-Rumberg Johann.jpg|<div style='text-align:justify;>Tarcza herbowa; według inskrypcji Johanna von Haunoldt und Rumberg; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|fara elżbietańska]], I poł. XVII w.</div>
Plik:Haunold II na epitafium Kittelów.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] z ok. 1650 r. w hali wieży fary elżbietańskiej. Reprezentuje 2 żonę Hansa [[#Kittel|Kittela]] Elisabeth Susanne (1620-1649).</div>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Haunold (dla patrzącego z prawej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Haunold (1566-1621); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]], 1652</div>
Plik:Haunold II, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny Haunold-Sacherwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Haupt ==
Haupt, von Haupt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haupt Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Haupt; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Haupt, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Haupt <small>(Stein 1963, 271, t. XXVII)</small>
</gallery>

== Heide ==
von Heide, de Heyda, von Heydebrand, und der Lasa
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heide, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański|Herb rodziny von Heide (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hemmerdey ==
Hemmerdey, von Hemmerdey
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hemmerdey 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Hemmerdey (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Hemmerdey, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hemerdey|Herb rodziny Hemmerdey (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hermann ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hermann.jpg|Hermann; Herb: w polu błękitnym lew srebrny trzymający chorągiew. Klejnot: ramię w zbroi ze sztyletem, między skrzydłami w rozwarciu<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6">Siebmacher, ''Zweitausend bürgerliche Wappen'', Bd. 5, Abt. 1, s. 9, Taf. 6.</ref>.
</gallery>
Michael Hermann, kaznodzieja we Wrocławiu, profesor prawa kanonicznego, inspektor szkolny (zm. 1669)<ref name="SiebmacherGA5,1-9,6"/>.

== Hertwig ==
Hertwig, von Hertwig, Hertwigk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hertwig 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący Małgorzatę von Hertwig, trzecią żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Hertwig 1560.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|epitafium z 1560 r. Andreasa Hertwiga (zm. 1575)]]. Andreas otrzymał w 1557 r. potwierdzenie szlachectwa i udostojnienie herbu (nobilitację do czeskiej szlachty dziedzicznej uzyskał w 1632 r. jego ojciec Tilemann). Z porównania z herbem z 1545 widać, że zmienił się hełm z mieszczańskiego "żabiego pyska" oraz pojawiła się korona.</div>
Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Hertwig na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Piąty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Katharinę (1558-1596), od 1584 żonę Tilemanna Hertwiga (1553-1605).</div>
Plik:Hertwig, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Hertwig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heseler ==
Heseler, Hesler, Hessler, Hezeler, Heyzeler, Hewseler, Hezler, von Hessler, Hesler von Waldau, Hessler von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesler Mülverstedt 1908.jpg|Herb Heslerów używany w Turyngii <small>(Mülverstedt 1908, 14 (t. IX))</small>
Plik:Hessler Kalina.jpg|Hessler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Heseler, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Hesse|Herb rodziny Heseler <small>(Stein 1963, t. XVII)</small>
</gallery>

== Hesse ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hesse, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański Hesse|Herb rodziny Hesse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Heilandt ==
Heilandt, von Heilandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heilandt, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Heilandt (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herdegen ==
Herdeni, Herdein, Herdan von Teichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Heredegen, Stein.jpg|Herb rodziny Herdegen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herbst ==
Herbst, von Herbst
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Drugi herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Barbarę (1570-1602), od 1588 żonę Bartholomäusa Herbsta (1554-1617).</div>
Plik:Herbst, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Herbst (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Herrgott ==
Herrgott, Hergott
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Czwarty herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Magdalenę (1562-1626), od 1583 żonę Paula Herrgotta (zm. 1597), wrocławskiego kupca.</div>
</gallery>

== Heugel ==
Heugel, von Heugel, Hewgil, Hewgel, Heygel, von Heugel und Polockwitz<br>
12 października 1539 roku ród Heugel został nobilitowany; 27 stycznia 1642 roku otrzymał cesarskie potwierdzenie szlachectwa.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4S.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wawrzyńca Heugela</div>
Plik:Heugel 1488.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) Wawrzyńca Heugela; [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]</div>
Plik:Heugel Hans epitafium.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Od_Wieży_do_kruchty_południowej|epitafium Hansa Heugela (zm. 1553)]] na południowej elewacji fary elżbietańskiej
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;>Heugel (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Heugel na epitafium Kaspara Heselera.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]. Herb dotyczy matki Elżbiety - Margarethe von Heugel und Pollogwitz (zm. 1576).</div>
Plik:Heugel Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Heugelów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Heugel, Stein.jpg|alt=Herbik mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Heugel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hildebrand von Mylnow ==
Hildebrand von Mylnow, Hildebrandus, Hyltenbrandt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hildebrand, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hildebrand von Mylnow (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hirsch ==
Hirsch, Hirsch von Kaltenbrunn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hirsch na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb rodziny Hirsch; plakieta pod epitafium Krappów, ok. 1580]]
</gallery>

== Hoffmann ==
Hoffmann, Hoffmann von Hoffmannswaldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hoffmannswaldau 1679.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Hoffmann na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#W_nawie południowej|tarczy herbowej w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy poety, kupca, starszego rady i namiestnika księstwa wrocławskiego Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (1616-1679).</div>
Plik:Hoffmann, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Hoffmann von Hoffmannswaldau <small>(Stein 1963, t. XXIII)</small>
</gallery>

== Holczel ==
Holczel, Holczell, Holtzell, Hölezel, Hölczel, Höltzel, Hölczels. Patrz [[Gmerki mieszczan wrocławskich]].
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holczel.jpg|Herb mieszczański [[Jan Holczel|Jana Holczela (Hanz Holeczell)]] z. 1512 na jego obrazowym epitafium. Gmerk jako godło na tarczy.
</gallery>

== Holtz ==
von Holtz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z lewej herb rodziny von Holtz na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; Martha Haunold z d. von Holtz pierwsza z lewej</div>
</gallery>

== Holtzbecher ==
Holtzbecher, Holtzbecher von Grunau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Holtzbecher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan we Wrocławiu|Herb rodziny Holtzbecher von Grunau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hörnig ==
Hörnig, von Hornig, Harnig, Hoernig, Hornick, Horning, Hürniger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hornig gmerk, Stein.jpg|alt=Hofzeichen Hornig|Gmerk Hornigów (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Hörnig herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Hernigów|Na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety: 1,3,5 i 7
Plik:Hürniger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Hornig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hornig|Herb rodziny von Hornig (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Hubrig ==
Hubrig, von Hubrig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Hubrig Kalina.jpg|Hubrig; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Hubrig, Stein.jpg|alt=Herb rodziny wrocławskiej von Hubrig|Herb rodziny Hubrig <small>(Stein 1963, 269-270 (t. XXVI))</small>
</gallery>

== Huber ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Huber Sebald herb.jpg|Herb Sebalda Hubera (zm. 1504) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|płycie z jego nagrobka w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Jaeger ==
Jaeger, Jäger, Jaeger von Jaegersburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jaeger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jaeger von Jaegersburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Jenkwitz ==
Jenkwitz, Jenckewitz, Jancowicz, Jencowicz, von Jenkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz herb Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>[[:Plik:Wierzbna Dyprand von Reibnitz.jpg|Płyta nagrobna Dypranda (Dippranda) von Reibnitz w Wierzbicach pow. wrocławski (zm. 1575)]]; herb matki Christine Jenkwitz</div>
Plik:Jenkwitz gmerk, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Jenkwitz|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenkwitz, Blazek.jpg|(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jenkwitz-Posadovsky ==
Jenkwitz, Jenckwitz, Jenckewitz, Jenckewitch, Jenckewicz, Jenkwitz genannt Posadowsky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Jenkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Jenkwitz na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok 1515
Plik:Jenkwitz Posadowski herb 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|Jenkwitz-Posadowski na epitafium Mikołaja Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego (1537)]]</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herb Jenkwitzów Posadowskich (z prawej) na nieistniejącym portalu kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 (2. poł. XVI lub 1. poł. XVII)
Plik:Jenkwitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Jenkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Jenckwitz, Blazek.jpg(Siebmacher, 1890, tablica 35<ref name="Blazek 1890"/>)
</gallery>

== Jentsch ==
Jentsch, Jentsche, Jentcz, Gencz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Jentsch.jpg|Herb (gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady w wrocławskim ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje radnego Davida Jentscha (zm. 1509)
Plik:Jentsch 1488.jpg|Herb (gmerk) Davida Jentscha (zm. 1509); [[:Plik:Jentsch D. i Heugel W.jpg|miniatura w Psalterium cum hymnis z 1488 r.]]
Plik:Jentsch 1545.jpg|Herb (gmerk) reprezentujący zmarłą w 1515 r. Barbarę Jentsch, pierwszą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Jentsch Kalina.jpg|Herb (gmerk) na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Jentsch, Stein.jpg|Handgemal Jentsch, Breslau|Herb (gmerk) rodziny Jentsch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John I ==
John, von John
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John I, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny von John (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== John II ==
John, von John, John von Cosel, John von Wilkau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:John II Kalina.jpg|John; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:John II, Stein.jpg|Handgemal John, Breslau|Herb rodziny John <small>(Stein, 1963, 279 (XXIX))</small>
</gallery>

