Herby na prezbiterium kościoła św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława we Wrocławiu

Z Silesiacum
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania

Kościół św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława w południowej części wrocławskiego Starego Miasta to fundacja Karola IV Luksemburskiego dla klasztoru Augustianów Eremitów.

Herby na prezbiterium kościoła św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława; orzeł z przepaską przez skrzydła i piersi - godło wrocławskiej linii Piastów Śląskich, tu księstwa wrocławskiego

Kościół został ufundowany przez króla Rzymian, króla Czech, księcia wrocławskiego, etc. w 1351 r. podczas jego pobytu we Wrocławiu, który trwał od połowy października do początku grudnia. Pozwolenie królewskie z 24 listopada 1351 r. na wzniesienie klasztoru i kościoła zakonu augustianów-eremitów uzyskało zatwierdzenie papieża Innocentego VI w 1364 r. Zaraz potem lub nawet w międzyczasie ruszyła budowa prezbiterium i wieży (być może już w 1352) na działce uzyskanej od wrocławskich mieszczan, położonej między starymi a nowymi murami w pobliżu Bramy Świdnickiej. Międzymurze czyli część miasta między starymi, a nowymi murami nazywano od imienia Karola IV Karlstadt. O pierwszej mszy słyszymy w 1381 r. Do Wrocławia przybył pod koniec czerwca (27 lub 28) syn i następca Karola IV, król Wacław IV, zamierzając odebrać hołd śląskich lenników i przysięgę miasta. Niestety książęta się nie pojawili, bo Wrocław był obłożny interdyktem w związku tzw. wojną piwną. Obrażony władca zażądał od kapituły zawieszenia sankcji, ale nie spotkał się z przychylnością diecezjalnego duchowieństwa, z którym był zresztą w sporze dotyczącym biskupiej nominacji. Wzywani kolejno do odprawienia uroczystej mszy proboszczowie far i opaci zakonów odmawiali, za co spotkały ich represje. I tu wchodzi na scenę kościół Augustianów, który widocznie w części prezbiterialnej był na tyle gotowy, że opat złamał zakaz i uroczysta msza z biciem w dzwony odbyła się w mieście obłożonym interdyktem w tym właśnie zakonnym kościele. Oczywiście budowa nie była zakończona i trwała jeszcze w następnym wieku, a w 1448 r. miała miejsce poważna katastrofa - zawaliła się część kościoła. Moim celem nie jest jednak opisanie kościoła, lecz zwrócenie uwagi na dwie rzeczy. Zespół tarcz herbowych na zewnątrz prezbiterium, te były gotowe najpewniej w 1381 r., a może dużo wcześniej, oraz wezwanie świątyni.

Troje patronów kościoła

Akt fundacyjny

Sporządzony przez biskupa wrocławskiego Przecława, kanclerza królewskiego dworu, w zastępstwie arcykanclerza Rzeszy arcybiskupa mogunckiego Gerlacha, do którego kompetencji to należy. W roku pańskim tysiąc trzysta pięćdziesiątym pierwszym, w czwartej indykcji, ósmego dnia przed kalendami grudniowymi, w szóstym roku naszych rządów (24 listopada 1351 r.).

Świadkowie: Bolesław Brzeski (Bolesław III Rozrzutny 1251-1352), Konrad Oleśnicki (Konrad I zm. 1366), Kazimierz Cieszyński (Kazimierz I zm. 1358), Bolko Opolski (Bolko II zm. 1356), Bolko Świdnicki (Bolko II Mały zm. 1368), Wacław Legnicki (Wacław I zm. 1364), książęta, oraz szlachetni Walthero de Meysemburg (Walter z Meysembourga, zm. w 1383 luksemburski dostojnik), Bernhardo de Czinnemburg magistris curie (Bernard z Cimburka (Cymburka), morawski wielmoża, mistrz dworu (Hofmeister, ochmistrz) Karola IV), Buscone de Wilharticz (Bušek młodszy z Velhartic zm. w 1360 czeski dostojnik dworu Karola IV), Hascone de Swereticz magistris camere (Hašek ze Zvířetic zm. w 1365 czeski możnowładca, skarbnik Karola IV), Boczkone de Cunstadt magistro pincernarum regalis curie (Boček z Kunštátu i Poděbrad, Boczek z Podiebradów zm. 1373 podczaszy dworu królewskiego, pradziad Jerzego z Podiebradów) i wielu innych naszych wiernych świadków obecnych przy wyżej wymienionych wydarzeniach, pod pieczęcią naszego majestatu i świadectwem niniejszego listu.