== Kanth ==
von Kanth, Sechsbecher, Ganczke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kanth, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej|Herb rodziny von Kanth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Keltsch ==
Keltsch, Költsch, Költsch von Pruck
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Keltsch Rynek 2.jpg|Herb Keltsch w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Konrada Keltscha, kupca futrami, który zbudował tę kamienicę (1587-1589). Obok herb jego żony, Apolonii z domu [[Herby mieszczan wrocławskich#Tarnau|Tarnau]].
</gallery>

== Kemmerer ==
Kemmerer, von Rasselwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kemmerer, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kemmerer|Herb rodziny Kemmerer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kirchpauer ==
Kirchpauer, Kirchenpauer, Kirchenpaur, Kirchpauer von Kirchdorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirchpauer herb.jpg|Kirchpauer w zwieńczeniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
Plik:Kirchpauer herb 2.jpg|Kirchpauer na [[:Plik:Kirchenpauer epitafium rodzina.jpg|obrazie przedstawiającym rodzinę]] będącym częścią [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605); fara elżbietańska]]
</gallery>

== Kirsten ==
Kirstein, Kirstan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kirsten Schellenberg.jpg|Gmerk przypisywany ze znakiem zapytania rodzinie Kirsten przez Schellenberg 1938, 66-67 i tabl. 31/40
Plik:Kirsten herb.jpg|Herb Kirsten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|płycie nagrobnej w kaplicy Uthamnnów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Kirsten, Stein.jpg|Burgher arms Kirsten in Breslau||Herb rodziny Kirstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kittel ==
Kittel, von Kittel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kittel herb.jpg|Herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana_wschodnia_hali_wieży|epitafium rodziny Kittel]] w hali wieży fary elżbietańskiej (ok. 1650).
</gallery>

== Klose ==
Klose, Kloss, von Klose
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Klose, Stein.jpg|Burgher arms Klose in Breslau||Herb rodziny Klose (Stein<ref name="Stein"/>); według listu herbowego z 1570 (Siebmacher opr. Blážek 1894, 24)
Plik:Klose.jpg|Herb na płycie z nagrobka, XVI w. (Luchs 1860, 63); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]; Siebmacher opr. Blážek (1894, 24) podaje, że taki herb Klose w 1697.
</gallery>

== Kober von Kobersberg ==
Kober, Kober von Kobersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kober von Kobersberg.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kober, Hausmarke|Herb rodziny Kober (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Knebel ==
Knebel, Knebil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Knebel Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Knebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Knebel, Hausmarke|Herb rodziny Knebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Koeßler ==
Koessler, Koseler, Koeßler, Kösler, von Koessler
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Koeßler, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Koeßler, Hausmarke|Herb rodziny Koeßler (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kolhas ==
Kolhas, von Kolhas
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kolhas, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kolhas, Hausmarke|Herb rodziny von Kolhas (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kottwitz ==
von Kottwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kottwitz.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kottwitz, Hausmarke|Herb rodziny von Kottwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krakau ==
von Krakau, de Cracovia, także Wirsink
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krakau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krakau|Herb rodziny von Krakau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krapff ==
Krapff, Krappe, Crapff, Cruyff, Crapp, Krapp, Krappe, Krapph, Krapphe
===== Gmerk (''Hausmarke'') =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2E.jpg|Na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) reprezentuje radnego Hansa Krappe starszego
Plik:Krappe konsola.jpg|Gotycka konsola z końca XV w. z gmerkiem Krapff; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
Plik:Krappe herb z epitafium rodziny Krapff.jpg|Gmerk na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa starszego (pierwsza postać od lewej); ok. 1515
Plik:Krapphe.jpg|alt=Gmerk mieszczński|Krappe (Krapph) gmerk (Schellenberg<ref name="Schellenberg">Alfred Schellenberg. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.</ref>)
Plik:Krapff gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Krapff|Gmerk Krapffów (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

===== Herb =====
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Karappe Hans zm. 1497.jpg|Krappe na mosiężnej tablicy z nagrobka Hansa Krappe (zm. 1497); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplica Dumlosych]]
Plik:Krap Hans.jpg|Tarcza w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|kaplicy Dumlosych w farze elżbietańskiej]]. Pochodzi z nieistniejącej kaplicy Krappów i jest związana z Hansem Krappe (zm. 1517) jako fundatorem ołtarza. Napis na szarfie: 1505 lub 1507 hans krap.
Plik:Krappe II herb z epitafium rodzinny Krapff.jpg|Bürgerliche Wappen, Breslau|Herb na [[Epitafium Krappów|epitafium Krapffów (Krappów) w farze elżbietańskiej]] pod postacią Hansa Krapffa młodszego (druga postać od lewej); ok. 1515.
Plik:Krappe herb na plakiecie herbowej 1580.jpg|[[Epitafium Krappów|Herb na plakiecie herbowej z ok. 1580 r. znajdującej się pod epitafium z ok. 1515 r.; związany z Kathariną Krappe.]]
Plik:Krapff.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Krappe, Blazek.jpg|alt=Herb miszczański Krappe|Herb mieszczański Krappe (Siebmacher, Blážek, 1890<ref name="Blazek 1890">Johann Siebmacher. ''Der abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien. Zweiter Theil.'' oprac. Konrad Blážek. Nürnberg: 1890.</ref>)
Plik:Krapff, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krappe|Herb rodziny Krapff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Krebel ==
Krebil, Crebel, Crebil, Crevil, Knebil, Kribel, Kriebel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Krebil.jpg|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentujący rajcę Petera Krebela
Plik:Krebel herb epitafium Hieroniumusa.jpg|Herb na epitafium [[Hieronimus Krebel|Hieronimusa Krebela]], 1509
Plik:Krebel Peter herb na obrazie.jpg|Herb na portrecie [[Peter Krebel|Petera Krebela]] jako starosty księstwa wrocławskiego (obraz I poł. XVII w.)
Plik:Krebel, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krebel|Herb rodziny Krebel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer I==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmer I, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Kretschmer|Herb rodziny Kretschmer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kretschmer II ==
Kretschmer, Kretschmar, Kretzschmar, von Kretzschmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kretschmar Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Kretschmer</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Kretschmer II, Stein.jpg
</gallery>

== Krieg ==
Crickow, Crigk, Crikow, Krig, Krieg, Krickau, von Krickau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Krickau, Stein.jpg|alt=Herb patrycjuszowskiej rodziny mieszczańskiej Krickau|Herb rodziny von Krickau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kromayer ==
von Kromayer, Cromer, Cromair, Krameir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, u góry, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Jenkwitz i Kromayer.jpg|<div style='text-align:justify;>Kromayer, z prawej< na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
Plik:Kromayer, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Kromayer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kühn ==
Kühn, Kühn von Kühnheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kuchn.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny Kühn von Kühnheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Kurn ==
Kurn, Kürn, Churn
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Kurn.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Kurn na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była Hedwig Kurn, poślubiona w 1484 r., zmarła w 1491.</div>
Plik:Kurn, Stein.jpg|alt=Herb domowy Kurn|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Kurn, klejnot nieznany. Według danych z archiwum miejskiego (Stein<ref name="Stein"/>). Prawdopodobnie błąd Steina.</div>
</gallery>

== Ladebach ==
Ladebach, Ladenbach, Ladenbacher (von)<br>
Mieszczańska rodzina z Chojnowa (Haynau), której jedna linia osiedliła się w poł. XVI w. we Wrocławiu. Prawdopodobnie szlachectwo ok. 1580 r.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ladebach Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
</Gallery>

== Landshutter ==
Landshutter, von Landshutter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Landshutter, Stein.jpg|alt=Herb mieszczński Landshutter|Herb rodziny Landshutter (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lausnitz ==
von Lausnitz, Lausitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lausnitz, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|Herb rodziny von Lausnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lebe ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SE.jpg|<div style='text-align:justify;> alt=Handgemal, Breslau|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Mathiasa Lebe</div>
Plik:Lebe gmerk, Stein.jpg|alt=Gmerk Lebe|Gmerk rodziny wrocławskiej Lebe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Lebe Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lebe <small>(Siebemacher 1894, 166, T. 105)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
</gallery>

== Lemberg ==
Lemberg, Lewenberg, Löwenberg, Lewenberk, von Löwenberg, Lewinberk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3NE.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb mieszczański (Hausmarke, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Witche Lemberga</div>
Plik:Lemberg, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb (gmerk) rodziny Lemberg (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Löwenberg, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Löwenberg (Stein<ref name="Stein"/></div>
</gallery>

== Leubel ==
Leubel, Leubelius, von Loeben
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Leubel, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Leubel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Liebentantz ==
Liebentantz, von Liebentanz, Liebentanz von Liebenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Liebenau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Liebentanzt <small>(Siebemacher 1894, T. 17)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza]]. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Liebentanz, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Liebentanz von Liebenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Lindner I ==
Lindner, Lindener, von Lindner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>U dołu z prawej herb Lindner na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]; reprezentuje pierwszą żona Petera Ursulę z d. Lindner (zm. 1552) - pierwsza z prawej.</div>
Plik:Lindner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Lindner; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Lindner, Stein.jpg|alt=Herb, Wrocław|Herb rodziny Lindner (<small>Stein 1963, t. XIX</small>)
</gallery>

== Lindner II ==
Lindner, Lindener
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Lindner Nicolaus herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikolaja Lindnera|jego epitafium]]</div>
</gallery>

== Luck ==
Luck, Luck von von Boguslawitz, von Luchsen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Luchsen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na balustradzie [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Tarcza_z_herbem_rodziny_Luck_(Luchsen)|północnego chóru bocznego]] w farze elżbietańskiej we Wrocławiu</div>
</gallery>

== Maurer ==
Maurer, Mewerer, Maurerus
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Maurer, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb mieszczański rodziny Maurer (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Mehl ==
Mehl von Strehlitz, Melh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mehl, Stein.jpg|alt=Gmerk, Wrocław|Herb rodziny Mehl von Strehlitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meisner ==
Meisner, Meissner, Meisener, Meißner, Meysener
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4W.jpg|Hauszeichen, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb (''Hausmarke'' - znak domu, gmerk) na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Hieronimusa Meisnera</div>
Plik:Meissner, Stein.jpg|Gmerk Meissner, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') wrocławskiej rodziny mieszczańskiej Meissner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
=== Meisner ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner epitafium Krappe.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Meisner pod czwartą od prawej postacią kobiecą na [[Epitafium Krappów]] (ok. 1515). To Beatrix Meisner, żona Hansa II Krapffa (postać męska druga od lewej). Między nimi ich dzieci.</div>
Plik:Meißner, Stein.jpg||alt=Hofzeichen, Herb domowy Meisner|Herb rodziny Meisner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Meißner ==
Meißner, Meissner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Meisner na epitafium Johanna Meisnera.jpg|<div style='text-align:justify;>Meißner na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johanna_Meissnera_i_jego_żony_Marthy_z_domu_Fischer|epitafium Johanna Meissnera (zm. 1588) w farze elżbietańskiej]]</div>
</gallery>

== Merboth ==
Merboth, Merbotho, von Merboth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Merboth, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Merboth|Herb rodziny Merboth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Metzler ==
Metzler, Metzler von Feldkirch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Metzler Kalina.jpg|Metzler; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Metzler, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Metzler von Feldkirch|Herb rodziny Metzler von Feldkirch <small>(Stein< 1963, t. XV 4)</small>
</gallery>

== Michelsdorf ==
von Michelsdorf, Michilstorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Michelsdorf, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Michelsdorf|Herb rodziny von Michelsdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Miltner ==
Miltner, Miltner von Miltenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Miltner 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Miltnerów von Miltenberg na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herby_Miltner_von_Miltenberg_na_balustradach_empor_naw_bocznych| balustradach empor naw bocznych]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Miltner 2.jpg|Jak wyżej
Plik:Miltner Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina.</div>
Plik:Miltner, Stein.jpg|alt=Hofzeichen, Herb domowy Miltner|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Miltner von Miltenberg (<small>Stein 1963, 263, t. XXV 1)</small>)</div>
</gallery>

== Mittelstrass ==
Mittelstrass, Mittelstras
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej u góry na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]]. Herb reprezentuje najstarszą córkę Petera Ursulę (1549-1604), od 1574 żona Matthiasa Mittelstrassa.</div>
</gallery>

== Mollensdorf ==
von Mollensdorf, Molstorf, Möllendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mollensdorf, Stein.jpg|Herb rodziny von Mollensdorf (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Monau ==
Monau, Monaw, von Monau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Monau na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|epitafium Sebastiana Monau (zm. 1534)]] na południowej ścianie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Monau 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Monau na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Monau (lewa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Katharina von Monau (1500-1578) była matką Josefa.</div>
Plik:Monau, Stein.jpg|Herb rodziny von Monau <small>(Stein 1963, t. 15)</small>
</gallery>

== Morenberg ==
Morenberg ([[Gregor Morenberg|Schwab]]), Morenberger, Morenbergk, Mörnberg von Morenberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Morenberg 1583.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]] w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]].</div>
Plik:Morenberg i Heugel.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583 w farze elżbietańskiej.</div>
Plik:Morenberg 1598.jpg|<div style='text-align:justify;> Morenberg na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy Magdalene von Morenberg, zm. w 1567, I żony Josefa (od 1559).<div>
Plik:Morenberg Elbing.jpg|<div style='text-align:justify;>Ekslibris [[Gregor Morenberg|Andreasa Morenberga]] (1548-1609) w ośmiotomowej Biblii Poliglota, podarowanej przez niego Bibliotece Gimnazjalnej w Elblągu </div>
Plik:Morenberger Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Morenbergerów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Morenberg, Stein.jpg|Herb rodziny Morenberg (Stein 1963, t. XV)
</gallery>

== Mudrach ==
Mudrach, von Mudrach, Modrach, Freiherrn von Mudrach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mudrach Kalina.jpg|Mudrach; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Mudrach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański|Herb rodziny Mudrach <small>(Stein 1963, t. XXII)</small>
</gallery>

== Mühlheim ==
von Mühlheim, Mulheym, Molheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Mühlheim, Stein.jpg|Herb rodziny von Mühlheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Müller von Malkwitz ==
Müller von Malkwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Müller portal 1580.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Müllerów von Malkwitz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Portal_Müllera|portalu do kaplicy św. Katarzyny w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Muller von Malkwitz.jpg|alt=Herb mieszczanski, Wrocław|Herb rodziny Müller von Malkwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Münsterberg ==
von Münsterberg, Munstirberg, Monsterbergk
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Münsterberg, Stein.jpg|Gmerk domowy, Wrocław|Herb rodziny Münsterberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Neumann I ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_4_N|epitafium Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w farze elżbietanskiej]]; wrocławski kupiec urodzony w Pirnie, od 1715 r. przewodniczył radzie parafialnej, nobilitowany prawdopodobnie w 1709 r.</div>
Plik:Neumann nagrobek.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Neumann na mosiężnej płycie z nagrobka prawdopodobnie Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa|farze elżbietańskiej]]. Według Luchs 1860, s. 85, poz. 160 - XVII w., herb niezidentyfikowany, według Burgemeister, Grundmann 1933, s. 117 - XVII w, herby być może [[#Hertwig|Hertwig]].</div>
Plik:Johann Gottlieb Neumann miedzioryt.jpg|<div style='text-align:justify;>Portret Johanna Gottlieba Neumanna (1657-1735) z herbem u dołu. Miedzioryt z 1737 r. autorstwa G.P. Buscha według obrazu F. Jachmanna.</div>
</gallery>

== Neumann II ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Neumann epitafium herb.jpg|Herb Jana Krzysztofa Neumanna (1661-1734) na jego [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana zachodnia i posadzka|epitafium w farze elżbietańskiej]].
</gallery>

== N.N. ==
Herby i gmerki niezidentyfikowane
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:NN 1464.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke) na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Tondo z gmerkiem.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); nieznanego pochodzenia zwornik w kształcie tonda w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, XV w.?
Plik:Konsola gotycka.jpg|Gmerk (herb, Hausmarke); gotycka konsola na 2. filarze w [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Sebalda Saurmana.jpg|Herb na lewej konsoli [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Sebalda Saurmana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch|epitafium Petera i Apolonii Jenkwitzów]], ok. 1515
Plik:NN kaplica Uthmann.jpg|Mężczyzna z buławą, pod nim 3 drabiny pionowo. Niezidentyfikowany mosiężny herb z [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|kamiennej płyty nagrobnej, być może XVI w.; fara elżbietańska]].
Plik:NN 1537.jpg|Zwieńczenie portalu kamienicy przy ul Wita Stwosza 14 (1537 r.); herb (niezidentyfikowany) i portrety fundatorów; Muzeum Architektury
Plik:NN Rynek 3.jpg|Gmerk (Hausmarke) w tympanonie portalu kamienicy Rynek 3, II poł. XVI w.
Plik:NN na epitafium Kaspara Heselera.jpg|Herb na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Kaspara Heselera i jego żony|epitafium Kaspara Heselera (1501-1577) i jego żony Elisabeth von Domelau (1514-1589) w farze elżbietańskiej]]
Plik:NN z epitafium Kittel.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana wschodnia hali wieży|epitafium rodziny Kittel w farze elżbietańskiej]]. Według życiorysu Hansa Kittla i układu herbów na tym epitafium powinien być to herb jego pierwszej żony Marii Scholz (1580 - 27 I 1637), którą poślubił 8 IX 1619. Nie jest to jednak herb wrocławskich [[#Scholtz|Scholzów]]. Hans przebywał (mieszkał) prawdopodobnie w 1618 r. w Toruniu. Być może żona pochodzi stamtąd. Była 11 lat starsza od męża.</div>
Plik:Jenkwitz.jpg|Herby NN i [[#Jenkwitz_Posadowsky|Jenkwitz Posadowsky]] na portalu (nieistniejącym) kamienicy przy ul. Rzeźniczej 3 we Wrocławiu. Ikonografia Wrocławia (II, 187) podaje, że to herb Pachalych, ale [[#Pachaly|herbem Pachalych]] nie jest koń lecz jeleń. Może [[:Plik:Hiekart Paritius.jpg|Hiekart?]].
</gallery>