Kościół został ufundowany przez króla Rzymian, króla Czech, księcia wrocławskiego, etc. w 1351 r. podczas jego pobytu we Wrocławiu, który trwał od połowy października do początku grudnia. W tym czasie odbyło się też w mieście spotkanie z królem Polski Kazimierzem III. Zjazd władców dotyczył głównie sprawy przynależności kościelnej Śląska, Karol IV bowiem przedsięwziął w Awinionie starania o włączenie biskupstwa wrocławskiego do archidiecezji praskiej. Karol jeszcze jako margrabia morawski zarządzając królestwem w imieniu ojca uzyskał u swojego przyjaciela, byłego nauczyciela, papieża Klemensa VI (Pierre de Rosieres), podniesienie diecezji praskiej do archidiecezji.


W 1369 r. został konsekrowany w farze elżbietańskiej ołtarz pw. śś. Jana Chrzciciela, Andrzeja, Zygmunta króla, Anny i dziewic Zofii oraz Cecylii, zamykający od wschodu nawę południową. Umieszczono w nim relikwie świętego Zygmunta, króla Burgundów. Prawdopodobnie podarował je cesarz Karol IV Luksemburski, który był szczególnym czcicielem tego świętego. Stąd na sklepieniu nawy w pobliżu ołtarza trzy herby związane z tym władcą. Tarcza z koronowanym orłem cesarskim na zworniku najbliższym ołtarza, a kolejne dwie ułożone zgodnie z rangą i oddające pokłon godłu cesarskiemu. Herb królestwa czeskiego i księstwa wrocławskiego (cesarz rzymski, król Czech, książę śląski pan Wrocławia).

Ten artykuł jest w fazie tworzenia


W tym czasie odbyło się też w mieście spotkanie z królem Polski Kazimierzem III. Zjazd władców dotyczył głównie sprawy przynależności kościelnej Śląska, Karol IV bowiem przedsięwziął w Awinionie starania o podporządkowanie biskupstwa wrocławskiego do arcybiskupstwu praskiemu. Jeszcze jako margrabia morawski, zarządzając królestwem w imieniu ojca, uzyskał u swojego przyjaciela, byłego nauczyciela, papieża Klemensa VI (Pierre de Rosieres), podniesienie diecezji praskiej do rangi archidiecezji. Kolejnym krokiem, związanym też ze scalaniem organizacyjnym ziem królestwa czeskiego, było włącznie do praskiej metropolii diecezji z terenów władztwa króla Czech. Diecezja wrocławska od swego powstania w 1000 r. wchodziła w skład metropolii gnieźnieńskiej. Kazimierz Wielki co prawda formalnie uznał w tym czasie, że nie rości pretensji do Śląska, ale nie chciał pozwolić na zerwanie tej nici łączącej wrocławski kościół z gnieźnieńskim.