=== N.N. związane z Götz ===
Niezidentyfikowane herby na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)|epitafium. Johanna Götz und Schwanenfliess (1600-1677) powstałym w 1670 r. w farze elżbietańskiej]]. Herby związane są w jakiś sposób z nobilitacją rodziny w 1662 r., w większości nawiązują do nadanego wówczas [[#Götz|
rodzinie Götz herbu]].
<gallery mode=packed heights=210px>
Plik:Götz na epitafium z 1670.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 3.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 4.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 5.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 6.jpg
Plik:Götz epitafium z 1670 herb 7.jpg|Rosarius von Rosenberg? Żona Magnusa Antona syna Johanna - Anna Margarethe Rosarius von Rosenberg.
</gallery>

== Nostwitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Nostwitz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]. Czwarty herb od lewej, drugi w parze pod postacią Magdaleny (1569-1609), córki bohatera epitafium. Jerzy (Georg) Nostwitz, sekretarz rady miejskiej Wrocławia, był jej drugim mężem.
</gallery>

== Oelhafen ==
Oelhafen, Oelhafen von Schöllenbach, Olhaff, Olhaffen, Ölhafen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oelhafen Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza. Namalował w 1935 r. Otto Kalina. Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen I.</small>.</div>
Plik:Oelhafen, Stein.jpg|Herb mieszczański, Wrocław|<div style='text-align:justify;> Herb rodziny Oelhafen von Schöllenbach (<small>Stein 1963, t. XX</small>). Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen II.</div>
Plik:Oelhafen III.jpg|Siebemacher (1894, t. 21) podaje jako - Oelhafen III.
</gallery>

== Ohlen ==
Ohle, von Ohl, von Ohlen und Adlerscron
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ohlen, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Ohlen und Adlerscron (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Oppeln ==
von Oppeln, Opoln, Opul
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Oppeln, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Oppeln (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pachaly ==
Pachaly, von Pachaly
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pachaly Kalina.jpg|Pachaly; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Pachaly, Stein.jpg|Gmerk, Wrocław|Herb rodziny von Pachaly <small>(Stein 1963, 278-279, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Pasterwitz ==
Pasteriz, von Pasterwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pasterwitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pasterwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Paueswang ==
Paueswang, Pausewange
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od prawej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. [[#Holtz|von Holtz]] (zm. 1582). Herb reprezentuje Marthę (1555-1630), od 1577 drugą żonę kupca Hansa Pausewanga (1552-1605).</div>
</gallery>

== Pein ==
von Pein, von Pein und Wechmar
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pein Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Pein, Stein.jpg|alt=Familienwappen Pein|Herb rodziny Pein und Wechmar <small>(Stein 1963, 258-259 t. XXIV 2)</small>
</gallery>

== Pfintzing ==
Pfintzig, Pfintzing, von Pfintzing, Pfitnzig von Lichtenhof, Pfinzig
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pfintzing zwornik.jpg|Zwornik na sklepieniu [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|kaplicy Pfinzingów w farze elżbietańskiej]]
Plik:Pfintzing do 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany do 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Pfintzing od 1560, Stein.jpg|Herb rodziny Pfintzing stosowany od 1560 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pförtner ==
Pfortner, Pförtner, Pförttner, Pförtner von der Hölle, Pförtner und Hellen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pförtner Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Pfortner, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Pförtner von der Hölle (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pipples ==
von Pipples, Peblis, Pipel, Piplis, Pipliss, Pippel, Pipples
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pipples.jpg|Plik:Hertwig Hans herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Pipples na epitafium [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Hansa_Hertwiga_(zm._1575)_i_jego_żony_Anny_(zm._1560)|Hansa Hertwiga (zm. 1575) i jego żony Anny von Piples (zm. 1560)]] na południowej fasadzie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Peblis Piplis.jpg|<div style='text-align:justify;>Herby Peblis i Piplis <small>(Schellenberg, ''Schlesisches Wappenbuch'', tablica XXI, s. 101)</small></div>
Plik:Phillipson.jpg|Gadźet (torba) z herbem rodziny (klanu) Phillipson
</gallery>

== Poley ==
Poley, von Poley
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Poley Kalina.jpg|Poley; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Poley, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Poley <small>(Stein 1963, t. XX)</small>
</gallery>

== Popplau ==
Poppel, Poppelau, Popelow, Popplau, Popplaw, Poppelaw, Popplow, (von) i inne.

=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Popplau Alexius 1429.jpg|<div style='text-align:justify;>Płyta nagrobna Alexiusa Popplau zm. 1429; kościół św. Piotra i Pawła w Legnicy</div>
Plik:Popplau sklepienie pod emoprą.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na sklepieniu pod emporą w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Sklepienie_pod_Chórem_Królewskim|zachodnim przęśle nawy głównej (XV w.)]] fary elżbietańskiej</div>
Plik:Popplau sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); związany prawdopodobnie z Hansem Popplau (zm. 1455)</div>
</gallery>

=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący ławnika Caspara Poppela</div>
Plik:Popplau na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Popplau 1535.jpg|Popplau na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]
Plik:Popplau Anna 1537.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Anny Jenkwitz-Posadowski z domu Popplau na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego|epitafium Mikołaja Jenkwitz-Posadowskiego z 1537 r.]]</div>
Plik:Hemmerdey i Popplau.jpg|<div style='text-align:justify;>Popplau (dolny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Popplau Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Popplau, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb rodziny Popplau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Preuße ==
Preuße (Preusse), Prewsse
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Preuße, Stein.jpg|alt=Hausmarke in Bresalu|Herb mieszczański rodziny Preuße (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Prockendorff ==
Brockendorff, von Brockendorff, Prockendorf, Brockendörfer, Brockendörffer, [[Hans Prockendorff|Prockendorff]], von Prockendorff
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Prockendorff 1470.jpg|Herb Thomasa Prockendorffa [[Herby na kamienicach i innych zabytkach#Św. Wincenty na południowej ścianie katedry wrocławskiej i "szafa Paszkowicza"|na konsoli figury św. Wincentego z 1470 r.]], znajdującej się na południowej ścianie wrocławskiej katedry
Plik:Prockendorff 1487.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy inskrypcyjnej z w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy informującej o rozbudowie w 1487 r.
Plik:Procekndorff 1504.jpg|Herb [[Hans Prockendorff|Hansa Prockendorffa]] na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Prockendorff herb 1517.jpg|Herb Prockendorffów na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Prockendorff 1567.jpg|Herb Hieronima Prockendorffa (zm. 1567) na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|jego płycie nagrobnej]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Brockendörfer Wilkau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Brockendörfferów na [[Epitafia#Heinrich von Pförttner, Wilków Średzki|epitafium Heinricha von Pförttnera (zm. 18 VIII 1660) w Wilkowie Średzkim]]</div>
Plik:Brockendorff, Stein.jpg|Hauszeichen Brockendorff, Breslau|Herb rodziny von Brockendorff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Promnitz ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Promnitz herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb Promnitzów|1. Promnitz na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 4. od lewej
</gallery>

== Protschky ==
Protschky, Pratschke, Proczky, Pratzky, Protzky
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3S.jpg|alt=Gmerki miesczenskie we Wrocławiu|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] ( 1484-1485) reprezentujący rajcę Staschke Protschky'ego
Plik:Protschky gmerk, Stein.jpg|Gmerk rodziny Protschky (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Pucher ==
Pucher, Pucher von der Puch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher na epitafium Kirechenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Pucher von der Puche (zm. 1623) to druga żona Jerzego.</div>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|<div style='text-align:justify;>Pucher na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; drugi herb od lewej pod postacią Marii Pucher von der Puche (zm. 1623), drugiej żony Jerzego.</div>
Plik:Pucher 1662.jpg|<div style='text-align:justify;>Drewniana tarcza herbowa wisząca na lewo od drzwi wyjściowych [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#W nawie południowej|z nawy południowej do kruchty w farze elżbietańskiej]]. Herb Pucher oraz inskrypcja: "16 Ehrenged. Herren Sigmund von Pucher 62". Dotyczy Siegmunda Puchera (zm. 1662).</div>
Plik:Pucher, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Pucher (Stein 1963, t. XVI)
</gallery>

== Pusch ==
Pusch, Pusch von Gemsefld
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pusch epitafium Ewy Pusch.jpg|Pusch na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy von Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Rampusch ==
Rampusch, von Rampusch und Rommenstein, Rampusch von Rommenstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rampusch, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Pucher|Herb rodziny Rampusch von Rommenstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rehdiger ==
Rehdiger, von Rehidger, Rehdinger, Redinger, Rhediger, Rhödinger, Rudinger, Rüdinger, Witzendorff-Rehdiger</br>
Nobilitacja w 1544 (szlachta czeska i austriacka).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rehdiger 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Rehdiger reprezentujący Hedwig Schilling z domu Rehdiger (zm. 1557) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rehdiger krypta herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Płyta_krypty_Rehdigerów|płycie z krypty Rehiderów]]. Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu.</div>
Plik:Rehdiger, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Rehdiger|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
Plik:Witzendorff-Rehdiger, Stein.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb gałęzi Witzendorff-Rehdiger (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Reichel ==
Reichel, Reichell, Reychell, Richil, von Reichel, von Reicheil, Freiherren von Reichell
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 4N.jpg|alt=Pierwotny herb mieszczański, Wrocław|Pierwotny herb (gmerk) mieszczański (''Hausmarke'', ''Hauszeichen'', znak domu) rodziny Reichel na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady we wrocławskim Ratuszu]] (1484-1485) reprezentuje ławnika Wenzela Reichela
Plik:Reichel Hausmarke, Stein.jpg|Gmerk Reichel, Wrocław|Gmerk (''Hausmarke'') rodziny Reichel <small>(Stein 1963, 128)</small>
</gallery>
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichel 1565.jpg|Reichel reprezentujący Apolonię Schilling z domu Reichel na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 4|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Wenzel Adam 1668.jpg|Tarcza herbowa Adama Wentzela von Reichell und Schmoltz (1627-1668); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 8|8 filar w farze elżbietańskiej]]
Plik:Reichel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichel|Herb rodziny von Reichel <small>(Stein 1963, t. VI)</small>
</gallery>

== Reichenbach ==
von Reichenbach, Richinbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reichenbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny von Reichenbach (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
To herb linii hrabiowskiej Reichenbachów. Herb wrocławskich patrycjuszy jest nieznany. Stein sugeruje, że był taki sam ale to bardzo wątpliwe.

== Reusner ==
Reußner, Reusner, Reussner, von Reussner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reusner, stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Reusner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Reuss ==
Reuss
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Reuss.jpg|Herb Reussów
</gallery>

== Riedel ==
Riedel, von Riedel, Riedel von Loewenstern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riedel Kalina.jpg|Riedel; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Riedel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riedel von Loewenstern <small>(Stein 1963, 260, t. XXV)</small>
</gallery>

== Riemer ==
Riemer, Riemberg, Riemer von Riemberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Riemer organy.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb w [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Herb_Riemer_von_Riemberg_na_prospekcie_organowym|centrum balustrady prospektu organowego]] w farze elżbietańskiej. Umieszczony tam w związku ze sfinansowaniem dekoracji malarskiej i pozłotniczej prospektu przez Christiana Gottlieba Riemer von Riemberg (1692-1762).</div>
Plik:Riemberg Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Riemberg <small>(Siebmacher 1894, T. 26)</small>; [[Herby na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza|herb na sklepieniu nawy zachodniej]] (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Riemer, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Riemer von Riemberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rindfleisch ==
Rindfleisch
=== Gmerk ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk Ridndfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)
Plik:Rindfleisch gmerk rys.jpg|Gmerk Ridndfleisch według Encyklopedii Wrocławia
</gallery>
Monogram C.R. i gmerk na lewym (od widza) boku reliefu na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Podpis artysty czy inicjały Christopha i gmerk rodziny sprzed nobilitacji?
=== Herb ===
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rindfleisch 1496.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1496 r. Urszuli Hemmerdey z domu Rindfleisch]], żony zm. w 1500 r. Henryka</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Christopha Rindfleischa na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|jego epitafium z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej)</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Sebastiana Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rindfleisch reprezentujący Magdalenę z domu Rindfleisch (zm. 1559) na epitafium jej męża [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Sebastiana_Monau_(zm._1534)|Sebastiana Monau (zm. 1534)]]</div>
Plik:Rindfleisch 1535.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindlfeisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Elewacja wschodnia|epitafium zm. w 1535 r. Piotra Rindfleischa]]</div>
Plik:Rindfleisch pomnik H. Rybischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534</div>
Plik:Rindfleisch na epitafium Stenzela Monaua.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Stenzela_Monaua_i_jego_żony_Lomery_z_domu_Rindfleisch|epitafium Stenzela Monaua (zm. 1557) i jego małżonki Lomery z domu Rindfleisch (zm. 1572)]] w farze elżbietańskiej</div>
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (herb dolny) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Rindfleisch i Monau.jpg|<div style='text-align:justify;>Rindfleisch (prawa strona herbowa) na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Rindfleisch Teatrum.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na stronie tytułowej rękopisu Theatrum Vitae at Mortis z ok. 1635 r.; inspiratorem był Theodor Rindfleisch (1599-1632), humanista, burmistrz Nysy (przeszedł na katolicyzm)</div>
</gallery>

== Röber ==
Röber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Röber Schellenberg.jpg|Herb rodziny Röber <small>(Schellenberg 1938, t. 15)</small>
</gallery>

== Rohn ==
Rohn, von Rohn, von Rohnau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Trzeci herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Suzannę (1566-1621), od 1586 żona Hansa von Rohn (1562-1610).</div>
Plik:Rohn, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rohn (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rösler ==
Rösler, Röseler, Röẞler, Rössler, Rösler von der Rosen,
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rosler.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb nadany braciom [[Bonaventura Rösler|Rösler]] 28 kwietnia 1546 przez cesarza Karola V przy nobilitacji.</div>
</gallery>

== Rötel ==
Rötel, Rötel von Reichenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Rötel von Reichenau (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Roth ==
Roth, von Roth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Roth, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Roth (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rothe ==
Rothe, von Rothe, Rote, Roth, Ruffus, von Rotenhan gen. Rothe, Rothchen, Rotenhan
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rothe epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; Maria Rothe (zm. 1578) to pierwsza żona Jerzego
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Rothe na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od prawej pod postacią Magdaleny Rothe (zm. 1578), pierwszej żony Jerzego
Plik:Rothe, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław Reichenbach|Herb rodziny Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Rothe 1464.jpg|Herb na [[Płyta nagrobna Piotra Rothe młodszego|płycie nagrobnej Petera Rothe młodszego zm. 1464]]
Plik:Rothe herb, Stein.jpg||alt=Hauszeichen Rothe, Wrocław|Herb rodziny von Rothe (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>
Pogmatwane. To raczej różne rodziny. Kogut na wcześniejszych epitafiach niż koło, a tka nie powinno być (U Steina tak pogmatwane).

== Rotichen ==
Rotichena, Rotchen, Rötchen, Rötgen, Rothe, Rötich, Rudich
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rotichen na epitafium Johannesa.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XV w.</div>
Plik:Kromayer i Rotichen.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Rotichenów, u dołu, na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Johannesa_Rotichena_i_jego_żony_Hedwig_z_domu_Kromayer|epitafium Johannesa Rotichena]], fara elżbietańska, pocz. XVI w.</div>
</gallery>

== Rulke ==
von Rulke, Rulconis, Ruelcke
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rulke, Stein.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny von Rulke (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Rybisch ==
Rybisch, Ribisch, Riebisch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Rybisch pałac.jpg|Herb Rybischów w zwieńczeniu portalu pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch pałac 2.jpg|Herb na elewacji pałacu Rybischów (ok. 1530)
Plik:Rybisch Henryk herb.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1534
Plik:Rybisch Henryk pomnik 2.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|pomniku nagrobnym Henryka Rybischa]]; 1539
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau.jpg|Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
Plik:Rybisch na epitafium Katarzyny Czechau 2.jpg|Hełm herbu Rybisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Prawa kaplica boczna|epitafium Katarzyny Rybisch z domu von Czechau (zm. 1572), żony Zygfryda Rybischa (1530-1584)]] w farze elżbietańskiej
</gallery>