Literatura

  • Czechowicz Bogusław, Stołeczne miasto Wrocław. Przewodnik po zapomnianej historii śląskiej metropolii, Wrocław:2020, s. 17-29.
  • Davies Norman, Moorhouse Roger, Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego, Kraków 2002, s. 160.
  • Dobrzyniecki Arkadiusz, Kościół św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława, [w:] Encyklopedia Wrocławia, Wrocław 2006, s. 430.
  • Dobrzyniecki Arkadiusz, Dawny kościół klasztorny Augustianów Eremitów, następnie Franciszkanów pw. św. Wacława, Stanisława i Doroty, obecnie kościół parafialny, ul. Świdnicka 20, [w:] Leksykon architektury Wrocławia, Wrocław 2011.
  • Fink Erich, Geschichte der landesherrlichen Besuche in Breslau, Breslau 1897.
  • Goliński Mateusz, Wrocław od połowy XIII do początków XVI wieku, [w:] Historia Wrocławia od pradziejów do końca czasów habsburskich, Wrocław 2001, s. 151.
  • Henricus Pauper, Breslau: 1860 ((Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 3), s. 79.
  • Kaczmarek Romuald. Rzeźba architektoniczna XIV wieku we Wrocławiu. Wrocław: 1999, s. 153-158. (cbw 23)
  • Kaczmarek Romuald, Znaki czeskiego panowania w średniowiecznym Wrocławiu, [w:] Wrocław w Czechach, Czesi we Wrocławiu, Wrocław 2003.
  • Kutzner Marian, Śląski gotyk XIV w., [w:] Sztuka Wrocławia, Wrocław 1967, s. 90.
  • Luchs Hermann, Über die Elisabethkirche zu Breslau und ihre Denkmäler, Breslau 1862 (aus: Abhandlungen der Schlesischen Gesellschaft Philosophisch-historische Abtheilung, 1862, Heft 1, S. 14–68).
  • Łobodzinska Patrycja, Pamięć umiejscowiona. Rekonstrukcja wyposażenia i topografii artystycznej kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w latach 1350-1525, Poznań 2018.
  • Łobodzińska Patrycja, Przestrzeń liturgiczna kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w późnym średniowieczu, [w:] Fara w mieście od średniowiecza do współczesności. Społeczność - Duchowość - Architektura - Wystrój, Wrocław. 2019.
  • Maleczyński Karol, Dzieje Wrocławia do roku 1526, Wrocław 1948, s. 188-189
  • Maleczyński Karol, Dzieje Wrocławia od czasów najdawniejszych do roku 1618, [w:] Dzieje Wrocławia do roku 1807, Warszawa 1958, s. 175.
  • Mandziuk Józef, Historia kościoła katolickiego na Śląsku. Średniowiecze. Tom 1, część 2, Warszawa 2010, s. 271.
  • Mandziuk Józef, Rządcy (archi)diecezji wrocławskiej na przestrzeni wieków, Wrocław 2018, s. 84.
  • Nowacki Wojciech, Wizyty królów czeskich w późnośredniowiecznym Wrocławiu, Studia Periegetica, 4, 2010, s. 83-104.
  • Ratajczak Tomasz, Kościół św. Doroty we Wrocławiu - królewska fundacja, [w:] Podróżnicy - fundatorzy - święci, Poznań 2008, s. 142-152.
  • Reisch Chrysogonus, Geschichte des Klosters und der Kirche St. Dorothea in Breslau, Breslau 1908 (c) - jest akt fundacyjny tu
  • Seibt Ferdinand, Karol IV, Warszawa 1996.
  • Schultz Alwin, Topographie Breslaus im 14. und 15. Jahrhundert, Zeitschrift des Vereins für Geschichte (und Alterthum) Schlesiens Bd. 10 (1870) S. 239-293
  • Silnicki Tadeusz, Dzieje i ustrój Kościoła na Śląsku do końca w XIV, Kraków 2013 (Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400), s. 246-247.
  • Świechowski Zygmunt, Wrocław jego dzieje i kultura, Warszawa 1978, s. 70, 115, 149
  • Wrzesińska Janina, Problematyka heraldyczna w gotyckiej sztuce Wrocławia, [w:] Z dziejów sztuki śląskiej, Warszawa 1978, s. 203-246
  • Zalewska-Lorkiewicz Krystyna, Kościół św. Doroty, Stanisława i Wacława, Wrocław 1999.