== Sachs ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachs.jpg|alt=Hauszeichen Rulke, Breslau|Herb rodziny Sachs von Loewenheim (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachse ==
Sachse, Saxo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachse 1504.jpg|Herb Sachse na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Sachse 1517.jpg|Herb matki [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Elżbiety (Elisabeth) Sachse na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Sachse 1567.jpg|Herb Sachse na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie.
Plik:Sachse, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański rodziny Sachse, Wrocław|Herb rodziny Sachse (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sachwitz ==
Sachwitz, Zachewicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachwitz, Stein.jpg|Huismerk Sachwitz|Gmerk rodziny Sachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Saffran ==
Saffran
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Saffran, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Saffran (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Salmon ==
von Salomo, von Salmon
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Salmon, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Salmon (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sauermann ==
Sauermann, Saurmann, Saurman, von Sauermann, Sawermann, Sawormann, von Sauerma, von Saurma, Freiherren oder Grafen von Sauerma (Saurma)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sauermann Ewa herb.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Sauermann [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Pfinzing (III)|na płycie z nagrobka Sebalda Hubera (zm. 1504)]]</div>
Plik:Sauerman 1508.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_V|epitafium Sebalda Sauermana z 1508 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurmann 1545.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb reprezentujący zmarłą w 1529 r. Barbarę Sauermann, drugą żonę Mikołaja von Uthmann und Schmolz na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Saurman herb epitafium 1553.jpg|alt=Herb rodziny Saurmanów|<div style='text-align:justify;>Saurman na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 8. od lewej</div>
Plik:Saurmann herb z epitafium 1569.jpg|<div style='text-align:justify;>[[Epitafia i płyty nagrobne; Fara Elżbietańska#Kaplica rodziny Saurmann|Herb na epitafium Konrada Saurmanna (zm. 1561) znajdującym się w kaplicy Saurmannów w kościele św. Elżbiety]]</div>
Plik:Sauermann, Stein.jpg||alt=Hausmarke Sauermann, Wrocław|Herb rodziny von Sauermann <small>(Stein 1963, t. XII)</small>
</gallery>

== Schachmann ==
Schachmann, Tschachman, von Schachmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schachmann, Stein.jpg|Herb rodziny Schachmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schaf ==
Schaf, Schaaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaf.jpg|Płyta z herbem Schaf; [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (IV)| kaplica Dumlosych w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Schaff ==
Schaff, Schaf von Weistritz, von Schaf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schaff, Stein.jpg|Herb rodziny Schaff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scharf ==
Scharf von Werd, Scharff von Werth
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scharf.jpg|<div style='text-align:justify;>Scharf von Werd na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Epitafium Johanna Crato von Krafftheim|epitafium Johanna Crato von Krafftheim w farze elżbietańskiej]]; reprezentuje żonę Johanna Marię</div>
</gallery>

== Schebitz ==
Schebitz, von Schebitz, Schewitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schebitz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Wrocław|Herb rodziny von Schebitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Scheffer ==
Schaeffer, Schaffer
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheffer herb na epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Epitafium Friedricha Scheffera|epitafium Friedricha Scheffera (zm. 1607)]] w północno-zachodniej kruchcie fary elżbietańskiej</div>
Plik:Scheffer Blazek.jpg|Scheffer w Blážek 1894, t. 69, s. 109.
</gallery>

== Scheuerlein ==
Scheuerlein, Scheurlein, Scheurlin, Schewirlin, Scheurl von Defersdorf, Scheuerl von Scheuerlin, Scheurl
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scheuerlein sakramentarium.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheurelein na [[Jost Tauchen|sakramentarium]] w farze elżbietańskiej (1453-1455); herb związany z Albrechtem Scheureleinem zwanym Pięknym (zm. 1462)</div>
Plik:Scheurlein Bartłomiej na swoim epitafium.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Scheuerlein przed [[Herby na epitafiach#Epitafium Bartłomieja Scheuerleina młodszego|Bartłomiejem Scheuerleinem (1470-1498) na jego epitafium]]</div>
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|<div style='text-align:justify;>Scheuerlein (górny herb) na [[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]</div>
Plik:Scheuerlein, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczński Wrocław|Herb rodziny Scheuerlein z Wrocławia (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schilling ==
Schilling, von Schilling
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Ściana południowa (VIII)|mosiężny herb z płyty nagrobnej (koniec XV?) w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Becherer i Schilling.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling (lewy herb) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Andreasa Becherera|epitafium Andreasa Becherera (zm. 1515)]]. To herb jego żony Ottilie (zm. 1536).</div>
Plik:Schilling 1559.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Filar_5|epitafium Simona Ashelma (zm. 1559) w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy jego żony Elisabeth von Schilling, urodzonej w Krakowie, a zmarłej we Wrocławiu w 1559 r.</div>
Plik:Schilling 1565.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Daniela Schillinga na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 5|epitafium z 1565 r. w farze elżbietańskiej]]</div>
Plik:Schilling Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Schilling; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Schilling, Stein.jpg|Herb rodziny Schilling (Stein 1963, t. XVIII)
</gallery>

== Schmidt ==
Schmidt, von Schmidt, Schmidt von Schmiedefeld, Schmidt von Schmiedefeldt
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schmidt Johann Heinrich.jpg|Tarcza herbowa [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|Johanna Heinricha Schmidta von Schmiedefeldt (zm. 1673)]]; fara elżbietańska
Plik:Schmidt Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Schmidt von Schmiedefeld, Stein.jpg|Herb rodziny Schmidt von Schmiedefeld (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schnabel ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schnabel (w środku); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium Baltazara Schnabela (1558 - 15 III 1631) i jego żon w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Scholtz ==
Scholtz, Scholz, von Scholtz, von Scholtzen<br>
Rodzina pojawiła się we Wrocławiu w XVI w. (Nicolaus Scholtz). 1 czerwca 1622 r. czeskie szlachectwo wraz z predykatem „von Scholtz” oraz „von Scholtzen” (Johann Scholtz (1570-1624), kupiec).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholtz Osiek.jpg|Herb von Scholtzów na bramie posesji w Osieku, pow. średzki
Plik:Scholz Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholtz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)</div>
Plik:Scholtz, Stein.jpg|Herb rodziny von Scholtz <small>(Stein 1963, 264 (t. XXV))</small>
</gallery>

== Scholz ==
Scholz von Rosenthal, Scholcz, Scholz, Scholze, Schultis
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Scholz na epitafium Christopha Rindfleischa.jpg|<div style='text-align:justify;>Scholz na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Christopha_Rindfleischa_z_1505_roku|epitafium Christopha Rindfleischa z 1505 r.]] (południowa elewacja fary elżbietańskiej). Jego żoną była zmarła w 1491 r. Hedwig z domu Scholtz von Rosenthal.</div>
Plik:Scholz Epitafium Hansa Scholza 2.jpg|Herb [[Epitafium Hansa Scholze|Hansa Scholze (zm. w 1505) r. na jego epitafium]]; wrocławska [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej|fara elżbietańska]]
Plik:Scheurlein i Scholz.jpg|Scholz von Rosenthal (dolny herb) na [[epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Scholz Herbarz Scharffenberga.jpg|Scholzen (Scharffenberg<ref name="Scharffenberg">''Römischer Kayserlichen auch zu Hungern vnd Behaimb Königlichen Majestat etc. Wappen'' czyli ''Schlesisches Wappenbuch'' lub ''Scharffenberg'sches Wappenbuch''.</ref>)
Plik:Scholz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|Herb rodziny Scholz von Rosenthal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schreiter ==
Schreiter, von Schreiter
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schnabel Baltazar epitafium herby.jpg|Herb Schreiter (dla patrzącego z lewej) związany z Zuzanną [[#Schnabel|Schnabel]] z domu Schreiter (1549-1612); [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 3|epitafium w farze elbietańskiej]]
</gallery>

== Schubart ==
Schubart, Schubert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schubart i inne.jpg|<div style='text-align:justify;>Skrajny po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
Plik:Schubart Althoff.jpg|<div style='text-align:justify;>Po lewej stronie patrzącego, heraldycznie prawy, herb Schubartów na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium_Lorenza_Schubarta_i_jego_żony_Anny_z_domu_Althoff|epitafium Lorenza Schubarta (1494-1573) i jego żony Anny (zm. 1551) z domu Althoff]]. Północna fasada fary elżbietańskiej.</div>
</gallery>

== Schwab ==
Schwab, Schwab von Buchen, Schwab von Puchen, Schwob, Schwop
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwab Kalina.jpg|Schwab; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Schwab, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny Schwab von Buchen (<small>Stein 1963, t. XIX)</small>
</gallery>

== Schwarz ==
von Schwarz, Schwartz, zwany Niger
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Beyer Schwarz 1360.jpg|<div style='text-align:justify;>Znak na [[Katastrofa morska w pobliżu Helsingborgu ok. 1360 roku|suknie importowanym z Flandrii w 1360 r.]] przez Petera Schwarza. To znak jego, jego wspólnika Petera [[#Beyer|Beyera]] lub ich spółki.</div>
Plik:Schwarz, Stein.jpg|alt=Hausmarke, Breslau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny von Schwarz (Stein<ref name="Stein"/>)</div>
</gallery>

== Schweidnitz ==
von Schweidnitz, Swidenicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schweidnitz, Stein.jpg|Herb rodziny von Schweidnitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Schwobisdorf ==
von Schwobisdorf, Schwobisdrorff, Swobsdorff, Schwosdorf
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Schwobisdorf, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Schwobisdor (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sebisch ==
Sebisch, von Sebisch, Saebisch, Sebysch
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Pucher i inne na epitafium Kirchenpauer.jpg|Sebisch na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 2|epitafium Jerzego Kirchenpauera (zm. 1605) w farze elżbietańskiej]]; pierwszy herb od lewej pod postacią Reginy (zm. 1598), córki Jerzego i Marii, pierwszej żony Adama von Sebischa (1571-1638)
Plik:Sebisch do 1650, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany do 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Sebisch po 1650.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny Sebisch używany po 1650 r. (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seidel ==
Seidel (najprawdopodobniej bez związku z Seidlami niżej)
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel.jpg|<div style='text-align:justify;>Gmerk na epitafium tkacza wełnianego, rajcy [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Kaplica rodziny Dumlose (św. Wawrzyńca, Najświętszego Sakramentu)|Melchiora Seidla (zm. 1542)]]. Na białym tle wygląd gmerku na epitafium ok. 1860 r. według Luchsa <small>(Luchs, ''Die Denkmäler...,'' s. 229).</small></div>
</gallery>

== Seidel ==
Seidel, von Seidel
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seidel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seidel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Senitz ==
von Senitz, Senicz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Senitz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Senitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seiler ==
Seiler, von Seyller
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seyller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Seyfert ==
Seyfert, Seifart, Seifert,Seyffert, von Seyfert
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Seifert Kalina.jpg|Seifert; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Seyfert, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański, Wrocław|Herb rodziny von Seyfert <small>(Stein 1963, 261, t. XXIV 5)</small>
</gallery>

== Sitten ==
Sitten, von Sittin, Setten, Siczhen, de Zitschen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sitten, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan Sitten|Herb rodziny Sitten (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skal ==
von Skal, Scal
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skal, Stein.jpg|Hofzeichen Skal in Breslau|Herb rodziny von Skal (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Skopp ==
von Skopp, Scoppo, Schkop, Schkopp
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Skopp, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Skopp|Herb rodziny von Skopp (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sommer ==
Sommer, Sommer von Sommersberg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sommer Kalina.jpg|Ashelm; herb na sklepieniu nawy zachodniej (południowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Sommer, Stein.jpg|alt=Gmerk mieszczan Sommer|Herb rodziny Sommer von Sommersberg <small>(Stein 1963, 277, t. XXVIII)</small>
</gallery>

== Steinkeller ==
von Steinkeller, Steynkelir
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Steinkeller, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański we Wrocławiu|Herb rodziny von Steinkeller (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stengel ==
Stengel, Stengil
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stengel, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Stengel, gmerk|Herb rodziny Stengel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stillevogt ==
Stillevoit, Stillvogt, von Waldau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stillevogt Waldau, Stein.jpg|alt=Wrocław, herb rodziny mieszczańskiej|Herb w Stein, Der Rat und die Ratsgeschlechter ...<ref name="Stein">Stein Rudolf. ''Der Rat und die Ratsgeschlechter des alten Breslau.'' Würzburg: Holzner-Verlag, 1963.</ref>
</gallery>
Znaczący ród w początkach Wrocławia jako miasta powstającego na prawie niemieckim i kształtowania się jego samorządowego zarządu (XIII, XIV w.). Jego protoplasta Godinus był pierwszym "burmistrzem" wrocławskich niemieckich osadników już w 1214, a Heinrich zasadźcą podczas lokacji miasta w 1242 r. i został wójtem. Jeden z wrocławskich Stillevogtów (Gedko) był też zasadźcą Krakowa (1257) i jego wójtem. Samo nazwisko jest właściwie przydomkiem związanym z tymi zdarzeniami. Stillevogt oznacza zastępcę wójta (dialekt średnio-górno-niemiecki<ref>''Gedko Stilvogt'' w Polski Słownik Biograficzny, t. 7. 1948</ref>. Kojeni Stillvogtowie w II poł. XIII i XIV w. zasiadali często w Radzie i ławie Wrocławia. Jeszcze w XIII w. jeden z synów wójta Heinricha, również Heinrich, był właścicielem Waldau w regionie Brzegu. Ta gałąź rodziny pod nazwą von Waldau istniała do 1841 r., mając posiadłości głównie w okolicach Brzegu i Ząbkowic Śląskich.

== Stolz ==
von Stolz, Stolcz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stolz, Stein.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Stolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stosch ==
Stosh
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stosch herb epitafium 1553.jpg|Mieszczenie wrocławscy, herb|alt=Herb rodziny Stoschów|<div style='text-align:justify;>Stosch na epitafium Hernigów (1553), [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_we_wrocławskiej_farze_elżbietańskiej#Kruchta_północnozachodnia|druga tablica na lewo od wejścia do północno-zachodniej kruchty kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu]], od strony ul. św. Elżbiety; 6. od lewej</div>
</gallery>
Stary ród szlachecki. Pojawiają się ożenki we Wrocławiu, ale czy jakaś linia wrocławska istniała?

== Strachwitz ==
von Strachwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Strachwitz.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb rodziny von Strachwitz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Stronchen ==
von Stronchen, Stränchin, Strönichen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Stronichen 1504.jpg|Herb Strönichen na tablicy na wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Sośnicy koło Kątów Wrocławskich [[:Plik:Sośnica inskrypcja Prockendorff 1487.jpg|informującej o budowie wieży w 1504 r.]]
Plik:Stronichen 1517.jpg|Herb ojca [[Hans Prockendorff|Katarzyny Prockendorff]] Piotra (Petera) Strönichena na [[Herby na epitafiach#Podstawa ołtarza Prockendorffów|podstawie ołtarza z 1517 r.]]; kaplica Rehdigerów w kościele św. Elżbiety
Plik:Stronichen 1567.jpg|Herb Strönichen na [[:Plik:Żórawina epitafium Hieronima Prockendorffa.jpg|płycie nagrobnej Hieronima Prockendorffa (zm. 1567)]] w kościele Trójcy Świętej w Żórawinie
Plik:Stronchen, Stein.jpg|alt=Wappen Stronchen, Breslau|Herb rodziny von Stronchen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Sydenberg ==
Sydenberg, von Seidenberg, Zydinberg.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sydenberg, Stein.jpg|alt=Hausmarke Sydenberg, Breslau|Herb rodziny Sydenberg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tarnau ==
Tarnau, Tarnaw, von Tarnau und Kueschmalz, von Tarnau und Kuehschmaltz. Herb taki jak polski herb Leliwa, którym pieczętowali się m.in. Tarnowscy.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tarnau na epitafium Piotra i Apolonii Jenkwitz.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb na [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Epitafium Petera Jenkwitza i jego żony Apolonii z domu Betsch]], ok 1515</div>
Plik:Tarnau Rynek 2.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Tarnau w zwieńczeniu portalu Kamienicy pod Gryfami (Rynek 2) zbudowanej 1587-1589. Dotyczy Apolonii Keltsch z domu Tarnau, żony kupca futrami Konrada Keltscha (obok [[Herby mieszczan wrocławskich#Keltsch|jego herb]]).</div>
Plik:Tarnau Kalina.jpg|<div style='text-align:justify;>Von Tarnau und Kuehschmaltz; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)</div>
Plik:Tarnau, Stein.jpg|alt=Porvarisvaakuna Tarnau|<div style='text-align:justify;>Herb rodziny Tarnau <small>(Stein, 1963, 256, t XXIII 5)</small></div>
</gallery>

== Tauchen ==
Tauchen, Tauch, Tawchen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Tauchen gmerk.jpg|<div style='text-align:justify;>Sakramentarium Tauchena w farze elżbietańskiej; na tarczy z lewej znak identyfikowany z gmerkiem [[Jost Tauchen|Josta Tauchena]]</div>
</gallery>

== Themmritz ==
Themmritz, von Temritz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Themmritz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan, Themmritz|Herb rodziny Themmritz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thiele ==
Thiele, Thyl, Thyle, Tyle. Tilo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Haunold Peter zm. 1585 epitafium herby 1.jpg|<div style='text-align:justify;>Pierwszy herb od lewej na fragmencie [[Herby na epitafiach#Epitafium Petera Haunolda|epitafium z 1588 r. zmarłego 3 lata wcześniej Petera Haunolda]] przedstawiającym jego córki z drugą żoną Marthą z d. von Holtz (zm. 1582). Herb reprezentuje Marię (1571-1604), od 1588 żonę Nicolausa Thiele (zm. 1595).</div>
Plik:Thiele, Stein.jpg|Herb rodziny Thiele (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Thielisch ==
Thielisch, von Thielisch, Tilesius von Tilenau
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Thielisch, Stein.jpg|Herb rodziny Thielisch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Tinczmann ==
Tinczmann, von Tinzmann
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 2S.jpg|alt=Herb mieszczan wrocławskich|Herb na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Nicolausa Tinczmanna
Plik:Tinczmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny Tinczmann (Stein<ref name="Stein"/>)
Plik:Tinzmann, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Tinzmann (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Titzen ==
Titzen, Titius, von Titzen, von Titzenhofen, Titz von Titzenhofen
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Titzen Kalina.jpg|Titzen; herb na sklepieniu nawy zachodniej (część środkowa) Sali Wielkiej wrocławskiego Ratusza (1935)
Plik:Titzen, Stein.jpg|Herb wrocławskiej rodziny von Titzen <small>(Stein 1963, 278, t. XXIX)</small>
</gallery>

== Ulmer ==
Ulmer, Ulmer von Ulmenheim
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ulmer na epitafium Ewy Pusch.jpg|Ulmer na [[Epitafium Evy Pusch|epitafium Evy Pusch]], fara magdaleńska
</gallery>

== Ungeraten ==
Ungeraten, Ungerathen, Ungerotin
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Ungeraten 1598.jpg|<div style='text-align:justify;>Herb Ungeraten na [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Filar 7|epitafium Josefa Rindfleischa (1534-1598) i jego żon w farze elżbietańskiej]]. Dotyczy babki macierzystej Josefa Ottilie von Ungeraten.</div>
Plik:Ungeraten, Stein.jpg|alt=Gmerk Ungeraten|Herb rodziny Ungeraten <small>(Stein 1963, t X)</small>
</gallery>

== Uthmann von Ransern ==
Uthmann von Ransern
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Ransern, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Ransern|Herb rodziny Uthmann von Ransern (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Rathen ==
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann von Rathen 1580.jpg|[[Epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583]]
Plik:Uthmann von Rathen i Rindfleisch.jpg|Uthmann und Rathen (górny herb) na epitafium Hieronima von Uthmann und Rathen zm. 1580 i jego żony Ewy z domu Morenberg zm. 1583
Plik:Uthmann von Rathen, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Rathen|Herb rodziny Uthmann von Rathen (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Uthmann und Schmolz ==
von Uthmann und Schmolz, von Uthmann III, Uthmann von Schmolz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Uthmann und Schmolz Rynek 8.jpg|Rynek 8 (kamienica Pod Siedmioma Elektorami); herb rodziny [[Herby_mieszczan#Uthmann_und_Schmolz|Uthmann und Schmolz]] w przejściu pomiędzy salą sprzedaży, a zapleczem sklepu sieci Żabka (2024), I poł. XVI w.
Plik:Uthmann und Schmolz 1545.jpg|Herb na epitafium Mikołaja von Uthmann und Schmolz (zm. 1550) na jego [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Kaplica rodziny Uthmann (VIII)|epitafium z 1545 r. w farze elżbietańskiej]]
Plik:Uthmann von Schmolz, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Uthmann von Schmolz|Herb rodziny Uthmann von Schmolz (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Vogt ==
Vogt, Vogtt, von Vogten, Vogt und Westerbach
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Vogt und Westerbach, Stein.jpg|alt=Herb mieszczański Vogt|Herb rodziny Vogt und Westerbach <small>(Stein 1963, t. XVIII)</small>
</gallery>

== Vollgnad ==
Vollgnad, Vilgnad, von Vollgnad
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Volgnad Kalina.jpg|Herb na sklepieniu nawy zachodniej (część południowa) Sali Wielkiej Ratusza (1935)
Plik:Vollgnad, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Volgnad|Herb rodziny Vollgnad <small>(Stein 1963, 275-276, t. XXVIII 2)</small>
</gallery>

== Wazenrode ==
von Wazenrode, Goblo
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wazenrode, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wazenrode|Herb rodziny von Wazenrode (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Weber ==
Weber
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Weber herb.jpg|Herb Ananiasza Webera (zm. 1665) na szczycie [[Epitafia i płyty nagrobne we wrocławskiej farze elżbietańskiej#Ściana zachodnia|jego epitafium w farze elżbietańskiej]]
</gallery>

== Wehner ==
Wehner, von Wehner, von Posadowsky-Wehner
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wehner, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wehner|Herb rodziny von Wehner (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Willer ==
Willer, von Willer
Rodzina ze Zgorzelca obecna we Wrocławiu przez dwa pokolenia w XVI i pocz. XVII w. W linii zgorzeleckiej czeska szlachta od 1537 r. (w 1578 r. potwierdzenie i uzupełnienie dla przedstawiciela wrocławskiej gałęzi rodziny).
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willer W.jpg|Herb Willerów w dwóch odmianach (druga na epitafium w Zgorzelcu) <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
Plik:Willer G.jpg|Herb Willerów <small>(Siebmacher 1894, s. 118, 199 i tablice 76, 76.)</small>
</gallery>

== Willusch ==
Willusch, Willichius
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Willusch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Willusch||Herb rodziny Willusch (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolf ==
Wolf, Wolf von Wolfsburg
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolf, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolf von Wolfsburg|Herb rodziny Wolf von Wolfsburg (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Wolff ==
Wolff, Wolff aus Schwaben, von Wolff<br>
30 IX 1706 r. Johann Georg von Wolff (zm. 1722), wrocławski kupiec i ławnik, został przez cesarza Józefa I wyniesiony do stanu rycerskiego Królestwa Czech.
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Wolff zakrystia fe 2025.jpg|Herb von Wolff nad [[Epitafia_i_płyty_nagrobne_na_zewnętrznych_ścianach_wrocławskiej_fary_elżbietańskiej#Wejście_do_zakrystii|wejściem do zakrystii]] wrocławskiej fary elżbietańskiej
Plik:Wolff, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan Wolff von Wolfsburg|Herb rodziny von Wolff (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Yban ==
Iban, Yban
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Izba Seniora 3SW.jpg|alt=Gmerk mieszczan wrocławskich|Gmerk na [[Herby wrocławskich rajców i ławników na sklepieniu Izby Seniora Rady w Ratuszu|sklepieniu Izby Seniora Rady]] (1484-1485) radnego reprezentuje Andreasa Ybana
Plik:Iban, Stein.jpg|Gmerk Iban, Wrocław|Gmerk (Hausmarke) rodziny Yban (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zacharias ==
von Zacharias, von Sachenkirch, von Czachris, von Czacheris, von Sacherwitz
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Sachenkirch epitafium Lindnera.jpg|Herb żony [[Mikołaj Lindner|Mikołaja Lindnera]] (zm. 1511) na [[Herby na epitafiach#Epitafium Mikołaja Lindnera|jego epitafium]]
Plik:Zacharias Sachenkirch, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny Zacharias (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zang ==
Zang, von Zangen, von Zange und Oberlahnstein, von Zangen und Oberlahnstein
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zang, Stein.jpg|alt=Herby wrocławskich mieszczan|Herb rodziny von Zangen und Oberlahnstein (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

== Zindel ==
von Zindel, von Zindal, Zindalski, Cyndato
<gallery mode=packed heights=230px>
Plik:Zindel, Stein.jpg|alt=Herb wrocławskich mieszczan Zindel|Herb rodziny von Zindel (Stein<ref name="Stein"/>)
</gallery>

{{Przypisy}}

== Literatura ==
* Dworzaczek Włodzimierz. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Przeglad_Historyczny/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684/Przeglad_Historyczny-r1956-t47-n4-s656-684.pdf ''Przenikanie szlachty do stanu mieszczańskiego w Wielkopolsce w XVII i XVIII w.''] Przegląd Historyczny 1956, 47/4, s. 656-684.
* ''Gmerki i herby mieszczańskie.'' W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 239.
* Mülversted George Adalbert von. ''Ausgestorbener Adel der Fürstenthümer Schwarzburg, zugleich als Entwurf eines Lexicons des früheren Schwarzburgischen Adels (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 6, Abt. 13).'' Nürnberg: 1908.
* Schellenberg Alfred. ''Schlesisches Wappenbuch Bd 1.'' Görlitz: 1938.
* Siebmacher Johann. Johann Siebmachers grosses und allgemeines Wappenbuch. In einer neuen, vollständig geordneten und reich vermehrten Auflage mit heraldischen und historisch-genealogischen Erläuterungen. Neu hrsg. von Otto Titan von Hefner. Bd. 5, Abt. 1: Zweitausend bürgerliche Wappen. Nürnberg 1857.
* Siebmacher Johann, opracowanie Blážek Konrad. Der abgestorbene Adel der preussischen Provinz Schlesien und der Oberlausitz. Teil 2. Nürnberg 1890.
*[[Wrocław Bibliografia]]

[[Kategoria:Herby mieszczan wrocławskich]]
[[Kategoria:Wrocław]]